Gorzów Wielkopolski (niem. Landsberg an der Warthe) – miasto na prawach powiatu w zachodniej Polsce. Siedziba wojewody lubuskiego wraz z zespoloną administracją rządową w województwie lubuskim oraz powiatu gorzowskiego. Drugie co do wielkości miasto w województwie. Pod względem geograficznym, północna część miasta położona jest na Równinie Gorzowskiej będącej mezoregionem makroregionu Pojezierze Południowopomorskie, a południowa w Kotlinie Gorzowskiej będącej mezoregionem makroregionu Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka. Miasto leży nad Wartą u ujścia Kłodawki i jej dopływem Srebrną, na wysokości od 19 do 105 m n.p.m. Z miastem graniczy Gorzowski Park Krajobrazowy. Lokowane w 1257 roku miasto związane było do 1945 roku z niemiecką Brandenburgią, a po II wojnie światowej znalazło się w granicach Polski. Gorzów Wielkopolski jest rdzeniem Miejskiego Obszaru Funkcjonalnego (MOF), w skład którego wchodzą otaczające go gminy: Bogdaniec, Deszczno, Kłodawa, Santok, Lubiszyn oraz Strzelce Krajeńskie. Wraz z 24 gminami i 5 powiatami województwa lubuskiego oraz 4 gminami i 1 powiatem województwa zachodniopomorskiego tworzy Aglomerację Gorzowską zamieszkałą przez ponad 400 tys. mieszkańców. == Geografia == === Położenie === Położenie topograficzne Gorzowa charakteryzuje się właściwościami, które w znacznym stopniu zadecydowały o założeniu tutaj w XIII wieku okazałego średniowiecznego miasta, a także miały wpływ na kształtowanie się jego struktury przez kolejne siedem wieków. Pod względem geograficznym miasto położone jest na wysokości od 19 do 82 m n.p.m., na północnej krawędzi pradoliny toruńsko-eberwaldzkiej na skraju Kotliny Gorzowskiej, leżącej na Równinie Gorzowskiej, nad Wartą u ujścia Kłodawki. Spływając z północy, wyżłobiła ona w krawędzi pradoliny prostopadłą dolinę boczną, a u jej wylotu uformowała stosunkowo rozległy stożek napływowy. Wyniesienie to było otoczone wodą i bagnami od południa, zachodu i północy. Jedynie od wschodu, przez wąskie pasmo suchych i wyżej położonych terenów, łączyło się z południowo-wschodnim załamaniem wzgórz krawędzi pradoliny, które wznoszą się około 50 metrów ponad poziom jej dna. Te wzgórza towarzyszą Warcie przed miastem zarówno od wschodu, jak i od zachodu. Na wysokości obecnych ulic Dzieci Wrzesińskich i Drzymały załamują się ku północy, biegnąc dalej wzdłuż doliny, którą wyrzeźbiła Kłodawa. Między wzgórzami a wyniesieniem stożka napływowego, od północnego wschodu, jeszcze w połowie XVII wieku przepływała jedna z odnóg Kłodawki, a równolegle do niej rozciągał się wąski, długi Staw Miedziany. Od zachodu biegły dwie równoległe odnogi rzeczki. Jedna z nich, właściwa Kłodawka, płynęła od północy przez staw (prawdopodobnie tzw. Górny) i łagodnym łukiem, okrążając Gorzów od północnego zachodu, przepływała obok Stawu Kłodawskiego, który sąsiadował z miastem. Z tego stawu wypływała druga odnoga, która równolegle z pierwszą kierowała się do Warty, wyznaczającej od południa granicę miasta. W XIII wieku poziom wód był wyższy, dlatego dzisiejsza wąska rzeczka oraz okoliczne zbiorniki wodne miały znacznie większy zasięg, co wpłynęło na rozwój i układ przestrzenny miasta. Na przeciwległym, lewym brzegu Warty warunki topograficzne kształtowały się odmiennie. Znaczne oddalenie (ok. 20 km) południowej krawędzi pradoliny rzeki utrudniało dostęp do terenów wysokich i suchych. Warta tworzyła tu gęstą sieć odnóg, rozlewających się na terenie podmokłym, a miejscami bagiennym. Pozostałości odnóg przetrwały do naszych czasów w postaci licznych drobnych stawów i starorzeczy, stopniowo zanikających na skutek osuszania i regulacji. Lasy nie występują tu w ogóle, a gleby są ubogie. Po podbiciu Lubuszan przez Polan tereny te zostały włączone do Wielkopolski i graniczyły z ziemią lubuską. Obszar dzisiejszego Gorzowa stanowił część kasztelanii santockiej, która była częścią Wielkopolski. Następnie w 1252 ziemia ta została włączona do Marchii Brandenburskiej, stanowiąc zalążek Nowej Marchii. Do 1945 roku miasto związane było z niemiecką Nową Marchią, a po II wojnie światowej znalazło się w granicach Polski, w województwie poznańskim. === Ukształtowanie terenu i geologia === Gorzów Wielkopolski położony jest na siedmiu wzgórzach. Na jego obszarze można zauważyć dwa poziomy teras holoceńskich, w obrębie których występują liczne zachowane starorzecza. Prawobrzeżna część Gorzowa leży na silnie pofałdowanej północnej krawędzi pradoliny Warty o zróżnicowanych rzędnych od 23,0 do 82,0 m n.p.m. Lewobrzeżna, nizinna część o przeciętnej rzędnej wynoszącej 19 m n.p.m. obejmuje płaską terasę zalewową, przeciętą Kanałem Ulgi. === Tereny zielone === Miasto ma 9 parków o łącznej powierzchni 138,3 ha (w tym Słowiański, Siemiradzkiego, Kopernika, Wiosny Ludów, 750-lecia, Zacisze) oraz 141 zieleńców zajmujących łączną powierzchnię około 120,5 ha okalające tereny wokół placów, budynków i narożniki ulic. Wszystkie parki, zieleńce i tereny zieleni osiedlowej zajmują łączną powierzchnię 342,7 ha. W granicach miasta występuje też jeden zwarty kompleks leśny stanowiący wschodni fragment Obszaru Chronionego Krajobrazu „Wysoczyzna Gorzowska”, związanego ze strefą krawędziową wysoczyzny morenowej, biegnący od Witnicy, aż po Gorzów Wielkopolski. Drzewostany tego obszaru składają się przede wszystkim z sosny z domieszką drzew liściastych. === Ochrona przyrody === Na obszarze miasta znajduje się rezerwat przyrody Gorzowskie Murawy chroniący zbiorowiska roślinności kserotermicznej, szczególnie muraw ostnicowych, kłosownicowych i szczotlichowych oraz stanowisk gatunków roślin i zwierząt, m.in. ostnicy włosowatej, pajęcznicy liliowatej, dzwonka syberyjskiego, ostrołódki kosmatej, świergotka polnego i ślimaka żeberkowego. === Klimat === W Gorzowie Wielkopolskim panuje klimat umiarkowany przejściowy z przewagą wpływów oceanicznych. Opady roczne wynoszą około 550 mm. === Struktura użytkowania terenu === == Nazwa == Niemiecka nazwa Landsberg an der Warthe pochodzi od słów „Land” (pol. ziemia, kraina) oraz „Berg” (pol. góra), będących częstymi elementami nazewnictwa niemieckich miast. Początkowo zwane Neu Landsberg (w akcie lokacyjnym Landisberch Nova) z członem rozróżniającym neu, czyli ‘nowy’. Z czasem człon został zastąpiony przez element lokalizujący an der Warthe, czyli ‘nad Wartą’. Nazwa przypuszczalnie nawiązywała do brandenburskiego Landsbergu, położonego w ziemi barnimskiej, lub została wprost przeniesiona z nazwy miasta Landsberg koło Halle. W XIV-XVII w. piśmiennictwie polskim nazwa niemiecka była spolszczana i zapisywana jako Lencbark, Landzberk czy Landzberg. W książce „Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym [sic!] i statystycznym opisana” z 1843 r. podane są dwie nazwy miejscowości: Landsberg i Gorzew. Na początku kwietnia 1945 roku zaczęła upowszechniać się nazwa Gorzów. Nazwę tę nadano w analogii do Gorzowa Śląskiego w województwie opolskim, który w czasach niemieckich nazywał się Landsberg in Oberschlesien, będącym miastem pogranicza etnicznego i mającym podwójną (polską i niemiecką) tradycję nazewniczą. W początkowym okresie rządów ludowych polskich stosowana była także nazwa Kobyla Góra, którą wywodzono z „nieprecyzyjnego”, XV-wiecznego opisu granic miasta. Nazwę Kobylagóra przedstawił w 1934 r. Stanisław Kozierowski w swoim Atlasie nazw geograficznych Słowiańszczyzny Zachodniej. Współczesna nauka odrzuca odnoszenie się tej nazwy do dawnego Landsbergu nad Wartą. Po przyłączeniu Landsbergu an der Warthe do województwa poznańskiego, od 7 lipca 1945 r. w dokumentach urzędowych funkcjonuje nazwa Gorzów nad Wartą. Dodany drugi człon nad Wartą był odzwierciedleniem niemieckiego określenia lokalizacyjnego an der Warthe. 2 marca 1946 roku Komisja Ustalania Nazw Miejscowości podjęła decyzję o urzędowym brzmieniu nazwy Gorzów Wielkopolski. Zgodnie z Zarządzeniem Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych nazwa Gorzów Wielkopolski urzędowo obowiązuje od 19 maja 1946 r. Miasto od jego założenia do czasu włączenia do woj. poznańskiego nie było związane z Wielkopolską, chociaż obszar przed powstaniem miasta należał do kasztelanii santockiej, będącej częścią Wielkopolski. Przymiotnik Wielkopolski pojawia się w Dzienniku Ustaw i Monitorze Polskim dopiero na początku lat 50 XX w., czyli gdy miasto już nie należało do woj. poznańskiego. Według nazewnictwa Poczty Polskiej do 30 maja 1945 r. nazwa brzmiała Kobylagóra, następnie Gorzów nad Wartą, a od 5 listopada 1946 r. Gorzów Wielkopolski. W pierwszych dekadach XXI w. próbowano zmienić nazwę miasta poprzez usunięcie przymiotnika Wielkopolski. W pierwszym plebiscytem większość mieszkańców opowiedziała się za dotychczasową nazwą stosunkiem 25 000 do 10 000 głosów. Na początku drugiej dekady XXI wieku miasto wpisało zmianę nazwy do Długoterminowej strategii zarządzania marką Gorzów. Zmianę doradzały agencje zajmujące się public relations i tworzeniem wizerunku. Prezydent miasta zarządził przeprowadzenie konsultacji społecznych w/s zmiany nazwy miasta z Gorzów Wielkopolski na Gorzów, odbyły się one w sierpniu 2024, a większość mieszkańców opowiedziała się przeciwko propozycji. == Historia == === Okres do uzyskania praw miejskich === Ziemia lubuska, obejmująca region gorzowski, który był częścią dawnej kasztelanii santockiej, przechodziła w pierwszych wiekach istnienia państwa polskiego przez okres szczególnych turbulencji politycznych. Usytuowana w strategicznym punkcie, gdzie łączą się rzeki Warta, Noteć i Odra, stanowiła teren rywalizacji plemion Pomorzan z północy, Polan ze wschodu i Wieletów z zachodu. W okresie wczesnego średniowiecza, gdy była to osada rzemieślniczo-handlowa (od X wieku), tereny ujścia rzeki Warty znajdowały się pod panowaniem i kontrolą państwa Polan, a następnie w okresie panowania Mieszka I i Bolesława Chrobrego, ziemia lubuska, a wraz z nią region gorzowski, pełniła funkcję kluczowego ośrodka, stanowiąc punkt wyjścia dla procesu jednoczenia ziem nad Odrą pod władzą piastowską. Postępujący proces rozbicia dzielnicowego w pańs