Kleopatra (ang. Cleopatra) – amerykańsko-brytyjsko-szwajcarski filmowy dramat historyczny (peplum) z 1963 roku w reżyserii Josepha L. Mankiewicza, który wraz z Ranaldem MacDougallem i Sidneyem Buchmanem napisał także jego scenariusz, oparty na książce The Life and Times of Cleopatra (1957) Carla Marii Franzera oraz przekazach historycznych Plutarcha, Swetoniusza czy Appiana z Aleksandrii. W tytułową rolę wcieliła się Elizabeth Taylor, której partnerowali m.in. Richard Burton, Rex Harrison, Roddy McDowall i Martin Landau. Film przedstawia losy Kleopatry, młodej królowej Egiptu starającej się ochronić swój kraj przed zakusami Rzymu. Pomysłodawcą był producent filmowy Walter Wanger, którego do stworzenia filmu o Kleopatrze zainspirowały teksty Théophile’a Gautiera, Plutarcha i Williama Shakespeare’a. W 1958 roku jego firma producencka nawiązała współpracę z wytwórnią Twentieth Century Fox. Po długich castingach w głównej roli obsadzono Taylor, która podpisała kontrakt na rekordową wówczas gażę w wysokości miliona dolarów, a na reżysera wybrano Roubena Mamouliana. Produkcja filmu naznaczona była licznymi problemami, w tym złym stanem zdrowia Taylor, wielokrotnym przepisywaniem scenariusza oraz zmianą reżysera i większości obsady, co skutkowało wyrzuceniem do kosza kosztującego 5–7 mln USD materiału zrealizowanego przez Mamouliana, zanim zastąpił go Mankiewicz. Przyczyniło się to do znaczącego przekroczenia budżetu, który z planowanych 2 mln USD rozrósł się do 40–44 mln USD, przez co Kleopatra została najdroższym do tamtej pory filmem w historii i niemal doprowadziła studio do bankructwa. Premiera filmu odbyła się 12 czerwca 1963 roku w nowojorskim Rivoli Theatre. Kleopatra spotkała się z niejednoznacznym odbiorem – podczas gdy amerykańscy krytycy wypowiadali się na jej temat raczej pozytywnie, europejscy mieli raczej dość negatywne zdanie; mimo to film odniósł sukces frekwencyjny w wielu krajach Europy, m.in. we Włoszech i w Polsce. W 1964 roku otrzymał dziewięć nominacji do Oscarów, w tym dla najlepszego filmu, zdobywając cztery statuetki. Chociaż początkowo produkcja przyniosła wytwórni straty, to ostatecznie została najbardziej dochodowym filmem roku 1963 i całej dekady na rynku północnoamerykańskim. Do 2025 roku zyski ze sprzedaży biletów na całym świecie wyniosły 57,8–71 mln USD. W 2013 roku odbyła się premiera odrestaurowanej cyfrowo wersji przygotowanej z okazji pięćdziesięciolecia powstania filmu. == Fabuła == Źródło: Big Screen Rome, Exhibitor’s Campaign Manual: Cleopatra 48 r. p.n.e. Kleopatra zostaje wygnana z Aleksandrii przez swojego brata, nieletniego faraona Ptolemeusza XIII, w którego imieniu rządy sprawują jego „opiekunowie” – Pothejnos, Theodetes i Achillas. Po bitwie pod Farsalos dyktator Rzymu Juliusz Cezar przybywa do Egiptu, żeby rozwiązać spór między rodzeństwem. Kleopatra uwodzi i przeciąga na swoją stronę Cezara, którego wojska rozgramiają siły Ptolemeusza. Pokonany faraon zostaje wygnany na pustynię, na której ginie z rąk wojsk Mitrydatesa, a jego siostra koronowana na prawowitą władczynię Egiptu. Kleopatra zaczyna snuć plany o władaniu nad światem wraz z Cezarem, chcącym zostać królem Rzymu. Niedługo później pobierają się, a kiedy Kleopatra rodzi ich syna, Cezariona, dyktator uznaje go publicznie, czym wzbudza sensację w Rzymie i tamtejszym senacie. Cezar zostaje mianowany dożywotnim dyktatorem i posyła po Kleopatrę, która przybywa do Rzymu podczas wystawnej procesji i zdobywa aprobatę mieszkańców. Senatorzy, zaniepokojeni pogłoskami o rosnących ambicjach Cezara, zaczynają spiskować przeciwko niemu. Podczas id marcowych w 44 r. p.n.e. dyktator zostaje zamordowany przez grupę konspiratorów, którzy uciekają z miasta i rozpoczynają bunt, stłumiony ostatecznie przez sojusz pomiędzy Oktawianem, Markiem Antoniuszem i Markiem Emiliuszem. Kleopatra – rozwścieczona, że Cezar wybrał na swego następcę Oktawiana – wraca do swojego kraju. Antoniusz, poszukujący środków na kampanię przeciw Partom, jakiś czas później przybywa do Egiptu, chcąc przekonać królową do udzielania mu wsparcia. Wywiązuje się pomiędzy nimi romans, który niepokoi rzymskich senatorów. Antoniusz zostaje zmuszony do powrotu do Rzymu i ożenku z siostrą triumwira, Oktawią, ostatecznie jednak rozwodzi się z nią i pojednuje z Kleopatrą, z którą bierze ślub. Rozwścieczony Oktawian rozpoczyna w senacie kampanię przeciwko Antoniuszowi, zwieńczoną wypowiedzeniem wojny Egiptowi. Podczas bitwy morskiej pod Akcjum flota rzymska dowodzona przez Agrypę pokonuje Egipcjan, a Kleopatra – uważając, że jej mąż zginął – nakazuje odwrót. Antoniusz podąża za nią, pozostawiając bez przywództwa swoją flotę, która wkrótce zostaje rozgromiona. Kilka miesięcy później Kleopatra odsyła Cezariona z Aleksandrii i przekonuje Antoniusza, żeby stanął na czele wojsk przeciw nadciągającej armii Oktawiana, jednak żołnierze opuszczają go, a Rufio – ostatni wierny mu poddany – popełnia samobójstwo. Pokonany wraca do Aleksandrii, gdzie od zakochanego w Kleopatrze Apollodorosa dowiaduje się, że królowa jest w swoim grobowcu. Antoniusz – mylnie zakładając, że jego żona nie żyje – podejmuje próbę samobójczą i umiera w jej ramionach. Oktawian, zabiwszy Cezariona, dociera do miasta i proponuje Kleopatrze władanie Egiptem jako rzymską prowincją, ale pod warunkiem, że wróci z nim do Rzymu. Świadoma śmierci syna Kleopatra pozornie przystaje na warunki Oktawiana, gwarantującego jej m.in. bezpieczeństwo Cezariona. Kiedy Rzymianin opuszcza grobowiec, królowa popełnia samobójstwo, pozwalając ukąsić się jadowitemu wężowi; chociaż Oktawian odkrywa jej zamiary, to nie udaje mu się jej powstrzymać. == Obsada == Źródło: Big Screen Rome, Exhibitor’s Campaign Manual: Cleopatra == Produkcja == === Rozwój projektu === Producent Walter Wanger od dawna nosił się z zamiarem stworzenia filmu biograficznego poświęconego Kleopatrze. Jako student Dartmouth College przeczytał opowiadanie fantasy Une nuit de Cléopâtre Théophile’a Gautiera, tłumaczenie Żywotów Plutarcha na angielski oraz Antoniusza i Kleopatrę Williama Shakespeare’a. Wanger wyobrażał sobie Kleopatrę jako „kwintesencję młodzieńczej kobiecości i siły”, ale dopiero zobaczywszy Taylor w Miejscu pod słońcem (1951) uznał, że znalazł idealną kandydatkę do roli. Mniej więcej w tym samym czasie wynajął prywatnego detektywa, który odkrył, że jego żona, Joan Bennett, miała romans z jego agentem Jenningsem Langiem. 13 grudnia 1951 roku Wanger, widząc Langa ze swoją żoną, oddał w jego kierunku dwa strzały z broni palnej. Chociaż zaatakowany przeżył, to Wangera uznano za niepoczytalnego i skazano na cztery miesiące więzienia, co nadszarpnęło jego reputację. Po wyjściu na wolność pracował nad odbudowaniem kariery w przemyśle filmowym, zostając producentem m.in. Inwazji porywaczy ciał (1956) i Chcę żyć! (1958). Drugi z wymienionych filmów przyniósł Susan Hayward Oscara dla najlepszej aktorki, co pozwoliło Wangerowi zacząć ponownie przymierzać się do zrealizowania widowiska o Kleopatrze. === Przedprodukcja === Wanger przedstawił pomysł na film wielu studiom, w tym Monogram Pictures i RKO Pictures oraz United Artists, które mogłoby współprodukować go z Taylor i jej mężem, Michaelem Toddem. Chociaż aktora wyraziła zainteresowanie projektem, to decyzję odnośnie do zaangażowania się weń pozostawiła mężowi. W międzyczasie Twentieth Century Fox zmagało się z problemami finansowymi spowodowanych serią sromotnych kasowych swoich wydanych w 1958 roku filmów – Barbarzyńca i gejsza, Pewien uśmiech i Korzenie niebios. Chcąc przerwać złą passę, prezes studia – Spyros Skouras – nakazał producentowi Davidowi Brownowi znaleźć realnie nadający się do zrealizowania projekt, który zostałby „wielkim hitem”. Brown zasugerował remake Kleopatry z 1917 roku, w której główną rolę zagrała Theda Bara. Jesienią 1958 roku firma producencka Wangera nawiązała z Twentieth Century Fox współpracę koprodukcyjną, przedstawiając wytwórni cztery projekty: Kleopatrę oraz ekranizacje Justyny Lawrence’a Durrella, The Dud Avocado Elaine Dundy i Upadku Alberta Camusa. Fox wybrał pierwsze trzy i zdecydował, żeby w pierwszej kolejności Kleopatrę. 15 września Wanger nabył prawa do zekranizowania The Life and Times of Cleopatra Carla Marii Franzera, a 30 września po raz pierwszy spotkał się z Skourasem. Ten poprosił swoją sekretarkę o znalezienia scenariusza Kleopatry z 1917 roku i nalegał, żeby Wanger „trochę go przepisał”, co jego zdaniem miało w zupełności wystarczyć do stworzenia dochodowego filmu. Jako że Kleopatra z Barą była filmem niemym, to jego scenariusz składał się w większości wyłącznie ze wskazówek technicznych dotyczących ustawienia kamery. W grudniu 1958 roku do napisania wstępnej wersji scenariusza zatrudniono scenarzystkę i byłą aktorkę Ludi Claire. W tym samym miesiącu w projekt zaangażowano również scenografa Johna DeCuira, mającego opracować koncept graficzny ilustrujący wizualną skalę przedsięwzięcia. W marcu 1959 roku napisanie kolejnego szkicu scenariusza powierzono brytyjskiemu pisarzowi i scenarzyście Nigelowi Balchinowi. W międzyczasie Wanger zaproponował wyreżyserowanie Kleopatry Alfredowi Hitchcockowi, z którym współpracował przy Zagranicznym korespondencie (1940), ten jednak odmówił. Po odmowie Hitchcocka Skouras wybrał na reżysera Roubena Mamouliana, współpracującego z Wangerem przy Aplauzie (1929). Ani reżyserowi, ani Taylor nie spodobał się scenariusz Balchina – w ich opinii pierwszy akt był napisany na siłę i niedostatecznie charakteryzowała Kleopatrę. Do ukończenia scenariusza wybrano Dale’a Wassermana, ponieważ producentom spodobał się napisany przez niego odcinek „I, Don Quixote” emitowanego przez Columbia Broadcasting System serialu telewizyjnego DuPont Show of the Month. Wanger poinstruował go, że Kleopatra musi stanowić centralną postać całego filmu. Wasserman, który nigdy nie spotkał Taylor, obejrzał wcześniejsze filmy z nią, żeby zapoznać się z jej stylem aktorskim. Wiosną 1960 roku do przepisania scenariusza zatrudniono Lawrence’a Durrella.