Sanatorium pod Klepsydrą – zbiór opowiadań Brunona Schulza, opublikowany w 1937 r. nakładem Wydawnictwa „Rój”. == Powstanie zbioru == Wydanie przez Schulza w 1933 r. pierwszego tomu opowiadań pt. Sklepy cynamonowe częściowo zmieniło sytuację pisarza. Stał się on osobą znaną w kręgach literackich i sława ta dotarła z czasem także do rodzinnego Drohobycza, gdzie pracował jako nauczyciel. Po latach starań pisarz otrzymał od dyrekcji gimnazjum płatny urlop (styczeń−czerwiec 1936), który pozwolił mu poświęcić czas na pisanie. Powstały wówczas opowiadania Jesień, Republika marzeń, a także najdłuższe − Wiosna. Część utworów ze zbioru jest jednak znacznie starsza, powstała jeszcze przed wydaniem Sklepów cynamonowych. Opowiadanie Druga jesień ukazało się po raz pierwszy w 1933 w czasopiśmie „Kamena”. Do zbioru Sanatorium pod klepsydrą weszło w nieco tylko zmienionej formie. Rękopis przesłany do „Kameny” jest jedynym zachowanym rękopisem literackim Schulza. Autograf ten jest czystopisem, z nielicznymi poprawkami. Rękopis był w posiadaniu wydawcy czasopisma Zenona Waśniewskiego. Po jego śmierci w 1945 w obozie rękopis przechowała wdowa Michalina z Ryzińskich. Następnie wszedł do kolekcji Jerzego Ficowskiego, która została zakupiona w 2013 przez Bibliotekę Narodową. Od 2024 rękopis opowiadania prezentowany jest na wystawie stałej w Pałacu Rzeczypospolitej. == Treść == Utwory z obu Schulzowskich zbiorów stanowią trudną do oddzielenia całość. Podobnie jak w Sklepach cynamonowych, głównym bohaterem, i jednocześnie narratorem opowieści, jest Józef, noszący wyraźne podobieństwo do samego autora. Centrum świata Józefa, dojrzewającego nastoletniego chłopca, stanowi małe prowincjonalne miasteczko, w którym można dostrzec współczesny Schulzowi, galicyjski Drohobycz. Rzeczywistość opowiadań swobodnie miesza się z fantastyką. Przedmioty nabierają właściwości istot żywych, zwierzęta uzyskują cechy ludzkie, banalne czynności podnoszone są do rangi mitu. Mit ten ma na celu zachowanie, utrwalenie odchodzącego świata dającego bohaterowi oparcie i bezpieczeństwo. Opoką trwałości jest z jednej strony dom rodzinny i prowadzony przez schorowanego ojca sklep, z drugiej chyląca się ku upadkowi C. K. monarchia. Młodego Józefa szczególnie fascynuje Ojciec, postać wieloznaczna, funkcjonująca na pograniczu świata żywych i umarłych. Twórczość Schulza jest silnie związana z jego biografią, co było przedmiotem licznych badań i ustaleń literaturoznawczych. == Odbiór == Podobnie jak wydane cztery lata wcześniej Sklepy cynamonowe, Sanatorium pod Klepsydrą podzieliło krytyków. Artykuł życzliwy Schulzowi napisał m.in. Artur Sandauer, nieprzychylne recenzje pochodziły m.in. od Kazimierza Wyki i Stefana Napierskiego. Schulz, podobnie jak inni awangardowi artyści lat trzydziestych – pisał wiele lat później Jerzy Jarzębski – stał się ośrodkiem zasadniczych sporów dotyczących koncepcji literatury, kultury, społecznych funkcji pisarstwa itd. Nader często, warto dodać, argumentowano na podstawie fałszywej interpretacji utworów. Mimo kontrowersji Bruno Schulz został uhonorowany w 1938 r. Złotym Wawrzynem Akademickim nadawanym na wniosek Polskiej Akademii Literatury. Było to najważniejsze wyróżnienie w życiu pisarza. Po II wojnie światowej twórczość Schulza miała być decyzją nowych władz wymazana z pamięci czytelników. Czasy stalinowskie nie potrzebowały awangardy, lecz powielania socrealistycznych schematów. Schulzowi, który nie pasował do nowych czasów, przyklejono etykietę „formalisty” i burżuazyjnego dekadenta, co skazywało jego dorobek na zapomnienie. Powrót do świadomości społecznej nastąpił po odwilży gomułkowskiej. W 1957 wydano Sanatorium i Sklepy, co było możliwe dzięki staraniom najgorętszych zwolenników tej twórczości: Jerzego Ficowskiego oraz Artura Sandauera. Od tego czasu datuje się wzrost zainteresowania prozą Schulza. Obecnie oba zbiory opowiadań są uznawane za jedne z najwybitniejszych dokonań literatury polskiej okresu międzywojennego. == Tytuły opowiadań w zbiorze == Księga Genialna epoka Wiosna Noc lipcowa Mój ojciec wstępuje do strażaków Druga jesień Martwy sezon Sanatorium pod Klepsydrą Dodo Edzio Emeryt Samotność Ostatnia ucieczka ojca == Ekranizacja == W 1973 autorskiej ekranizacji prozy Schulza dokonał Wojciech Jerzy Has z Janem Nowickim w roli głównej. Film jest swobodną adaptacją tekstów z tomu, opartą głównie na opowiadaniu tytułowym oraz opowiadaniu Wiosna z tego samego zbioru. Surrealistyczna opowieść o młodym człowieku przybywającym do tytułowego sanatorium zawieszonego w czasie i przestrzeni została dobrze przyjęta przez krytyków – m.in. na Festiwalu w Cannes otrzymała Nagrodę Jury oraz nominację do Złotej Palmy. W 2024 premierę miał film Sanatorium pod klepsydrą według braci Quay, który został wyprodukowany przez Polskę, Niemcy i Wielką Brytanię. == Zobacz też == Kanon na koniec wieku „Rzeczpospolitej” == Przypisy == == Bibliografia == Jerzy Jarzębski, Wstęp. W: Bruno Schulz: Opowiadania; Wybór esejów i listów. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1998. ISBN 83-04-04451-X. JerzyJ. Jarzębski JerzyJ., Schulz, Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 1999, ISBN 83-7023-741-X, OCLC 830240851 . == Linki zewnętrzne == Teksty opowiadań ze zbioru Sanatorium pod Klepsydrą w witrynie brunoschulz.org Sanatorium pod Klepsydrą w serwisie Wolne Lektury Sanatorium pod Klepsydrą w Polonie