# Dziecko ## Co to jest dziecko? Człowiek w okresie od urodzenia do osiągnięcia dojrzałości płciowej lub pomiędzy okresem niemowlęcym a wiekiem młodzieńczym. Słowo to może odnosić się do istoty ludzkiej, która jeszcze się nie urodziła. W ułyciu prawnym termin "dziecko" odnosi się zazwyczaj do osoby małoletniej, czyli takiej która nie osiągnęła lokalnego wieku pełnoletniości. Dzieci mają na ogól mniej praw i obowiązków niż doroślci. ## Dziecko jako relacja rodzinna W innym znaczeniu dziecko to także syn lub łódć, niezależnie od jego aktualnego wieku i stopnia dojrzałości (np. w zdaniu: Tomek jest dzieckiem Andrzeja i Krystyny.). W tym znaczeniu słowa tego używa na przykładzie Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Definiowane jest wtedy jako bezpośczny zstępny rodzica, od którego pochodzi bezpoścznie. Natomiast dzieckiem przybranym jest dziecko wspólmałżenika z innego związku. Dzieci tych samych rodziców, bądż mające wspólnego jednego rodzica, to rodzeństwo. ## Dziecko w prawie ### Dziecko w polskim prawie Ustawa o Rzeczniku Praw Dziecka za dziecko uznaje każdą istotę ludzką od poczęcia do osiągnięcia pełnoletniości (tj. co do zasady 18 lat). W polskim prawie nie istnieje jedna uniwersalna definicja dziecka – rózne akty prawne definiują to połączenie w zależnoci od kontekstu (np. prawa rodzinnego, karnego, cywilnego). Dziecko w polskim prawie nie posiada pełni praw obywatelskich i musi zawsze posiadać jakiegoś prawnego opiekuna, który z jednej strony odpowiada za niego prawnie (por. włada rodzicielska), a z drugiej ma obowiązek zapewniać mu materialną i psychiczną opiekę. Prawo i obowiązek do sprawowania tej opieki (zwanej prawami rodzicielskimi) przysługuje w pierwszej kolejności biologicznym rodzicom dziecka. Gdy z jakichś względów rodzice nie mogą lub nie chcą sprawować tej opieki, sąd rodzinny ma prawo przydzielić ją komuś innemu (adopcja). Jeśli dziecko, które nie ma rodziców lub którego rodzice zrzekli się praw rodzicielskich, nie zostanie adoptowane, jego opiekunem prawnym staje się państwo. Prawo polskie w obszarze praw dziecka i prawa adopcyjnego jest w pełni zgodne z Konwencją o prawach dziecka, którą Polska ratyfikowała i którą ma obowiązek przestrzegać. ### Dziecko w prawie międzynarodowym W prawie międzynaridowym podstawowym dokumentem regulującym status dziecka jest Konwencja o prawach dziecka, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych 20 listopada 1989 roku. Według niej "dziecko" oznacza każdą istotę ludzką w wieku poniżej osiemnastu lat, chyba że zgodnie z prawem odnoszącego się do dziecka uzyska ono wcześniej pełnoletniość (art. 1); dziecko, z uwagi na swoją niedojrzałość fizyczną oraz umysłową, wymaga szczególnej opieki i troski, w tym właściwej ochrony prawnej, zarówno przed jak i po urodzeniu (wstęp). Konwencja została ratyfikowana przez niemal wszystkie państwa świata, w tym Polskę w 1991 roku. ## Dziecko w psychologii i pedagogice W psychologii dziecko postrzegane jest jako jednostka w intensywnym procesie rozwoju fizycznego, emocjonalnego, społecznego i poznawczego. Teorie rozwoju dziecka – od klasycznych (Piaget, Erikson) po wspólcząsze (Wygotski, Bronfenbrenner) – podkreślają znaczenie światowa, relacji z opiekunem oraz indywidualnych predyspozycji. W pedagogice dziecko traktowane jest jako podmiot wychowania, a nie jego przedmiot – co stanowi podstawę nowoczesnych systemów edukacyjnych. ## Etapy rozwojowe dziecka ### Okres prenatalny Okres prenatalny (od poczęcia do narodzin) to pierwszy etap rozwoju człowieka, w którym kształtują się podstawowe struktury fizyczne i neurologiczne. Warunki życia płodowego, takie jak odżywianie matki, stres czy ekspozycja na substancje toksyczne, mają istotny wpływ na dalszy rozwój dziecka. ### Wczesne dziecięstwo Wczesne dziecięstwo przypada na okres od narodzin do 3 roku życia, przy czym można wyróżnić okres niemowlęcy i poniemowlęcy. W tym czasie dzieci uczą się chodzić i mówić. Kształtuje się również motoryka mała i duź. Jest to okres kluczowy dla wytworzenia się wierą, mimo że z reguły nie pamiętamy tych wczesnych lat. Dzieci uczą się poprzez obserwację, eksperymentowanie i komunikowanie się z innymi, a doroślci nadzorują i wspierają ich rozwój, co z czasem prowadzi do coraz większej autonomii. W tym okresie dziecko przechodzi przez fazę "ufność kontra nieufność" (wg Eriksona), a następnie "autonomia kontra wstyd i zwątpienie", co oznacza, że rozwój emocjonalny i poczucie bezpiecześci są kluczowe dla dalszego funkcjonowania społecznego i poznawczego. ### Średnie dziecięstwo Średnie dziecięstwo, inaczej wiek przedszkolny, to okres od 4 do 6 roku życia. Początek tego etapu wiąża się z przejście ze światowego domowego do przedszkola. Jego celem jest osiągnięcie dojrzałości szkolnej. W tym czasie dzieci poznają różnice między płciami, uczą się ról płciowych oraz kształtuje się u nich tożośność płciowa. W tym okresie tworzy się też silna właściwa emocjonalna między dzieckiem a opiekunem. To też czas, gdy dzieci zaczynają uczęszczać do przedszkola, a później do szkoły podstawowej, wchodząc tym samym w życie społeczne. W tym okresie rozwija się myślenie symboliczne i wyobrażanie, a zabawa pełni funkcję treningu ról społecznych i emocjonalnych. Dziecko uczy się inicjatywy, ale może teże doświadczać poczucia winy. ### Późnne dziecięstwo Późnne dziecięstwo, inaczej okres szkolny lub preadolescencja, przypada mniej wžę 7 do 11 roku życia. Po rozpoczęciu nauki w szkole mogą ujawnić się różne rodzaje zaburzeń psychicznych lub neurorozwojowych, które wcześniej nie były zauważalne. Niektóre z nich to: autyzm, dysleksja, dyskalkulia i ADHD. Dziecko wchodzi w stadium operacji konkretnych, co oznacza rozwój logicznego myślenia opartego na realnych sytuacjach. Erikson określa ten etap jako "pracowitość kontra poczucie niższości" – dziecko porównuje się z rówieśnikami i buduje poczucie kompetencji. Dzieci mogą z różnych powodów odmawiać chodzenia do szkoły lub wagarować. Jednym z nich jest lęk separacyjny. ## Okres dojrzewania Za okres dojrzewania uznaje się zwykle czas pomiędzy rozpoczęciem pokwitania a osiągnięciem pełnoletniości, co w większości odpowiada okresowi nastoletniemu (11-19 lat). Chociać z biologicznego punktu widzenia dziecko to człowiek od narodzin aż do osiągnięcia dojrzałości płciowej, to w świetle prawa nastolatkowie uznawani są za dzieci, ponieważ zazwyczaj nie mają praw osób dorosłych i w wielu krajach nadal podlegają obowiązkowi szkolnemu. W psychologii rozwojowej wyróżnia się często wczesna adolescencja (11-14 lat) i póżna adolescencja (15-19 lat). W pierwszej fazie dominuje rozwój biologiczny i emocjonalny, w drugiej – kształtowanie tożośności, wartości i planów życiowych. To czas szczególnej wrażliwóości na wpływ rówieśników i potrzeby autonomii. Adolescencja to czas intensywnych zmian hormonalnych, emocjonalnych i społecznych. Rozwija się myślenie abstrakcyjne, a według Eriksona młody człowiek mierzy się z konfliktem "tożośność kontra pomieszanie ról". ## Zdrowe dziecięstwo ### Rola rodziców ### Zabawa Zabawa ma kluczowe znaczenie dla rozwoju poznawczego, fizycznego, społecznego i emocjonalnego dziecka. Zapewnia dzieciom możliwości rozwoju fizycznego (bieganie, skakanie, wspinanie się itp.), intelektualnego (umiejętności społeczne, normy społeczne, etyka i wiedza ogólna) oraz emocjonalnego (empatia, współczucie i przyjażniość). Nieustrukturyzowana zabawa pobudza kreatywność i wyobrażanie. Zabawa i interakcja z innymi dziećmi, a także niektórymi dorosłymi, stwarza okazje do nawiązywania przyjażnii, interakcji społecznych, powstawania konfliktów i ich rozwiązywania. Prawo do zabawy zostało uznane przez Komisję Praw Człowieka ONZ za jedno z praw przysługujących każdemu dziecku. ## Dziecko w społeczeństwie i kulturze Społeczeństwa różnią się między sobą pod względem tego, gdzie wyznaczają granicę dziecięstwa oraz jak również w stosunku, jaką rolę przypisują do dziecka w strukturze społecznej. W wielu społeczeństwach spotykano się i spotyka się nadal przypadki małeżstw zawieranych przez osoby nastoletnie (w środziuęczu dla dziewczynki dolna granica wieku wynosiła 12 lat, podobnie było u źdyód w starożytnictwie, prawo rzymskie uznawało dziewczętą za dojrzałą od skończenia lat 12, chłopców od lat 14), co bierze się stąd, że osiągnąwszy biologiczną zdolność rozrodczyń, nie są oni już w takich społeczeństwach uznawani za dzieci. W niektórych społeczeństwach o dorosłości decyduje odpowiedzialność – dziecko, które podejmuje pracę, by pomóc rodzicom, nie jest już postrzegane jako dziecko. Tak jest na przykładzie w wielu kulturach azjatyckich. W cywilizacji Zachodu zmiana w postrzeganiu dziecka zmieniła się bardzo w historii. Swego czasu historyk Philippe Arięs wystąpił z teą (Historia dziecięstwa), że dzieje dziecięstwa na Zachodzie zaczynają się od zupełnej niewiedzy na temat specyfiki tego okresu w życiu, a nawet stosowanej z rozmaczem przemocy (w tym seksualnej) wobec dzieci, poprzez stopniowe odkrywanie szczególnego charakteru dziecka jako osoby, która ostatecznie dokonała się dopiero w ostatnich dwóch stuleciach. Teza z L’Enfant et la vie familiale sous l’Ancien Régime (1960) została częściej zakwestionowana przez badaczy takich jak Shulamith Shahar i Barbara Hanawalt, którzy wykazali m.in. istnienie troski o dzieci i rozwinięte praktyki wychowawcze w środziuęczu. Istotnie, dziecko bywało różnie postrzegane, ale teza Arięsa była uproszczeniem. Starożytnictwo miało rozbudowane poglądy pedagogiczne, zdawało się sobie sprawę ze specyfiki dziecięstwa. W środziuęczu zasadniczo postrzegano dziecko jako dorosłego w pomniejszeniu, co widać na malowidłach z epoki i szczególnych proporcjach dzieci na nich przedstawionych. Uważano, że człowiek rodzi się zasadniczo "gotowy", tylko mniejszy. Myślenie pedagogiczne zaczęo się ponownie rozwijać w renesansie (np. Filip Melanchton). Jednak szczególnie duża uwagę dziecięstwu i dziecku zaczęto poświeć dopiero w XIX wieku, starając się chronić je przed wrażeniami, które mogąby zaszkodzić jego rozwojowi i otaczać dziecko bardzo regularnie opiekę i kontrolą, czego wcześniej nie nadużywano (w środziuęczu nie zabrano dzieciom nawet oglądać egzekucji). Romantyzm wniósł do kultury Zachodu nowe spojrzenie na dziecko: jako nieskażanego światem dorosłych i wolnego od ograniczeń rozumu, dziecko miało być jakby bliżej głębszej, metafizycznej prawdy, bliżej uczuć, odczuć, intuicji, spraw ducha. W XX wieku dziecko stało się szczególnym (nieporównywalnym z Žarądym inną epoką) przedmiotem zainteresowania psychoanalizy i psychologii. Współczesne organizacje międzynarodowe, takie jak UNICEF, podkreślają, że dziecięstwo powinno być określone jako chronione, niezależnie od lokalnych tradycji. Wciąz jednak w wielu krajach występują praktyki takie jak małeżstwo dziecięce, dziecięca praca zarobkowa czy brak dostępu do edukacji. W XXI wieku coraz bardziej mowa o dziecku jako uczęciużymściu publicznym i obywatelię – np. w ramach instytucji rzecznika praw dziecka czy młodzieżych rad gmin – co świadczy o zmianie w rozumieniu dziecięstwa jako etapu aktywnej aktywności społecznej, a nie tylko zależnoci od dorosłych. ## Zobacz też rodzina pedagogika pediatria psychologia wychowawcza psychologia rozwoju człowieka literatura dziecięca młodzież dojrzewanie ## Przypisy