Andrzej Apostoł (cs. Андре́й Первозва́нный; zm. ok. 60–70) – jeden z dwunastu apostołów, według świadectwa Ewangelii Pierwszy Powołany (gr. Πρωτόκλητος) z apostołów, rodzony brat Szymona Piotra, męczennik, święty wielu Kościołów (katolickiego, prawosławnego, anglikańskiego i Kościołów wschodnich). Święty ten wymieniany jest w Modlitwie Eucharystycznej (łac. Communicantes) Kanonu rzymskiego. == Życiorys == === W Nowym Testamencie === Występuje we wszystkich czterech Ewangeliach kanonicznych i w Dziejach Apostolskich. Andrzej pochodził z Betsaidy i był synem Jony. Wraz z bratem Szymonem Piotrem był rybakiem w Kafarnaum. Początkowo był uczniem Jana Chrzciciela, a według Ewangelii Jana był pierwszym powołanym apostołem przez Jezusa wraz z Janem Ewangelistą. Obok Piotra i Filipa był świadkiem cudu w Kanie Galilejskiej. Gdy apostołowie i tłum skupiony wokół Jezusa nie mieli co jeść, Andrzej przyprowadził do Chrystusa chłopca z pięcioma chlebami i dwiema rybami, po czym miało nastąpić cudowne rozmnożenie chleba. Wraz z Piotrem i Jakubem Większym pytał Jezusa o koniec świata. Jego osoba po raz ostatni pojawia się w Dziejach Apostolskich w Wieczerniku w czasie Zesłania Ducha Świętego. === W źródłach pozabiblijnych === Postać apostoła opisują fragmentarycznie zachowane Dzieje Andrzeja, streszczone przez Grzegorza z Tours i Pseudo-Abdiasza. Ponadto powstało sześć opisów męczeńskiej śmierci Andrzeja. W późniejszych wiekach powstały także legendy (np. Dzieje Andrzeja i Macieja w mieście ludożerców), z których czerpali Epifaniusz Mnich, Symeon Metafrastes czy Nicetas z Paflogonii. Według Grzegorza z Tours, Andrzej nauczał w Amazji, Synopie, Nicei, Nikomedii, następnie udał się do Peryntu, Tessaloniki i Filippi. Po dotarciu do Patras odwiedził Korynt, Megarę i Lacedemon by ostatecznie powrócić do Patras. Grecki przekład Dziejów Andrzeja zawiera opis jego męczeńskiej śmierci. === Śmierć === Według Orygenesa, Andrzej miał ewangelizować między innymi Achajów w Scytii, a następnie ponieść śmierć męczeńską w Patras, co za Orygenesem potwierdza Euzebiusz z Cezarei. Według tradycji miało to się stać 30 listopada między 60 a 70 rokiem. Miał on zostać rozpięty na krzyżu w kształcie greckiej litery Χ (Krzyż świętego Andrzeja), jednak zarówno ikonografia, jak i legendy wspominają o tym najwcześniej w XI wieku. == Kult == W Cerkwi prawosławnej oraz w katolickich Kościołach wschodnich św. Andrzej darzony jest wielką czcią jako jeden z głównych świętych (analogicznie w Kościele rzymskokatolickim taką czcią obdarzony jest Święty Piotr). === Kult w Polsce === W Polsce, w okresie od XI do XVI wieku, wybudowano 123 kościoły pod wezwaniem św. Andrzeja. Kościoły te powstawały przede wszystkim na Śląsku i w Wielkopolsce. Obecnie są 132 kościoły i kaplice (w tym 97 kościołów parafialnych) oraz 296 wizerunków św. Andrzeja Apostoła. 115 miejscowości wywodzi swoją nazwę od imienia Andrzej (stan na 2008 r.) === Patronat === Święty Andrzej jest patronem: narodów słowiańskich, państw i krain: Szkocja, Grecja, Rosja, Hiszpania, Niderlandy, Burgundia, Bitynia, Niemcy, Prusy, Szlezwik, Luksemburg, miast: Neapol, Mantua, Pont, Agde, Baeza, Bordeaux, Brescia, Brugia, Hanower, Orange, Pesaro, Rawenna i Rochester. Jest także patronem małżeństw, podróżujących, rybaków, rycerzy, woziwodów, rzeźników. W czasie burz morskich bywa wzywany przez marynarzy jako ich patron. Orędownik zakochanych, wspomaga w sprawach matrymonialnych i wypraszaniu potomstwa. === Dzień obchodów === Święto liturgiczne Andrzeja Apostoła w kościołach katolickim, anglikańskim i ewangelickim, obchodzone jest 30 listopada. W Anglii i Szkocji święto przeniesienia szczątków obchodzone jest 9 maja. W prawosławiu Święty wspominany jest z reguły dwukrotnie w roku liturgicznym. Cerkiew prawosławna: 30 listopada/13 grudnia, tj. 13 grudnia według kalendarza juliańskiego, 30 czerwca/13 lipca, tj. 13 lipca (Sobór dwunastu apostołów). Gruziński Kościół Prawosławny (którego założycielem jest Andrzej Apostoł): 29 kwietnia/12 maja, tj. 12 maja według kalendarza juliańskiego, 30 listopada/13 grudnia. Kościół ormiański wspomina Apostoła dwukrotnie: 30 listopada/13 grudnia, 9. sobota po uroczystości Podwyższenia Krzyża Pańskiego. Koptyjski Kościół Ortodoksyjny, który posiada własny kalendarz liturgiczny podzielony na 13 miesięcy, wspomina Apostoła trzykrotnie: 30 listopada, 24 lipca (dzień wielu cudów), 23 sierpnia (dzień jednego cudu). === Relikwie === W 357 roku relikwie apostoła przewieziono z Patras do Konstantynopola i umieszczono w świątyni Apostołów. W czasie IV Krucjaty, gdy krzyżowcy zajęli miasto, zabrali je ze sobą i przewieźli do Amalfi w pobliżu Neapolu. W roku 1208 szczątki św. Andrzeja zostały pochowane w krypcie katedry w Amalfi. W 1462 roku papież Pius II polecił głowę świętego przewieźć do Rzymu, gdzie spoczywała w bazylice św. Piotra do 1964, kiedy to Paweł VI 26 września zwrócił ją do katedry św. Andrzeja w Patras na Peloponezie, gdzie św. Andrzej poniósł męczeńską śmierć. Prawa ręka apostoła znajduje się w Bogojawleńskim Soborze Katedralnym w Moskwie. Jego relikwie znajdują się również w archikatedrze Najświętszej Maryi Panny Wniebowziętej w Edynburgu (Szkocja), w kościele środowisk twórczych w Warszawie (Ekumeniczne Sanktuarium św. Andrzeja Apostoła w Warszawie), a także w bazylice w Olkuszu, gdzie pojawiły się wcześniej niż w Warszawie, w Nawarzycach (woj. świętokrzyskie) oraz w Lipnicy Murowanej. == Ikonografia == W ikonografii św. Andrzej Apostoł posiada od początku indywidualne cechy. Przedstawiany jest jako starszy mężczyzna o gęstych, siwych włosach i krzaczastej, krótkiej brodzie. Ubrany w tunikę i zarzucony na ramię płaszcz lub niekiedy przywiązany do krzyża i odarty z szat. Czasami też jako rybak w krótkiej tunice. Powracającą sceną w sztuce religijnej jest chwila jego ukrzyżowania. Atrybutami są: krzyż św. Andrzeja w kształcie litery X, zwany w starożytny Rzymie crux decussata, do którego, wg tradycji będąc przywiązany poniósł śmierć, księga lub zwój symbolizujące, że jego imię występuje w piśmie świętym, oraz ryby i sieć nawiązujące do jego profesji. Na ikonach ruskich apostoł Andrzej, jako patron Rusi, często wyróżniany jest spośród innych apostołów strojem i gestem. Wierni Cerkwi modlą się do niego o dobrego męża lub żonę. Apostoł występuje na ikonach „Soboru dwunastu apostołów”, wśród innych jedenastu najbliższych uczniów Chrystusa w scenach z Jego życia (m.in. Wjazd Pański do Jerozolimy, Ostatnia Wieczerza, Zmartwychwstanie Pańskie, Wniebowstąpienie Pańskie) oraz na ikonach: Zesłania Świętego Ducha na Apostołów i Zaśnięcia Matki Bożej. == Heraldyka == Wizerunek Andrzeja Apostoła, jak i sam krzyż, występuje również w wielu herbach miast. Są to m.in. Belsele (k. Sint-Niklaas), Sankt Andreasberg, Taksenbach (k. Salzburga), Rüngsdorf (Ruengsdorf), Teisendorf, Rueun (w Gryzonii), Sankt Andrä, a w Polsce: Złoczew i gmina Przemęt. == Zobacz też == Andrzejki Krzyż świętego Andrzeja Kult świętych Męczennicy chrześcijańscy Modlitwa za wstawiennictwem świętego Święci i błogosławieni Kościoła katolickiego Święci prawosławni Święty Andrzej – inni święci o tym imieniu Order Świętego Andrzeja == Uwagi == == Przypisy == == Bibliografia == Marek Starowieyski: Apostołowie. Cz. 1: Andrzej, Jan, Paweł, Piotr, Tomasz. Kraków: WAM, 2020. ISBN 978-83-277-1822-8. (pol.). Pius Czesław Bosak: Słownik-konkordancja osób Nowego Testamentu. Poznań: W Drodze, 1991. ISBN 83-7033-081-9. (pol.). Józef Marecki, Lucyna Rotter: Jak czytać wizerunki świętych leksykon atrybutów i symboli hagiograficznych. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, 2009. ISBN 978-83242-0910-1. (pol.). == Linki zewnętrzne == Św. Andrzej – pierwszy powołany apostoł na Magazyn SR (autor: Dorota Walencik) [opublikowano: 2004-11-28] Relikwie św. Andrzeja – Katedra Najświętszej Maryi Panny w Edynburgu ang.