Bunt Grupy Wagnera, również bunt Prigożyna i pucz Prigożyna (przez Prigożyna nazwany „marszem sprawiedliwości”) – bunt Grupy Wagnera z Jewgienijem Prigożynem na czele przeciwko dowództwu Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej, który miał miejsce w dniach 23–24 czerwca 2023 r. Jewgienij Prigożyn oskarżył rosyjskie Ministerstwo Obrony o atak na obóz szkoleniowy Grupy Wagnera i zabicie wielu jej żołnierzy. Ogłosił rozpoczęcie marszu sprawiedliwości, zajął Rostów nad Donem i skierował się wraz z członkami Grupy Wagnera w kierunku Moskwy. Bunt zakończył się porozumieniem pomiędzy Prigożynem a władzami Rosji zawartym za pośrednictwem prezydenta Białorusi Alaksandra Łukaszenki. == Geneza == 23 czerwca 2023 r. lider Grupy Wagnera Jewgienij Prigożyn oskarżył rosyjskie Ministerstwo Obrony o przypuszczenie ataku rakietowego i artyleryjskiego na obóz szkoleniowy jego sił i zabicie „ogromnej” liczby najemników. Prigożyn obiecał zemścić się na kierownictwie Ministerstwa Obrony. Prigożyn powiedział, że „zło” w dowództwie wojskowym musi zostać powstrzymane i poprzysiągł „marsz po sprawiedliwość”. Oskarżył także ministra obrony Siergieja Szojgu o fałszywe usprawiedliwianie rosyjskiej inwazji na Ukrainę, w tym o mówienie nieprawdy o rzekomych planach Ukrainy i NATO dotyczących ataku na Rosję, a także oskarżył Szojgu o niepowodzenia i śmierć rosyjskich żołnierzy na polu bitwy, stwierdzając, że wojna Rosji na Ukrainie miała służyć elitom. W rezultacie Federalna Służba Bezpieczeństwa (FSB) wszczęła postępowanie karne przeciwko Prigożynowi za „podżeganie do zbrojnego buntu”. Prigożyn wycofał swoje siły z Ukrainy do Rostowa nad Donem w obwodzie rostowskim i poprzysiągł: „Jeśli ktoś wejdzie nam w drogę, zniszczymy wszystko!”. Prigożyn powiedział, że jego siły nie napotkały żadnego oporu, kiedy wkroczyły do Rostowa nad Donem. Prezydent Rosji Władimir Putin odpowiedział na działania Grupy Wagnera, opisując je jako „zdradę” i „cios w plecy” w czasie wojny rosyjsko-ukraińskiej, grożąc podjęciem „surowych kroków” w celu stłumienia buntu. Ministerstwo Obrony zaprzeczyło twierdzeniom Prigożyna o ataku na jego siły, a generał Siergiej Surowikin w wideo opublikowanym w Internecie wezwał siły Wagnera do złożenia broni. == Tło == === Grupa Wagnera i Jewgienij Prigożyn === Jewgienij Prigożyn był powiernikiem prezydenta Rosji Władimira Putina. W 2014 roku założył Grupę Wagnera, rosyjską prywatną firmę wojskową. Grupa brała udział m.in. w aneksji Krymu czy operacjach na terenie krajów Afryki i Bliskiego Wschodu (m.in. w wojnie domowej w Syrii). Walczyła też w czasie inwazji Rosji na Ukrainę, biorąc udział m.in. w bitwie o Bachmut, gdzie poniosła duże straty (według szacunków z około pięćdziesięciu tysięcy więźniów zwerbowanych do Grupy Wagnera w drugim półroczu 2022 roku pod koniec stycznia 2023 roku w szeregach grupy pozostało ich około dziesięciu tysięcy). Walki w rejonie Bachmutu były najcięższymi i najkrwawszymi starciami wojny rosyjsko-ukraińskiej w II połowie r. 2022 i na początku r. 2023. W czasie rosyjskiej inwazji na Ukrainę w 2022 roku nastąpił gwałtowny wzrost wpływów Jewgienija Prigożyna i Grupy Wagnera. Według zachodniego wywiadu szacunkowa liczba wagnerowców wzrosła z kilku tysięcy bojowników w latach 2017–2018 do 50 000 bojowników do stycznia 2023 r. Według serwisu informacyjnego Meduza, w przededniu rosyjskiej inwazji na Ukrainę Prigożyn był w napiętych stosunkach z rosyjskimi przywódcami, wchodząc w konflikt zarówno z rosyjskim Ministerstwem Obrony, jak i Administracją Prezydenta Rosji. Prigożyn krytykował Siergieja Szojgu za działania armii rosyjskiej w Syrii, mówiąc, że rosyjskie wojsko działa tam „przestarzałymi metodami”. Z kolei Szojgu nie podobało się dostarczanie żywności dla armii rosyjskiej przez firmy Prigożyna. Wzrost wpływów Grupy Wagnera wynikał z niepowodzenia początkowych planów szybkiego pokonania Ukrainy, z jakimi Rosja przystępowała do wojny. W pierwszych miesiącach rosyjskiej inwazji na Ukrainę armia rosyjska poniosła znaczne straty, ale Putin długo zwlekał z ogłoszeniem mobilizacji. W takich warunkach władze rosyjskie zaczęły aktywnie rekrutować najemników do udziału w działaniach wojennych na Ukrainie. Prigożyn otrzymał znaczne środki, w tym własne lotnictwo oraz prawo rekrutacji rosyjskich więźniów do Grupy Wagnera. Grupa Wagnera była postrzegana jako zamieniająca się w prywatną armię Prigożyna, działającą poza rosyjskim ustawodawstwem i poza hierarchią wojskową Federacji Rosyjskiej. Rosyjskie Ministerstwo Obrony i rosyjski Sztab Generalny były niezadowolone z tej sytuacji i zaczęły próbować ograniczać rosnące wpływy Prigożyna. Prigożyn zaczął publicznie krytykować Ministerstwo Obrony Federacji Rosyjskiej. 5 czerwca, w miarę eskalacji napięć, Prigożyn opublikował wideo na swoich kanałach społecznościowych, w którym, jak twierdził, widoczny był rosyjski podpułkownik Roman Wieniewitin z 72. Brygady Rosji, który przyznawał się, jakoby po pijanemu rozkazał swoim żołnierzom strzelać do bojowników Grupy Wagnera. Prigożyn oskarżał również Ministerstwo Obrony (głównie ministra Siergieja Szojgu i Szefa Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej Walerija Gierasimowa) o niedostarczanie żołnierzom Grupy Wagnera obiecanej broni i brak wsparcia ogniowego regularnej armii rosyjskiej. Groził wycofaniem Grupy Wagnera z Bachmutu i zwrócił się do Siergieja Szojgu z prośbą o przyjazd do miasta. W czerwcu 2023 roku Ministerstwo Obrony rozpoczęło starania o silniejsze zintegrowanie Grupy Wagnera ze strukturami dowodzenia Ministerstwa Obrony, czemu sprzeciwiał się Prigożyn. Ministerstwo Obrony Federacji Rosyjskiej nakazało członkom Grupy Wagnera podpisanie kontraktów z wojskiem przed 1 lipca, co poparł prezydent Władimir Putin. === Krytyka Prigożyna pod adresem rosyjskiej elity władzy === Prigożyn często krytykował rosyjskie kierownictwo wojskowe za to, że nie robi wszystkiego, co w ich mocy, aby chronić interesy Rosji. Skrytykował dzieci Szojgu za „wydawanie pieniędzy bez celu”, podczas gdy „dzieci zwykłych ludzi wracają w cynkowych [trumnach], rozerwane na kawałki” z powodu wojny. Ostrzegł, że ten „rozłam w społeczeństwie” między elitą a zwykłymi ludźmi może doprowadzić do wydarzeń podobnych do rewolucji rosyjskiej z 1917 r., do powstania „żołnierzy i ich bliskich”. Prigożyn powiedział, że rosyjska elita powinna wysłać swoje dzieci na wojnę, aby ludzie uważali, że jest sprawiedliwie. Prigożyn opisał jako zdrajców „ludzi, którzy latają odrzutowcami biznesowymi do tak zwanych krajów neutralnych, aby uniknąć udziału w dzisiejszych problemach”. Krytykował rosyjską elitę za cieszenie się „publicznym, luksusowym, beztroskim życiem” w czasie wojny. Prigożyn twierdził, że aby przetrwać jako naród, Rosja powinna przygotować się do „trudnej wojny”: wprowadzić stan wojenny, ogłosić nowe fale mobilizacji, a także „zdobyć każdego, kogo się da, do produkcji amunicji” i „zamknąć granice jak w przypadku Korei Północnej”. Jednak zdaniem Prigożyna część rosyjskich elit nie dba o swoją ojczyznę i dlatego nie poświęciłaby swojego wygodnego życia dla kraju. Prigożyn zaatakował rosyjskich oligarchów, których oskarżył o zniszczenie Związku Radzieckiego i przejęcie kontroli nad bogactwem Rosji. Zarzucił im, że mimo przejęcia tej kontroli nie dbają o interesy Rosji. Według Prigożyna w czasie wojny „oligarchowie próbują ukraść wszystko, co należy do ludzi”. == Przebieg == === 23 czerwca === W dniu 23 czerwca 2023 r. na kanałach Telegram związanych z Grupą Wagnera pojawiło się wideo, które według Prigożyna zostało nagrane w obozie najemników Grupy Wagnera, zaatakowanym pociskiem. Dziennikarz Bellingcat, Arik Toler, zauważył, że miejsce rzekomego ataku pokrywa się z wcześniej nakręconymi filmami korespondenta wojennego Aleksandra Simonowa, który odwiedził obóz. Tego wieczoru Prigożyn ogłosił początek konfliktu zbrojnego z Ministerstwem Obrony. Wiadomość pojawiła się na kanale Telegram jego służby prasowej. Prigożyn namawiał każdego, kto chciał przyłączyć się do konfliktu przeciwko Ministerstwu Obrony, aby to zrobił. Oskarżył Szojgu o użycie artylerii i helikopterów do zniszczenia Grupy Wagnera i zarzucił, że Szojgu „tchórzliwie uciekł z Rostowa nad Donem o dziewiątej wieczorem”. Rosyjskie Ministerstwo Obrony zaprzeczyło oskarżeniom o atak na tylne obozy Grupy Wagnera. Następnie Prokuratura Generalna Federacji Rosyjskiej poinformowała, że przeciwko Prigożynowi wszczęto postępowanie z art. 279 Kodeksu karnego Federacji Rosyjskiej (bunt zbrojny). Generałowie Siergiej Surowikin i Władimir Aleksiejew zaapelowali do bojowników Grupy Wagnera, wzywając ich do powstrzymania się od buntu. Rosyjski państwowy Pierwyj kanał ogłosił „wiadomości alarmowe”, w których prowadząca Jekatierina Andriejewa stwierdziła, że oświadczenia Prigożyna dotyczące rzekomych ataków sił Ministerstwa Obrony na pozycje Grupy Wagnera są fałszywe i że Putin został poinformowany o toczących się wydarzeniach. W odpowiedzi na oświadczenia Prigożyna rosyjskie wojsko i Gwardia Narodowa rozmieściły pojazdy opancerzone zarówno w Moskwie, jak i w Rostowie nad Donem. Rostów nad Donem znajduje się w pobliżu linii frontu na Ukrainie, gdzie działały oddziały Grupy Wagnera, a także tam, gdzie Prigożyn twierdził, że kierowały się oddziały Grupy Wagnera. W nocy z 23 na 24 czerwca opublikowano nagranie audio w imieniu Prigożyna, który twierdził, że Grupa Wagnera wkracza do Rostowa nad Donem i wzywał siły Ministerstwa Obrony, by nie stawiały oporu. Prigożyn stwierdził w innym nagraniu audio z 23 czerwca, że szef Sztabu Generalnego rosyjskich sił zbrojnych nakazał siłom powietrznym tego kraju otwarcie ognia do kolumn Grupy Wagnera poruszających się wśród pojazdów cywilnych, zarzucając Sztabowi Generalnemu lekceważenie życia niewinnych ludzi, „po prostu, ponieważ od półtora roku zabijają własną populację, zamiast walczyć z wrogiem”. Twierdził również, że niektórzy piloci odmówili wykonania rozkazów Sztabu Generalnego i podziękował im. Sekretarz prasowy Putina Dmitrij Pieskow opisał trwającą