Lśnienie (ang. The Shining) – brytyjsko-amerykański film z 1980 roku, wyreżyserowany przez Stanleya Kubricka, będący filmową adaptacją powieści Stephena Kinga pod tytułem Jasność (lub Lśnienie). Bohaterem filmu jest Jack Torrance, który wraz z rodziną przeprowadza się do górskiego hotelu, w którym został zatrudniony jako stróż zimowy. Spokój opuszczonego poza sezonem kurortu ma umożliwić mu skoncentrowanie się na twórczości literackiej. Okazuje się jednak, że złowroga atmosfera miejsca stopniowo popycha go w obłęd. Głównym tematem filmu Lśnienie jest zło i tajemnica jego genezy. Jednocześnie Kubrick zadaje w swym dziele pytania o kondycję ówczesnej rodziny i społeczeństwa. Film, choć z początku nie spodobał się krytyce oraz samemu autorowi literackiego pierwowzoru, po latach zyskał status klasyka gatunku oraz uznanie, jako jedno z najlepszych dzieł Stanleya Kubricka. Jednocześnie Lśnienie od momentu swojej premiery cieszy się sukcesem komercyjnym, znajduje się też wśród 100 najlepszych filmów wszech czasów w nieustającym głosowaniu na IMDb. == Obsada == == Zarys fabuły == Jack Torrance, trzeźwiejący alkoholik i początkujący pisarz, przyjmuje posadę zimowego stróża w hotelu Overlook. Hotel ten w okresie zimowym jest całkowicie odcięty od świata. Torrance ma nadzieję, że ta okoliczność pozwoli mu skupić się na twórczości literackiej. Okazuje się jednak, że niemoc twórcza i izolacja ma zły wpływ na Jacka – bohater zaczyna widzieć widma dawnych mieszkańców hotelu, którzy nastawiają go przeciwko rodzinie, co budzi w bohaterze paranoję. Tymczasem jego syn Danny również widzi duchy zamieszkujące hotel. Okazuje się, że jest również obdarzony szczególnym darem – jasnowidzeniem. == Różnice wobec oryginału literackiego == Film powstał na bazie powieści Kinga, jednak fabuła została znacznie zmieniona w stosunku do literackiego pierwowzoru. Kubrick, jako autor scenariusza, zrezygnował z wielu elementów nadprzyrodzonych, zredukował liczbę wątków (m.in. mocno ograniczył znaczenie dawnej historii hotelu), koncentrując się na losach głównych bohaterów. W wersji Kubricka historia może być odczytywana w kontekście ojca rodziny ogarniętego alkoholizmem i stopniowo popadającego w obłęd na tym tle oraz syna, u którego lęk przed pijącym ojcem manifestuje się w nadprzyrodzonych widzeniach. Jednocześnie film pełen jest zagadek i możliwych kierunków interpretacji. == Realizacja == Kubrickowi od razu przypadła do gustu podesłana przez producentów filmowych powieść Kinga. Dostrzegł w niej psychologiczną głębię i zgodził się ją zekranizować zastrzegając sobie prawo do jej swobodnej adaptacji. W krótkim czasie wraz z pisarką Diane Johnson przygotował scenariusz Lśnienia, który miał być wielokrotnie modyfikowany w trakcie zdjęć. Zdjęcia, rozpoczęte 1 maja 1978 r., trwały 200 dni i niemal cały film nakręcono chronologicznie w studiu, co wymagało budowy naraz wszystkich dekoracji imitujących hotel. Budżet Lśnienia wyniósł ok. 19 mln dolarów. Fasada filmowego hotelu Overlook została zbudowana na parkingu przed halą filmową EMI Elstree Studios w Borehamwood pod Londynem. Ściśle odtwarzała ona wygląd fragmentu autentycznego hotelu Timberline Lodge w Mount Hood w stanie Oregon, obecnego na najszerszych ujęciach plenerowych. Kręcenie filmu charakteryzowało się ogromną liczbą dubli poszczególnych ujęć, szczególnie z udziałem głównych aktorów. Ostatecznie stosunek nakręconego materiału do długości zmontowanego filmu wynosił 102:1. === Obraz i dźwięk === Kubrick w swoim horrorze postawił nie na efekty specjalne, ale na mobilność kamery. W tym celu zaangażował do filmu operatora Garretta Browna, wynalazcę Steadicamu, urządzenia stabilizującego kamerę, umożliwiającego płynną rejestrację z ręki. W Lśnieniu często kamera śledzi bohaterów, obserwuje ich z ukrycia lub z nietypowej perspektywy. Reżyser zadbał też o silne jasne oświetlenie planu filmowego, co jest nietypowe dla horrorów. Ponadto film otwierają sekwencje nakręcone z helikoptera przedstawiające pejzaże Gór Skalistych (m.in. Jezioro St Mary). Odrzuty z tych zdjęć Kubrick pozwolił Ridleyowi Scottowi wykorzystać w napisach końcowych Łowcy androidów z roku 1982. Po latach Scott usunie te ujęcia przygotowując wersję reżyserską swego dzieła. Ważnym elementem filmu jest starannie dobrana przez Kubricka ścieżka dźwiękowa. Za utwory elektroniczne odpowiedzialne były Wendy Carlos i Rachel Elkind, które już wcześniej współpracowały z reżyserem przygotowując muzykę do jego Mechanicznej pomarańczy w 1971 r. Autorami klasycznych i awangardowych dzieł muzycznych byli György Ligeti, Béla Bartók oraz Krzysztof Penderecki. Wykorzystano w filmie oryginalne wykonania tego ostatniego, zrealizowane z polskimi orkiestrami symfonicznymi. W filmie słychać też kilka przedwojennych utworów tanecznych. === Dobór aktorów === Osobistym marzeniem Kubricka było powierzenie głównej roli Jackowi Nicholsonowi, którego sposób gry przypominał reżyserowi jego ulubionego aktora, Jamesa Cagneya. 6-letni Danny Lloyd, wybrany na castingu spośród tysięcy dzieci, jest również wyróżniającym się aktorem, który w Lśnieniu zagrał swoją pierwszą i przedostatnią rolę. === Wersje filmu === W dniu premiery film liczył 146 minut. Jednak wkrótce Kubrick wyciął epilog Lśnienia, który dział się w szpitalu. W ten sposób przemontowany, długi na 144 minuty film obejrzeli widzowie amerykańscy. Ta wersja jest dostępna dziś na DVD jako „Original Version”. Na rynek europejski, pod naciskiem krytyków i producentów, reżyser zmontował 119-minutową wersję swojego dzieła, pozbawioną kilku scen, w tym tych, które podkreślają problem alkoholowy Jacka. == Główne motywy == Głównym motywem filmu jest zło o niewiadomym pochodzeniu. Kubrick zadaje swym filmem pytania czym jest zło? czy jego źródło jest ludzkie czy metafizyczne? czy istnieją „złe miejsca”? Jaka jest relacja między szaleństwem a złem? === Labirynt === Ważnym miejscem dla akcji filmu jest pokaźny labirynt z żywopłotu znajdujący się przy hotelu. Również korytarze samego gmachu przypominają labirynt. Ten z żywopłotu jest miejscem jednej z finałowych scen Lśnienia. Oba labirynty potęgują atmosferę zagubienia bohaterów filmu, a szczególnie skomplikowaną psychikę Jacka. === Zwierciadło === Kubrick używa w swym Lśnieniu licznych luster jako scenografii oraz stosuje efekt lustrzany jako środek artystyczny. Mamy w tym filmie siostry bliźniaczki, podwójnego pana Grady’ego, dwie kobiety z pokoju 237. === Izolacja i samotność === Lśnienie jest dziełem o samotności, która jest przyczyną i skutkiem rozpadu więzi rodzinnych, szczególnie między małżonkami. Na początku filmu dyrektor hotelu ostrzega Jacka, że nie wszyscy dobrze reagują na długotrwałą samotność i izolację, i że jeden z poprzedników Jacka na stanowisku zimowego stróża przypłacił ją załamaniem psychicznym, które doprowadziło go do zbrodni. === Duchy === Kubrick chciał jak najbardziej zminimalizować obecność i znaczenie zjaw w swojej adaptacji książki Kinga. Zamierzeniem reżysera było skupić się na psychologii swoich bohaterów-ludzi. Pozostawił jednak tajemniczego pana Grady’ego, demonicznego barmana Lloyda i kobiety z pokoju 237, co spowodowało konsternację wśród krytyków i jeszcze większe zagmatwanie w sprawie pochodzenia zła. == Odbiór filmu == Swobodne potraktowanie fabuły przez Kubricka nie zyskało aprobaty Stephena Kinga, także dlatego, iż główna rola została powierzona Jackowi Nicholsonowi. Również krytycy początkowo przyjęli film negatywnie – według nich horror nie był odpowiednim gatunkiem dla reżysera tej klasy, co Kubrick. Film otrzymał dwie nominacje do Złotych Malin – dla Stanleya Kubricka (reżyseria) i Shelley Duvall (gra aktorska). Lśnienie okazało się jednak dużym sukcesem komercyjnym, a współcześnie produkcja ta jest uważana za klasykę gatunku. Sama nominacja do Złotej Maliny dla Shelley Duvall została wycofana w 2022 roku. W uzasadnieniu podano, że na jej występ miało wpływ to, jak traktował ją na planie reżyser. W serwisie Rotten Tomatoes 86% z 73 recenzji jest pozytywne, a średnia ocen wyniosła 8,4/10. Na portalu Metacritic średnia ocen z 12 recenzji wyniosła 63 punkty na 100. == Nagrody == Nagroda Saturn 1981 Scatman Crothers – Najlepsza męska rola drugoplanowa (nagroda) Najlepszy horror (nominacja) Stanley Kubrick – Najlepsza reżyseria (nominacja) Béla Bartók – Najlepsza muzyka (nominacja) == Przypisy == == Linki zewnętrzne == Lśnienie w bazie IMDb (ang.) Lśnienie w bazie Filmweb Katarzyna Szarla, Przestrzeń dźwiękowa hotelu Panorama – artykuł w „Ruchu Muzycznym”