Izbica (nazwa oboczna: Izbica-Osada, jid. ‏איזשביצא‎ Izbitz, Izbitze, łac. Isbica) – miasto w Polsce położone w województwie lubelskim, w powiecie krasnostawskim, w gminie Izbica. Siedziba gminy Izbica. W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Izbica. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie zamojskim. Izbica leży w dawnej ziemi chełmskiej na historycznej Rusi Czerwonej. Uzyskała lokację miejską w 1750 roku, pozbawiona prawa miejskiego w 1869 roku, od 2022 jest ponownie miastem. Wierni Kościoła rzymskokatolickiego należą do parafii św. Zofii w Tarnogórze. == Informacje ogólne == Alternatywną nazwą miejscowości jest Izbica-Osada. Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (TERYT), do 2021 nazwę Izbica posiadały dwie miejscowości w Gminie Izbica: Izbica (osada) oraz Izbica-Wieś (wieś). Podział taki wynikał po części z historii miejscowości; centralna część Izbicy była zamieszkana dawniej przez społeczność żydowską i posiadała status miasta (później: osady), zaś ludność polska i rusińska mieszkała w okalającej osadę wsi. Współczesne rozróżnienie ma charakter bardziej praktyczny, gdzie obszary miejscowości te są dokładnym geograficznym odzwierciedleniem podziału Izbicy na 2 sołectwa. Powodowało to, że miejscowość Izbica-Wieś zawierała w swoich granicach m.in. centralny rynek oraz siedzibę Urzędu Gminy. W praktyce miejscowości te traktowane były jako jedna miejscowość przez ich mieszkańców. Ten formalny nieintuicyjny podział został zlikwidowany 1 stycznia 2022, kiedy to w związku z przywróceniem Izbicy statusu miasta włączono do niej Izbicę-Wieś oraz jej dwie części wsi (Maliniec i Przysiółek), wszystkie stały się częściami miasta Izbicy. Izbica jest siedzibą Urzędu Gminy od 1870 r. Dzieli gminne funkcje administracyjne z pobliską wsią Tarnogóra. Gminny Ośrodek Kultury. Niemiecka gmina Winterlingen jest gminą partnerską gminy Izbica. W 2008 liczba mieszkańców Izbicy wynosiła ok. 1,9 tys. Gminne Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej Sp. z o.o. Miejscowy piłkarski klub sportowy nosi nazwę GKS (Gminny Klub Sportowy) „Ruch Izbica”. Na terenie miejscowości mieszkał poeta i nauczyciel Edward Franciszek Cimek. == Geografia osady == Położona na obszarze Wyżyny Lubelskiej (Działów Grabowieckich i Wyniosłości Giełczewskiej), 12 km na południe od Krasnegostawu oraz 22 km na północ od Zamościa, nad rzeką Wieprz w otulinie Skierbieszowskiego Parku Krajobrazowego. Leży przy trasie 17 (E372) Warszawa – Lublin – Lwów – Kijów oraz linii kolejowej Rejowiec Fabryczny – Rawa Ruska – Lwów (obecnie linia kolejowa nr 69). === Flora i fauna === Okolice miejscowości cechuje urozmaicona rzeźba terenu z podłożem lessowym, pagórkami, głębokimi wąwozami i stromymi, urwistymi zboczami. Występują drzewostany bukowe, grabowe, dębowe oraz zarośla z ligustrem, głogiem, jeżyną i dereniem świdwą. Można tu spotkać: lilię złotogłów, kosaćca bezlistnego, różę francuską, wiśnię karłowatą, grążel żółty, wawrzynek wilczełyko i wiele innych unikatowych roślin. Mają tu swoje nory borsuk, jaszczurka zwinka, zaskroniec i żmija zygzakowata. Pomnikami przyrody są: źródlisko w Kryniczkach oraz rezerwat roślinności kserotermicznej „Broczówka”, z najcenniejszą jego częścią, stanowiskiem pomnikowym „Zalesie”. == Nazwa miejscowości == Izbica to nazwa o charakterze topograficznym, wywodzi się od prasłowiańskiego wyrazu „jstba” (izba) oznaczającego: skrzynię u mostu, zrąb drzewa ziemią przesypany, nasyp lub też słupy wraz z ziemią, którymi umacniano warowanie. Władysław Walewski w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 3 podaje Izbica (właśc. Izdbica, por. Izdebno), nazwa dość trudna do wyjaśnienia pod względem pochodzenia i znaczenia pierwotnego. Na podstawie faktu, iż dotąd nazwa ta służy budowlom wodnym wznoszonym do zabezpieczenia mostów drewnianych na rzekach, można by wnosić, iż pierwotnie oznaczała ona siedziby i mieszkania na palach śród wód wznoszone. Miejscowość nazywano pierwotnie: (za spisem wsi w parafii Krasnystaw z 1419 r.) Jstibicza (za Metryką Koronną) Izdbice, Istbycza, Istbicza, Izdbicza, Isbicza (za spisem dóbr krasnostawskich z 1565) Izdbicze, lub (za dokumentem z archiwum książąt Lubomirskich w Sławucie) Ysbicza. === Herb === Herb Gminy Izbica to, według Statutu Gminy Izbica, krzyż kawalerski koloru czerwonego na białym polu tarczy. == Historia == === Prehistoria === Tradycje osadnicze na terenie gminy i miejscowości sięgają odległych czasów. Jak wykazały wstępne badania archeologiczne, najstarsze ślady pobytu człowieka pochodzą z okresu neolitu. Dowodem na to są znaleziska z okolicy Izbicy (siekiera krzemienna z neolitu) i Tarzymiech (naczynia kuliste z epoki brązu). Po obu stronach doliny Wieprza i w miejscowościach nieco oddalonych od niej spotyka się również ślady pobytu człowieka od neolitu. Na początku ery nowożytnej okolice Izbicy utrzymywały ożywione kontakty handlowe z południem Europy. W Romanowie znaleziono denary rzymskie, urnę, ostrogę żelazną z lat 100/102 – 194 – 195 n.e. Denary noszą wizerunek kolejnych władców lub członków rodziny cesarskiej. Szczególnie ciekawe są monety z wywierconym otworem, które mogły być używane jako ozdoby. Monety takie w skarbach odkrywanych na terenie Polski występują rzadko. W skarbie z Romanowa znalazły się dwie takie monety, denar Trajana oraz denar pośmiertny Marka Aureliusza. Znaleziska archeologiczne można oglądać w Muzeum Regionalnym w Krasnymstawie. === XV–XVIII w. === Pierwsze wzmianki o miejscowości datują się na rok 1419 (jako wieś wchodząca w skład parafii Krasnystaw w dokumencie uposażającym parafię wydanym przez Władysława Jagiełłę). Wieś jest wzmiankowana jeszcze trzykrotnie w XV w. Dwa razy w księgach chełmskich, gdzie występuje w 1429 roku bobrowniczy królewski (venator castorum d. regis) Ruszilo (Ruszyło, Rusiło) de Istbycza, zaś w 1431 roku Jacz de Istbicza, oraz w 1448 roku, w dokumencie zatwierdzenia uposażenia parafii krasnostawskiej przez starostę Hryćka Kierdeja Mimo erygowania w 1544 roku parafii w Tarnogórze i nadania jej plebanowi 1/4 łana pola w Izbicy, pozostaje ona nadal w parafii krasnostawskiej i dopiero wizytacja biskupa z 1792 roku notuje wieś Izbicę w parafii tarnogórskiej. Po wybudowaniu kościoła w Ostrzycy w 1468 roku wieś została włączona do powołanej wówczas parafii. Jeszcze w 1563 roku Izbica wymieniana była obok Ostrzycy i Mchów, jako należąca do parafii w Ostrzycy, która formalnie w 1552 roku została zlikwidowana, a jej obszar włączono do parafii w Tarnogórze. W XV wieku wchodziła ona w skład starostwa krasnostawskiego, zaś od poł. XVI wieku do wyodrębnionej zeń dzierżawy tarnogórskiej. Przed 1539 rokiem starostwo tarnogórskie było w zastawie u Stanisława Rzeszowskiego, wojskiego chełmskiego, który z kolei scedował je w tym roku hetmanowi Janowi Tarnowskiemu w zamian za inne wsie do niego należące. 3 lipca 1540 roku Król Zygmunt I Stary wydał zgodę na lokację na gruntach folwarku Izbica miasta Nowy Tarnów (na prawie magdeburskim), dzięki staraniom posesora zastawnego królewszczyzny stryjowskiej i sulmickiej oraz kasztelana krakowskiego Jana Amora Tarnowskiego, ale nie doszła ona do skutku. W tym samym roku hetman zrzekł się przejętych sum zastawnych na Izbicy, Ostrzycy, Stryjowie i Mchach na rzecz króla. Właściwa lokacja nastąpiła osiem lat później, lecz po drugiej stronie Wieprza, na gruntach wsi Ostrzyca jako Tarnogóra. Lustracja z lat 1564–1565 wykazywała we wsi 13 kmieci osiadłych na półłankach, dających po 12 gr. rocznego czynszu, a także po jednym kapłonie wartym 2 gr., 10 jajek (po 1/2 gr.), po 1 serze (po 1/2 gr.). Ponadto był tu 1 zagrodnik (6 gr. czynszu). Za łowienie ryb w Wieprzu pobierano 2 zł rocznie. Ogółem z wsi Izbica wysokość dochodu wynosiła 15 zł. 27 gr (Izdbicza, wś, pow. krasnostawski. W r. 1565 wś w ststwie krasnostawskiem ma 13 kmieci na półłanktch, l zagr., 3 rybaków. Dochodu zł. 15, gr. 27.). O czternaście lat późniejszy rejestr poborowy mówił, iż wieś posiadała 6,5 łana (109,2 ha) gruntów uprawnych. W latach 1595–1597 znajdowała się w zastawie u panów Trojanowskich z pobliskiego Orłowa. W 1662 roku było we wsi 23 katolików a według rejestru z 1695 roku 4 zagrodników i 2 komorników. Według spisu w 1709 roku w Izbicy, Mchach i Ostrzycy było łącznie jedynie 10 chłopów. ==== Izbica miastem ==== W 1750 (według innych źródeł, np. według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom III, s. 330, z 1880 r. lub Encyklopedii powszechnej S. Olgebranda t. 12 z 1863 r., s. 780, co mniej prawdopodobne, 8 września 1760). Antoni Granowski, starosta tarnogórski, otrzymał od Augusta III Sasa przywilej na założenie miasta i sprowadzenie do niego Żydów. Najstarszy plan miasta pochodzi z 1839 roku i jest zgodny z założeniami lokacyjnymi miasta. Podstawą założenia był prostokątny rynek o bokach 140×100 m, oparty o trakt zamojski i drogę do Tarnogóry położonej za rzeką Wieprz. Sieć uliczna poza rynkiem nie rozwinęła się, ponieważ całkowity obszar gruntów miejskich wynosił zaledwie 16 morg. Rok 1765 notuje Izbicę jako jedno z 30 miast wchodzących w skład ziemi chełmskiej. Obok miasta istniała nadal wieś Izbica, która w 1765 roku liczyła 16 kmieci, 5 komorników, 7 czynszowników i 1 bednarza. We wsi była wtedy także karczma. W 1754 roku król wydał przywilej na jarmarki w Izbicy. Miasto liczyło wówczas 25 domów oraz 3 browary, natomiast w 1774 roku zanotowano tu 2 domy wjezdne i 5 niewjezdnych oraz 3 browary. W 1765 roku łącznia liczba głów żydowskich w kachale tarnogurskim wynosiła 204, lecz podział mieszkańców wyznania mojżeszowego pomiędzy Izbicę, Tarnogórę i okoliczne wsie nie jest znany. Z Tarnogóry, która posiadała przywilej de non tolerandis Judaeis, wyrugowano do Izbicy Żydów na mocy wyroku sądu asesorkiego z 1744 roku. Wypędzonym Żydom zabroniono przekraczać dzielący Izbicę i Tarnogórę most. Od początku Izbica była miastem wyłącznie żydowskim (z początku najmniejszym miastem na ziemiach polskich), co by