Świadomość – podstawowy i fundamentalny stan psychiczny, w którym jednostka zdaje sobie sprawę ze zjawisk wewnętrznych, takich jak własne procesy myślowe oraz zjawisk zachodzących w środowisku zewnętrznym i jest w stanie reagować na nie (somatycznie lub autonomicznie). Współczesne definicje słownikowe słowa świadomość ewoluowały na przestrzeni kilku stuleci i odzwierciedlają szereg pozornie powiązanych znaczeń. Przez świadomość można więc rozumieć: -percepcję wewnętrznego faktu psychologicznego lub duchowego; intuicyjnie postrzeganą wiedzę o czymś w swoim wnętrzu -stan lub aktywność charakteryzującą się doznaniami, emocjami, wolą lub myślą; umysł w najszerszym możliwym znaczeniu; coś w naturze, co odróżnia się od tego, co fizyczne -całość wrażeń, percepcji, idei, postaw i uczuć, których jednostka lub grupa jest świadoma w dowolnym momencie lub w określonym przedziale czasowym (np. świadomość narodowa, klasowa) -jawę, czyli przeciwieństwo stanu snu, senności i śpiączki, inaczej przytomność (mierzalną w skali Glasgow) -część życia psychicznego lub treści psychicznej w psychoanalizie, która jest bezpośrednio dostępna dla ego (przeciwieństwo podświadomości). W neurologii świadomość jest definiowana jako orientacja co do własnej osoby i otoczenia, a jej warunkiem koniecznym jest stan czuwania (przeciwieństwo snu i śpiączki) oraz współistniejące procesy poznawcze . Pomocna do badania stanu świadomości okazała się elektroencefalografia . O ile anatomiczną podstawą czuwania jest układ siatkowaty aktywujący (RAS- reticular activating system), to procesy poznawcze warunkujące tak zdefiniowaną świadomość wymagają interakcji wielu ośrodków mózgowych. Jednym z ciekawszych odkryć było ustalenie przez Rogera Sperry'ego Michaela Gazzaniga i Josepha Bogena, że odrębne, niezależne świadomości tworzą się u człowieka w każdej z półkul mózgu po przecięciu ciała modzelowatego podczas neurochirurgicznego leczenia padaczki. Do zrozumienia zjawiska świadomości na gruncie ustaleń współczesnej neurobiologii potrzebne jest oparcie się na współczesnych badaniach procesów podejmowania decyzji przez mózg, a także wykorzystanie bogatej wiedzy eksperymentalnej i klinicznej na temat związanych z tym procesów mózgowych przebiegających podświadomie oraz w różnych stanach chorobowych. Brak umiejętności świadomej percepcji to agnozja; na przykład udar prawej półkuli mózgu może prowadzić do agnozji wzrokowej w zakresie lewej połowy pola widzenia, co nie wyklucza podświadomej percepcji. Zainteresowanie procesami leżącymi u podstaw świadomości wzrosło po pojawieniu się sztucznych inteligencji (umysłów informacyjnych). W psychologii poznawczej, świadomość to zdawanie sobie przez podmiot sprawy z treści własnych procesów psychicznych, np. z tego, co jest przedmiotem spostrzegania, myślenia lub doznań emocjonalnych. W psychiatrii, świadomość można definiować jako subiektywne poczucie przeżywania procesów psychicznych. == Modele świadomości == Zaproponowano szeroki wachlarz modeli świadomości. Adrian Doerig i współpracownicy wymieniają 13 znaczących teorii, natomiast Anil Seth i Tim Bayne wymieniają 22 znaczące teorie. Teoria globalnej przestrzeni roboczej (GWT) to architektura poznawcza i teoria świadomości zaproponowana przez psychologa poznawczego Bernarda Baarsa w 1988 roku. Teoria zintegrowanej informacji (IIT), zapoczątkowana przez neurobiologa Giulio Tononiego w 2004 roku, zakłada, że ​​świadomość tkwi w przetwarzanych informacjach i pojawia się, gdy informacja osiągnie pewien poziom złożoności. IIT proponuje odwzorowanie 1:1 między stanami świadomości a precyzyjnymi, formalnymi opisami matematycznymi tych stanów mentalnych. Teoria Orch-OR, czyli kwantowa teoria umysłu, została zaproponowana przez naukowców Rogera Penrose'a i Stuarta Hameroffa i zakłada, że ​​świadomość ma swoje źródło na poziomie kwantowym wewnątrz neuronów. Mechanizm ten jest uważany za proces kwantowy zwany redukcją obiektywną, który jest koordynowany przez struktury komórkowe zwane mikrotubulami, tworzące cytoszkielet, wokół którego zbudowany jest mózg. Teoria schematu uwagi, zaproponowana w 2011 roku przez Michaela Graziano i Kastnera. Stworzyli oni teorię świadomości opartą na „schemacie uwagi”. Graziano opublikował następnie poszerzoną dyskusję na ten temat. W teorii tej do budowania konstruktu świadomości i przypisywania go innym osobom wykorzystywane są określone obszary kory mózgowej, zwłaszcza bruzda skroniowa górna i połączenie skroniowo-ciemieniowe. Teoria entropiczna mózgu to teoria stanów świadomości, oparta na badaniach neuroobrazowych z użyciem substancji psychodelicznych. Teoria ta sugeruje, że mózg w fazach pierwotnych, takich jak sen REM (szybki ruch gałek ocznych), wczesna psychoza oraz pod wpływem substancji psychodelicznych, znajduje się w stanie zaburzenia. Model świadomości projekcyjnej, który stworzyli w 2017 roku David Rudrauf i jego współpracownicy, w tym Karl Friston. Zastosowali oni paradygmat aktywnego wnioskowania do świadomości, co doprowadziło do powstania modelu świadomości projekcyjnej (PCM), modelu integracji danych sensorycznych z danymi a priori w procesie transformacji projekcyjnej. == Rozwój == Jako że świadomość jest wytworem mózgu, to rozwój świadomości jest związany z rozwojem płodowym mózgowia. Istotnymi elementami tego rozwoju są mielinizacja oraz wytwarzanie połączeń synaptycznych. Zaburzenia rozwojowe, na przykład krwawienia śródmózgowe w okresie płodowym albo wodogłowie prowadzą w związku z tym do ograniczenia sprawności mózgu i niepełnosprawności intelektualnej. Połączenia synaptyczne tworzą się już w okresie płodowym, a znaczny wzrost ich liczby i aktywności obserwuje się wraz z nabywaniem nowych umiejętności w ciągu całego życia. Mielinizacja w ośrodkowym układzie nerwowym zachodzi dzięki oligodendrocytom. Obecność osłonek mielinowych znacząco zwiększa szybkość przewodzenia impulsów przez włókna nerwowe. Przed urodzeniem mielinizacji ulegają jedynie włókna biegnące przez podwzgórze i jądra podkorowe. W pierwszych latach życia następuje dalsza intensywna mielinizacja, przede wszystkim dróg piramidowych i tworu siatkowatego, czemu towarzyszy gwałtowny rozwój intelektualny dziecka. W przypadku włókien asocjacyjnych kory mózgowej mielinizacja kończy się dopiero po 20. roku życia i wtedy ustala się w pełni anatomiczna podstawa świadomości. == Etymologia == Łaciński wyraz określający świadomość: conscientia, pochodzi od con – „z” i scientia – „wiedza”. Conscientia oznaczało wiedzę dzieloną z kimś, często wiedzę tajną, dzieloną pomiędzy konspiratorami, jednak w metaforycznym sensie oznaczać może „wiedzę dzieloną z samym sobą”, wskazując na intymny, dostępny jedynie dla doświadczającego, charakter świadomego doświadczenia. Z łacińskiej nazwy conscientia wywodzą się określenia świadomości w wielu językach europejskich np. ang. consciousness, fr. conscience, wł. coscienza. == Zakres pojęcia == Przez pojęcie „świadomość” można rozumieć wiele stanów – od zdawania sobie sprawy z istnienia otoczenia, istnienia samego siebie, poprzez świadomość istnienia swojego życia psychicznego aż po świadomość świadomą samej siebie. W tym pierwszym przypadku świadomość mają niektóre zwierzęta, a świadomość samego siebie posiadają ludzie i najprawdopodobniej szympansy. Nie jest jasne, czy samoświadomość ma tylko Homo sapiens. Świadomość istnieje dzięki relacji zmysły – mózg i umysł. Samoświadomość u ludzi wynika ze specyficznej zdolności którą jest posługiwanie się językiem mówionym – mową ludzką, możliwości takiej nie ma żadne ze zwierząt, nawet szympansy, wykształcenie się różnic w trakcie ewolucji polegało nie tylko na zmianach wielkości mózgu, ale też w obrębie narządów mowy. Dzięki mowie ludzkiej człowiek myśli również słowami oznaczającymi pojęcia abstrakcyjne, i dzięki niej powstało pismo. Według Adama Zemana można wyróżnić trzy następujące wymiary świadomości skierowanej ku osobom trzecim: stan czuwania zawartość władz poznawczych i uporządkowanie treści poznawanych na osi czasu poznanie intencji Świadomość otoczenia (czyli czujność) może być pewnego rodzaju odwzorowaniem cech środowiska w umyśle. Jednym z przejawów tak rozumianej świadomości jest reprezentacja obiektów postrzeganych wzrokowo. Badania Williama T. Newsome nad neuronami okolicy środkowej skroniowej (ang. middle temporal, MT) pokazały, że ich wyładowania odpowiadają obserwowanym przez makaki cechom ruchu (prędkość i kierunek). Świadomość samego siebie to rodzaj reprezentacji swojego organizmu na tle reprezentacji środowiska. Taką świadomość stwierdzono u szympansów, po zaobserwowaniu faktu, że małpy te, gdy zaznaczono na ich twarzy plamę, starały się ją wytrzeć, gdy zobaczyły swe odbicie w lustrze. Podobną zdolność wykazują dzieci około drugiego roku życia. Samoświadomość to z kolei wiedza o procesach, jakie zachodzą między odwzorowaniami, czy też reprezentacjami umysłowymi. Głównym paradygmatem psychologii poznawczej jest stwierdzenie, że świadomość jest procesem, a nie stanem umysłu. == Początki badań nad świadomością == Świadomość to obszar wspólny filozofii i psychologii w domenie tej dopatrywać się można początków psychologii jako nauki. Badaniami nad świadomością zajmuje się też kognitywistyka. Pierwszą szkołą psychologiczną była „klasyczna” psychologia świadomości Wundta (zob. strukturalizm), psychologia świadomości w wersji funkcjonalistycznej wyewoluowała z rozważań Franza Brentany i Williama Jamesa. Po okresie dominacji behawioryzmu, który wyrzucił z obszaru psychologii zagadnienia życia mentalnego, problem świadomości powrócił na nowo wraz z rozwojem kognitywistyki w II połowie XX wieku. == Historia naukowych badań nad świadomością == Naukowe badania nad umysłem i mózgiem ukształtowały się w XX wieku, jednak dopiero powstanie neuronauk dało początek naukowemu badaniu świadomości. Było to możliwe dzięki nowym urządzeniom do pomiaru działań mózgu, pozwalającym na neurobrazowanie. Jeszcze w latach 60.XX wieku wśród naukowców panowało przekonanie, że "powinniśmy