Stanisław Aleksy Tym (ur. 17 lipca 1937 w Małkini Górnej, zm. 6 grudnia 2024 w Warszawie) – polski aktor teatralny, telewizyjny i filmowy, satyryk, reżyser, scenarzysta i literat, autor scenariuszy do filmów Miś, Rozmowy Kontrolowane i Ryś. == Życiorys == W maju 1953 zdał maturę w XXVII Liceum Ogólnokształcącym im. Tadeusza Czackiego w Warszawie. Na przełomie lat 50. i 60. studiował m.in. na Wydziale Chemii Politechniki Warszawskiej, Wydziale Przetwórstwa SGGW i – w latach 1958–1959 – Wydziale Aktorskim PWST, ale nie ukończył żadnego z tych kierunków. W 1964 zdał w Warszawie eksternistyczny egzamin aktorski u Stanisława Barei. W wakacje 1955 znalazł zatrudnienie w Zakładach Przemysłu Cukierniczego w Warszawie. W 1956 został bramkarzem i szatniarzem w klubie „Stodoła”, a w następnym roku wystąpił w nim jako aktor kabaretowy. W tym okresie pisał swoje pierwsze teksty satyryczne. Pisał teksty m.in. dla Tadeusza Olszy i Jana Kobuszewskiego. Współtworzył scenariusze programów telewizyjnych: Poznajmy się i Wielokropek. W latach 1960–1972 współpracował z warszawskim Studenckim Teatrem Satyryków jako autor skeczy, aktor i reżyser oraz dyrektor; jako aktor zadebiutował w STS-ie 25 października 1961 rolą w spektaklu Agnieszki Osieckiej i Andrzeja Jareckiego Oskarżeni (reż. Jerzy Markuszewski), a w 1968 wyreżyserował autorską sztukę Kochany panie Ionesco!, która okazała się przebojem. Był współautorem tekstów i aktorem kabaretów: Owca, Dudek (m.in. kultowy skecz Ucz się, Jasiu z 1970), Lopek i Wagabunda. Napisał scenariusz do spektaklu Rozmowy przy wycinaniu lasu (reż. Edward Dziewoński) wystawionego prapremierowo w 1975 w Teatrze Kwadrat w Warszawie; w 1999 wyreżyserował tę sztukę dla Teatru Telewizji i zagrał w niej epizodyczną rolę kierowcy. Był współautorem (z Jerzym Dobrowolskim) satyrycznego spektaklu Ciemny grylaż z 1980. Wyreżyserował ciepło przyjęty przez krytyków spektakl satyryczny Szopka Tyma z Brodą (1998), który został zarejestrowany przez Telewizję Polską. W 1972 został felietonistą czasopisma „Literatura”. W drugiej połowie lat 80. pisał felietony do „Tygodnika Kulturalnego”, w latach 90. przez siedem lat był felietonistą tygodnika „Wprost”, w latach 2001–2006 współpracował z redakcją dziennika „Rzeczpospolita”, a następnie został stałym felietonistą tygodnika „Polityka”. Prezentował felietony także na autorskim kanale w serwisie YouTube; na rozpoczęcie i zakończenie każdego nagrania wykonywał autorską przygrywkę na harmonijce ustnej. W 2011 został wyróżniony za „satyrę wyjątkowej bystrości” w plebiscycie czasopisma „Press”. Tworzył rysunek satyryczny. Jako rysownik zadebiutował w 1955 w gazetce Zakładów Przemysłu Cukierniczego 22 Lipca w Warszawie, a w kolejnych latach jego rysunki ukazywały się m.in. w „Tygodniku Kulturalnym”, „Rzeczpospolitej”, „Fotelu” i „Polityce”. Jako aktor zadebiutował epizodyczną rolą powstańca w komedii obyczajowej Bronisława Broka Cafe pod Minogą (1959). Popularność zyskał dzięki roli pasażera bez biletu, mylnie uznanego za kaowca, w filmie Marka Piwowskiego Rejs (1970). Następnie wystąpił w roli Zenka w kasowej komedii Stanisława Barei Nie ma róży bez ognia (1974) oraz współtworzył (pod pseudonimem Andrzej Kill) scenariusz komedii Barei: Brunet wieczorową porą (1976) i Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz (1978). Powszechne uznanie widzów zyskał dzięki roli Ryszarda Ochódzkiego w filmach: Miś (1980), Rozmowy kontrolowane (1991) i Ryś (2007), do których napisał scenariusz (do Misia razem ze Stanisławem Bareją). Szeroką popularność przyniosły mu również telewizyjne transmisje jego występów kabaretowych. Rysiem zadebiutował jako reżyser filmowy. W styczniu 1976 podpisał list protestacyjny do Komisji Nadzwyczajnej Sejmu PRL przeciwko zmianom w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, przez co trafił pod szczególny nadzór peerelowskiej cenzury, w czego efekcie m.in. wszystkie spektakle Tyma zostały zdjęte z afisza. W latach 1983–1986 był dyrektorem Teatru Dramatycznego w Elblągu, w którym zagrał także rolę Koczkariewa w spektaklu Nikołaja Gogola Ożenek (1985; reż. Łukasz Ratajczak). Od 1987 pracował jako reżyser teatralny: wyreżyserował autorski spektakl Jaja jak berety (1987) w Teatrze Dramatycznym im. Jerzego Szaniawskiego w Wałbrzychu, w latach 1987–1994 współpracował z Teatrem Rampa, a w latach 1994–2006 – z Teatrem Powszechnym. W 2005 ukazał się zbiór jego tekstów i rysunków pod palindromowym tytułem Mamuta tu mam. Był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich i członkiem honorowym Stowarzyszenia Autorów ZAiKS. W 2012 wystąpił podczas benefisu Kabaret – TYM i Super Team, który został zrealizowany z okazji jego 75. urodzin w ramach 49. Krajowego Festiwalu Piosenki Polskiej w Opolu. Po raz ostatni pokazał się publicznie 17 marca 2024, uczestnicząc w premierze spektaklu Ciemny grylaż (reż. Cezary Żak) w Och-Teatrze w Warszawie. === Choroba i śmierć === W 2008 przeszedł operację po zdiagnozowaniu u niego nowotworu żołądka. W ostatnim miesiącach życia chorował na amyloidozę. Zmarł 6 grudnia 2024 w wieku 87 lat. Jego pogrzeb miał charakter świeckiej ceremonii. Został pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie. == Życie prywatne == Wedle jego własnych słów, jego praprapradziadek – Daniel Tym – był ludwisarzem królewskim, który na zamówienie Władysława IV Wazy wykonał odlew posągu Zygmunta III Wazy. Miał młodszego brata, Antoniego, który zagrał epizodyczne role w filmach Miś (1980) i Ryś (2007). Był zaręczony z Marią Kowalczyk. Ożenił się ze scenografką Anną Kokozow (ur. 13 sierpnia 1943, zm. 4 lipca 2023), która zagrała epizodyczną rolę pasażerki samolotu w filmie Miś. Po rozwodzie związał się z Anną Nastulanką. Od 1978 mieszkał w Zakątach nad jeziorem Wigry. Był wegetarianinem. Od dzieciństwa trenował tenisa. Interesował się astronomią, przyrodą, historią i architekturą. Opiekował się potrzebującymi zwierzętami (bywało, że w jego domu przebywało 16 psów). Był ateistą, mimo to miał sentyment do tradycji katolickiej. Interesował się polityką. Przed wyborami parlamentarnymi w 2001 był członkiem wyborczego komitetu honorowego Unii Wolności. Został członkiem komitetu poparcia Bronisława Komorowskiego przed przyspieszonymi wyborami prezydenckimi 2010. Krytycznie oceniał działalność polityków Prawa i Sprawiedliwości, w tym rządy PiS w latach 2015–2023. Za swoje autorytety w świecie polityki uznawał Tadeusza Mazowieckiego i Władysława Bartoszewskiego, cenił także Bronisława Geremka i Jacka Kuronia. == Filmografia == === Reżyseria === 1998: Rozmowy przy wycinaniu lasu 2007: Ryś === Scenarzysta === 1976: Brunet wieczorową porą (pod pseudonimem Andrzej Kill) 1978: Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz? 1980: Ciemny grylaż (utwór sceniczny, wspólnie z Jerzym Dobrowolskim) 1981: Miś 1991: Rozmowy kontrolowane 1998: Rozmowy przy wycinaniu lasu 2007: Ryś == Nagrody i odznaczenia == 1969 – Nagroda na 5. Łódzkich Spotkaniach Teatralnych za sztukę Kochany panie Ionesco! 1992 – Nagroda na 17. FPFF w Gdańsku za scenariusz filmu Rozmowy kontrolowane 1998 – Odciśnięcie dłoni na 3. Festiwalu Gwiazd w Międzyzdrojach odcisnął dłoń na Promenadzie Gwiazd 1998 – Nagroda Kisiela dla najlepszego publicysty 1999 – Nagroda Eryk ’98 – za nowatorskie ujęcie tradycyjnej formuły szopki satyrycznej w przedstawieniu Szopka Tyma z Brodą (Teatr Powszechny i dziennik „Rzeczpospolita”) 2001 – I Nagroda na gdańskim Festiwalu Dobrego Humoru za program rozrywkowy „Jujka wg Tyma” 2002 – Nagroda Pegaz, przyznawana przez program telewizyjny „Pegaz” za „poczucie humoru i przenikliwość umysłu” 2004 – Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski 2005 – Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” 2005 – Nagroda za całokształt twórczości na Festiwalu Dobrego Humoru w Gdańsku 2007 – Nagroda Honorowa 14. Ogólnopolskiego Festiwalu Sztuki Filmowej „Prowincjonalia” we Wrześni 2007 – Nagroda Honorowa Specjalny Miś na 5. Festiwalu Filmów Komediowych i Niezależnych „Barejada” w Jeleniej Górze, za kontynuację dzieła Stanisława Barei 2009 – Odznaka Honorowa ZAiKS-u 2010 – Mistrz Mowy Polskiej (wraz z Arturem Andrusem, Jerzym Trelą, Ryszardem Kaczorowskim i Beatą Tadlą) 2017 – nagroda specjalna ZAiKS-u 2018 – nagroda specjalna i członkostwo honorowe ZAiKS-u 2021 – Nagroda 100-lecia ZAiKS-u 2022 – Medal Wolności Słowa Fundacji Grand Press == Upamiętnienie == Od 2015 roku, z inicjatywy Renaty Kaznowskiej, w Warszawie ma miejsce Bieg im. Stanisława Tyma, polegający na pokonaniu 793 stopni i dotarcie na 30 piętro Pałacu Kultury i Nauki. Jest to nawiązanie do sceny z filmu Miś, w którym Ryszard Ochódzki (grany przez Tyma) pokonuje tę trasę. Główną nagrodą w Biegu jest Puchar Prezydenta Miasta Stołecznego Warszawy. Imię Stanisława Tyma nosi jeden z mostów w Kutnie, znajdujący się na ulicy Stanisława Barei. Z okazji 14 Majówki z Bareją, w dniu 1 maja 2025 roku wstęgę przecięli wiceprezydent Kutna Zbigniew Wdowiak oraz aktorka Krystyna Tkacz. == Przypisy == == Bibliografia == TomaszT. Strzyżewski TomaszT., Wielka księga cenzury PRL w dokumentach, Warszawa: Prohibita, 2015, ISBN 978-83-61344-70-4 . Katarzyna Stoparczyk: Tym. Człowiek szczery na trzy litery. Wydawnictwo Otwarte, 2025. ISBN 978-83-8399-002-6. == Linki zewnętrzne == Stanisław Tym w bazie IMDb (ang.) Stanisław Tym w bazie Filmweb Stanisław Tym w bazie filmpolski.pl [dostęp 2026-01-12]. Stanisław Tym (osoba), [w:] Encyklopedia teatru polskiego [dostęp 2026-01-12] . Stanisław Tym na zdjęciach w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”