Twierdza Modlin (dawniej Nowogieorgijewsk) – umocnienia położone na Mazowszu u zbiegu Wisły, Narwi i Wkry około 30 km na północny zachód od Warszawy. Składają się z cytadeli położonej na prawym brzegu Narwi, umocnionych przedmości: kazuńskiego i nowodworskiego oraz z dwóch łańcuchów fortów. Jest jedną z największych i najlepiej zachowanych twierdz w Polsce. Twierdza stanowi wielokrotnie rozbudowywane umocnienie i zawiera w sobie elementy fortyfikacji francuskiej, rosyjskiej i polskiej. Twierdza była czterokrotnie broniona: w 1813, 1831, 1915 i 1939 roku. Ponadto w 1920 w oparciu o nią toczyły się walki polsko-bolszewickie. Obsadzały ją wojska polskie (Księstwa Warszawskiego, Królestwa Polskiego, następnie Rzeczypospolitej), francuskie, saskie, wirtemberskie, rosyjskie i niemieckie (II i III Rzeszy). Nazwa „Modlin tw.” określa jedynie cywilną część, tworzącą osiedle numer 6 Nowego Dworu Mazowieckiego i adres pocztowy 05-160. Rozciąga się ona jednak także na Obóz Warowny, tj. fortyfikacje wewnętrznego i zewnętrznego pierścienia wzniesione w okresie od lat 80. XIX wieku do wybuchu I wojny światowej oraz towarzyszące im dzieła z różnych okresów. Na terenie fortecy znajduje się najdłuższy w Europie budynek – cytadela będąca ówcześnie koszarami wojskowymi – liczący 2250 m długości. == Historia twierdzy == === Od wczesnego średniowiecza do 1806. Pierwsze umocnienia i plany === Miejsce zbiegu szlaków komunikacyjnych biegnących wzdłuż Wisły, Narwi i Bugu zostało umocnione już w okresie wczesnego średniowiecza, w czasach rządów dynastii Piastów. Dla kontrolowania i zabezpieczenia tego strategicznego rejonu w Zakroczymiu wzniesiono w XI wieku warowny gród.Pierwsze nowożytne fortyfikacje w rejonie dzisiejszej cytadeli zostały wzniesione przez siły pospolitego ruszenia Mazowsza, które założyło tu we wrześniu 1655 roku obóz, gromadząc się w celu obrony przed najazdem szwedzkim. Były to oszańcowane stanowiska artylerii broniące przepraw przez Wisłę i Bugonarew, oraz fosa osłaniająca obóz od wschodu. Podczas bitwy pod Nowym Dworem siły polskie przez dziesięć dni blokowały przeprawę wojsk szwedzkich, następnie, zmuszone do odwrotu ogniem szwedzkiej artylerii, wykorzystując powstałe fortyfikacje i przeszkody terenowe oderwały się od przeciwnika unikając zniszczenia. Następnie wojska szwedzkie założyły tu ufortyfikowany obóz (tzw. Bugskansen). Obecnie nie istnieją żadne pozostałości tego umocnienia. Prace fortyfikacyjne w tym miejscu – przy ważnej przeprawie – prowadziły w okresie wielkiej wojny północnej wojska saskie feldmarszałka Adama von Steinaua. Uwagę na konieczność ufortyfikowania tego rejonu zwracano też w czasach stanisławowskich. W roku 1794 rosyjski generał Pietr Korniłowicz Suchtelen opracował plany twierdzy „Zakroczym”, jednak prac nad budową tej twierdzy nigdy nie podjęto. === 1806–1815. Okres napoleoński. I obrona twierdzy w 1813 === Budowę twierdzy rozpoczęto z rozkazu Napoleona I. 1 grudnia 1806 roku w Poznaniu wydał on rozkaz w sprawie ufortyfikowania przyczółków w Wyszogrodzie, Modlinie, Serocku i Pradze. W okresie Księstwa Warszawskiego, od wiosny 1807 do lata 1812 roku, powstał zasadniczy zrąb twierdzy składający się z obwarowania głównego (twierdza bastionowa, obecnie obwód wewnętrzny cytadeli), trzech wysuniętych, nieukończonych koron oraz umocnień na przedmościach kazuńskim, nowodworskim i Wyspie Szwedzkiej. Były to fortyfikacje ceglano-ziemne wznoszone według nowoczesnej myśli francuskiej. Autorem pierwszego projektu twierdzy był wybitny francuski inżynier, generał François de Chasseloup-Laubat. Do pracy przy wznoszeniu umocnień zatrudniono w roku 1812 oprócz rzemieślników także 10–12 tysięcy okolicznych chłopów. W wojnie 1812 roku twierdza modlińska służyć miała wraz z umocnieniami w Serocku, Pradze i Zamościu jako oparcie dla operacji wojsk francuskich. Wobec postępów ofensywy napoleońskiej prace fortyfikacyjne zostały w zasadzie przerwane w sierpniu 1812 roku. Po klęsce wyprawy na Moskwę paląca stała się potrzeba przygotowania Modlina do obrony. Umocnienia były pilnie uzupełniane i rozbudowywane od grudnia 1812 roku. Oblężenie twierdzy przez wojska rosyjskie Iwana Paskiewicza (10 000 żołnierzy) rozpoczęło się 5 lutego 1813. W tej kampanii twierdza modlińska wypełniła swoje zadanie, blokując na obszarze Księstwa Warszawskiego liczne oddziały rosyjskie i trwając w walce na głębokich tyłach teatru działań, gdy główne wojska Księstwa walczyły pod komendą ks. Józefa Poniatowskiego w Niemczech. Garnizon twierdzy tworzyły mieszane oddziały polskie, francuskie, saskie i wirtemberskie, dowodzone początkowo przez generała Franciszka Ksawerego Kosseckiego, a następnie przez generała Hermana Wilhelma Daendelsa, którego to Kossecki został zastępcą w czasie dalszej obrony (według Małej Encyklopedii Wojskowej garnizonem Modlina początkowo dowodził generał Ksawery Kossecki, a dopiero potem dowództwo objął Daendels ). Łącznie Modlina broniło 5230 żołnierzy, 261 oficerów i 120 dział, w tym około 4000 polskich żołnierzy . Obrona Modlina trwała nawet wtedy, gdy po klęsce Napoleona w „Bitwie Narodów” pod Lipskiem (październik 1813) zgasły nadzieje na ofensywę francuską w kierunku wschodnim i odblokowanie twierdzy. Twierdza skapitulowała 1 grudnia 1813 roku (25 grudnia 1813 według Małej Encyklopedii Wojskowej ), wobec wysokich strat (48,4% stanu wyjściowego), wyczerpania się amunicji i przeniesienia się operacji wojsk własnych za Ren. Kapitulację przyjął rosyjski generał P. Kleinmichel, który w lipcu zastąpił Paskiewicza. === 1815–1831. Królestwo Polskie i powstanie listopadowe. II obrona twierdzy w 1831 === W okresie Królestwa Polskiego w twierdzy stacjonowały nieliczne oddziały armii polskiej i rosyjskiej. Mimo licznych planów nie podejmowano większych działań mających na celu rozbudowę twierdzy. W czasie powstania listopadowego i wojny polsko-rosyjskiej 1831 roku twierdza została sprawnie przygotowana do obrony i uzupełniona elementami fortyfikacji polowej. Jej komendantem został mianowany gen. Ignacy Ledóchowski. W czasie operacji letnich 1831 roku twierdza nie była atakowana. 8 września 1831 roku do twierdzy weszła po kapitulacji Warszawy większość wojsk polskich – 32,5 tys. żołnierzy z 91 działami. Armia niedługo później opuściła Modlin i skierowała się w stronę Płocka, zaś sama twierdza została 25 września okrążona przez wojska rosyjskie. Wobec przekroczenia przez armię granicy pruskiej obrona Modlina stała się wkrótce bezcelowa; twierdza skapitulowała 9 października 1831 roku jako przedostatni punkt oporu powstania. === 1832–1883. Pierwsza rozbudowa twierdzy i okres stagnacji === Likwidacja autonomii Królestwa Polskiego po roku 1831 wiązała się również z rozbudową fortyfikacji na jego obszarze. Celem tego działania była nie tylko obrona zachodnich rubieży Rosji, ale też zapobieżenie kolejnym polskim zrywom. W ten sposób powstała twierdza w Warszawie (Cytadela Aleksandryjska) (Александровская цитадель). Również w Modlinie, przemianowanym w 1834 roku na Новогеоргиевск (Nowogieorgijewsk), podjęto szeroko zakrojone prace nad rozbudową fortyfikacji. Autorem głównego planu rozbudowy w latach 1832–1841 był generał Iwan Dehn. Całość przebudowy, wraz z modernizacją przedmości, zakończono w roku 1841. Po ukończeniu twierdza otrzymała nazwę Новогеоргиевская крепость (Twierdza Nowogieorgijewska). Kilka lat dłużej trwała budowa ogromnego, obronnego spichrza zbożowego, stanowiącego główny magazyn dla wojsk rosyjskich stacjonujących na obszarze Królestwa. W latach sześćdziesiątych polecenie rozbudowy i uzupełnienia Twierdzy Nowogieorgijewsk (Modlin) wydał gen. Eduard Totleben. Po 1864 r. wybudowano wewnątrz francuskiego rdzenia bastionowego 2250 metrowy obwód koszar obronnych obliczony na pomieszczenie 20 tys. żołnierzy, charakterystyczny dla fortyfikacji rosyjskich (podobne miały Twierdza Dęblin i twierdza brzeska). Koszary osłaniane z 4 kaponier stały się trzecim obwodem twierdzy Modlin. Koszary te, posiadające strzelnice dla dział i broni piechoty, kaponiery na załamaniach oraz otoczone rowem, stanowić miały ostatni punkt oporu twierdzy. Ukończono też wtedy zarzucone po roku 1813 korony, uzupełniając je ciągłym umocnieniem poligonalnym z rawelinami i murem Carnota. W ciągu następnych czterdziestu lat twierdza stopniowo stawała się przestarzała, mimo to nie podejmowano większych działań w kierunku jej modernizacji. W latach sześćdziesiątych w cytadeli wybudowano także kilka prochowni (magazynów amunicyjnych). Uzupełniono ją też o fort „Ostrołęka”, powstały z rozbudowy dzieła rogowego we wschodniej części twierdzy. Toczone w tym czasie wojny (głównie wojna krymska) pokazały jednak nowe tendencje w sposobach prowadzenia wojny i budownictwie umocnień. === 1883–1915. Twierdza fortowa === Do modernizacji twierdzy, jak i budowy w podobnym czasie innych umocnień w zachodniej części Rosji (np. Osowiec, Warszawa, Dęblin (ros. Iwangorod)), przystąpiono w 1883, co podyktowane było pogarszającą się sytuacją międzynarodową – głównie sojuszem niemiecko-austro-węgierskim (rozszerzony o Włochy zyskał ten sojusz miano Trójprzymierza). Wzniesiono wówczas pierścień 8 fortów wysuniętych przed dotychczasową twierdzę na odległość 2,1 do 4,8 kilometra; ponadto na przedmościu nowodworskim wzniesiono fort „Nad Wisłą”. Budowę fortów, których plany oparto na typowym forcie rosyjskim (wzór F1879), ukończono w 1888. Były to forty dwuwałowe (oddzielne wały dla artylerii i piechoty), oparte na planie pięcioboku, o dwóch czołach. Wszystkie budowle – koszary, kaponiery i przeciwskarpy – wznoszono z cegły. Forty łączyła z zapleczem – cytadelą sieć dróg fortecznych, kolei wąskotorowej i łączności. W 1893 powstał, pierwszy na ziemiach polskich, oddział aeronautyczny wyposażony w balony obserwacyjne. Dowodem na technologiczne zapóźnienie Rosji jest fakt, iż w momencie ukończenia były to już fortyfikacje przestarzałe. Pierwszą modernizację fortów przeprowadzono w latach 1894–1900. Polegała ona przede wszystkim na zastąpieniu najważniejszych element