Warmia (łac. Warmia, Varmia, niem. Ermland, warm. Warńija, prus. *Wormyan, Wārmi) – kraina historyczna w północno-wschodniej Polsce, stanowiąca część regionu historycznego Prusy. Autonomiczne państwo kościelne istniejące w latach 1243–1772, które w latach 1466–1772 należało do Polski jako księstwo warmińskie. Aby odróżnić od Warmii plemiennej, terytorium pruskiego plemienia Warmów, określana bywa również jako Warmia biskupia. == Nazwa == Nazwa Warmia początkowo dotyczyła tylko krainy położonej u wybrzeża Zalewu Wiślanego, zamieszkałej przez pruski lud Warmów (tzw. Warmia plemienna), gdzie umiejscowiono siedzibę biskupstwa warmińskiego. Od niej swą nazwę przejęło państwo biskupie (tzw. Warmia historyczna lub biskupia). Polska nazwa Warmii jest identyczna z nazwą łacińską. Niemiecka nazwa krainy to Ermland. W gwarze warmińskiej na Warmię mówiono Warńija, a w mazurskiej Warmzia. Pierwsze wzmianki o Warmii, jeszcze sprzed podboju krzyżackiego, pochodzą ze źródeł duńskich. Z około 1210–1231 pochodzi najstarszy zapis w formie Ermelandia zawarty w Liber Census Daniae, zbiorze dokumentów podatkowych króla Danii Waldemara II Zwycięskiego, który w 1210 roku podporządkował czasowo wybrzeża pruskie. Pod nazwą Warmia kraina występuje powszechnie w dokumentach łacińskich – kościelnych, polskich i krzyżackich – od roku 1242. Pochodzenie nazwy Warmii nie jest pewne, jednak zwykle wywodzi się ją od pruskiego słowa wormyan oznaczającego kolor czerwony i spokrewnionego ze słowem „czerw, robak”. Wiąże się to najprawdopodobniej z pozyskiwaniem na pobrzeżach Zalewu Wiślanego larw czerwca polskiego (Porphyrophora polonica), które były używane jako czerwony barwnik w procesie barwienia tkanin. Nazwa Warmii znaczy więc najprawdopodobniej „czerwona kraina” lub „kraina czerwców”. W innych koncepcjach o etymologii nazwy wskazuje się na możliwe pochodzenie skandynawskie, związek ze słowem „robak, wąż”, z dawną nazwą Ornety, albo z nazwą krainy Wermelandia w Szwecji. == Terytorium == === Granice === Terytorium Warmii kształtem przypomina trójkąt o nieregularnych bokach ze ściętym wierzchołkiem wcinającym się w ląd od Zalewu Wiślanego przez dorzecze Pasłęki i Łyny. Od zachodu krótkim odcinkiem graniczy z ziemią malborską (granicę wyznaczają Święty Kamień i rzeczka Narusa), a następnie z Prusami Górnymi (granicą na całej długości jest rzeka Pasłęka). Na południu i wschodzie sąsiaduje z Mazurami. Od północy natomiast graniczy z Prusami Dolnymi (Barcją i Natangią). Współcześnie Warmia wchodzi w całości w skład województwa warmińsko-mazurskiego. Powierzchnia krainy wynosi około 4250 km², co stanowi 17,6% obszaru obecnego województwa. === Miasta === Na Warmii leży 12 miast, wszystkie zostały założone w okresie kolonizacji Warmii i posiadają prawa miejskie od średniowiecza. Najstarszym miastem warmińskim jest Braniewo, które lokowane było jeszcze w XIII wieku, zaś pozostałe miasta powstały w XIV wieku. Braniewo i Frombork lokowano na prawie lubeckim, a wszystkie pozostałe na chełmińskim. 10 pierwszych założonych miast warmińskich było jednocześnie siedzibami komornictw (powiatów), zaś dwa ostatnie (Bisztynek i Biskupiec) powstały tylko jako prywatne miasta biskupów. Miasto Braniewo posiadało w obrębie Warmii autonomię, jako port morski i miasto hanzeatyckie. Obecnie największym miastem historycznej Warmii jest Olsztyn – stolica województwa warmińsko-mazurskiego, co nie oznacza jednak stolicy Warmii. === Stolica i rezydencje === Ponieważ Warmia jest krainą historyczną, więc o jej stolicy można mówić jedynie w kontekście historycznym. Warmia stanowiła dominium biskupstwa warmińskiego i jej formalną stolicą była stolica diecezji – siedziba katedry i kapituły – czyli Frombork. Pierwotnie w 1243 roku na siedzibę biskupstwa warmińskiego i na swoją rezydencję pierwszy biskup warmiński Anzelm z Miśni wybrał Braniewo. Tam też początkowo zlokalizowano katedrę i kapitułę katedralną. Jednak miasto i kościół zostały zniszczone w wyniku powstania Prusów. Już w 1278 roku drugi biskup Henryk Fleming przeniósł stolicę diecezji – katedrę i kapitułę – do Fromborka. Od średniowiecza Frombork nazywano również Civitas Warmiensis („miasto warmińskie”), a na niektórych mapach nowożytnych skrótowo określano go po prostu jako Varmia (od XVI wieku). Do samego końca istnienia dominium warmińskiego, we Fromborku znajdowały się siedziba kapituły warmińskiej i kościelna siedziba biskupów (tron biskupi). Do dziś właśnie we Fromborku znajduje się katedra warmińska (w Olsztynie znajduje się jedynie konkatedra). Niezależnie od stolicy Warmii wyglądała sprawa faktycznej rezydencji biskupów. Zgodnie z prawem kościelnym, biskup warmiński wybierany był przez kapitułę fromborską, po czym w kościele katedralnym we Fromborku następował jego ingres, czyli formalne objęcie władzy nad diecezją. Formalnie Frombork był siedzibą „kościoła warmińskiego” i jego „pasterza”. Faktycznie, w związku z podziałem Warmii na ziemie biskupie i kapitulne (Frombork i okolice w 1320 roku przypadły kapitule), biskup warmiński rezydował w swoich dobrach. Początkowo biskupi mieszkali w Braniewie, w 1340 roku przenieśli się na krótko do Ornety, a w 1350 roku do Lidzbarka Warmińskiego, gdzie odtąd była ich główna rezydencja. Oprócz zamku w Lidzbarku, biskupi warmińscy mieli kilka pomniejszych rezydencji w swoich dobrach, między innymi pałac w Smolajnach i dwór w Sątopach. W czasach nowożytnych, gdy w Księstwie Warmińskim władza biskupów coraz bardziej nabierała charakteru władzy absolutnej, Lidzbark Warmiński de facto spełniał rolę stolicy Księstwa, podobnie jak rezydencje innych władców absolutystycznych. Niemniej formalnie stolicą Warmii pozostawał Frombork. == Geografia == === Regiony geograficzne === Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski Warmia rozciąga się na obszarze części trzech makroregionów: Pobrzeża Gdańskiego, w tym mezoregiony: Wybrzeże Staropruskie, Wysoczyzna Elbląska, Równina Warmińska, Niziny Staropruskiej, w tym mezoregiony: Wzniesienia Górowskie, Równina Ornecka, Nizina Sępopolska, Pojezierza Mazurskiego, w tym mezoregiony: Wysoczyzna Jeziorańsko-Bisztynecka, Pojezierze Olsztyńskie, Pojezierze Mrągowskie. === Rzeki === Niemal wszystkie miasta warmińskie, poza Bisztynkiem, położone są nad rzekami. Najważniejsze rzeki przepływające przez Warmię to Łyna i jej dopływy (Wadąg-Pisa Warmińska, Symsarna) oraz Pasłęka i jej dopływy (Wałsza, Drwęca Warmińska). Wszystkie rzeki Warmii uchodzą do Zalewu Wiślanego, bądź bezpośrednio, bądź przez inne rzeki: === Jeziora === Na terenie historycznej Warmii leży ponad 100 jezior o powierzchni ponad 1 ha, z czego większość znajduje się na Pojezierzu Olsztyńskim. Do największych z nich należą: == Historia == === Pradzieje i podbój (do 1243) === Pierwotnie Warmia stanowiła gęsto zasiedlone terytorium pruskiego plemienia Warmów wzdłuż wybrzeża Zalewu Wiślanego obejmujące północną część Wysoczyzny Elbląskiej (ziemia Lanzania), Równinę Warmińską (dorzecza dolnej Baudy i Pasłęki, późniejsze Frombork i Braniewo) oraz Wybrzeże Staropruskie aż do rzeki Świeżej (ziemie Wuntenowe i Medenowe, późniejsze Bałga i Pokarmin). W głąb lądu terytorium Warmów obejmowało zespół osad nad rzeką Wałszą (ziemie Wewa i Plut, późniejsze Pieniężno i Pluty) i sięgało aż po Łynę. Według niektórych źrodeł grodem Warmów była również Orneta (pierwotna nazwa Wormditt) położona nad rzeką Drwęcą Warmińską, choć nie jest to pewne. W skład późniejszej biskupiej Warmii weszły też należące do Pogezanii ziemie Glottowia (późniejsze Dobre Miasto), Wurmedyten (późniejsza Orneta) oraz Gudikus (teren na zachód od Olsztyna z ośrodkiem we wsi Godki), ziemie należące do Barcji (późniejsze Lidzbark Warmiński, Jeziorany i Reszel) oraz ziemie należące do Galindii: Gunlauken (okolice Barczewa) i Bertingen (okolice Olsztyna). Od końca X wieku władcy Polski podejmowali próby podboju i chrystianizacji Prus. W połowie XII wieku z inicjatywy papieży rozpoczęto podbój ziem plemion nadbałtyckich w ramach krucjat północnych, w których brali udział władcy duńscy, sascy i polscy. Od roku 1200 z inicjatywy papieża Innocentego III rozpoczęła się chrystianizacja Prus, którą powierzono cystersom z Łekna. W 1215 ich opat Chrystian z Oliwy został mianowany biskupem misyjnym Prus. Działania cystersów zbrojnie wspierali król Danii i polscy książęta. W roku 1210 do Prus wyprawił się duński król Waldemar II Zwycięski, który opanował wybrzeża pruskie. Dokumenty podatkowe Waldemara II wymieniają podległe mu ziemie pruskie, między innymi Warmię (Ermelandia), a także sąsiednią Pomezanię, Lanzanię, Sambię i inne. Duński władca zmusił podległego mu gdańskiego księcia Mściwoja I, by przekazał cystersom z Łekna dwa zamki w Prusach: Zantyr nad Wisłą (w pobliżu późniejszego Malborka) oraz Preghore przy ujściu Pregoły w Sambii. Waldemar wspierał działalność misyjną opata cystersów Chrystiana, którego prawdopodobnie sprowadził w tym celu do Oliwy. Według historyka Stanisława Achremczyka: „powstanie wspólnotowego związku, noszącego nazwę Ermelandia, Warmia, należy łączyć z królem Danii Waldemarem, który w 1210 r. podjął rozmowy ze wspólnotami, mieszkającymi w dorzeczu dolnej Pasłęki i Rzeki Świeżej. Na tym terytorium istniały też ziemie Plut, Wewa, Wormdhitt”. Około 1215 r. w Lanzanii przyjęła chrześcijaństwo grupa Prusów, prawdopodobnie Warmów, na czele z lokalnym nobilem Warporem. Panowanie Waldemara II nad Prusami miało jednak charakter przejściowy (prawdopodobnie trwało do jego klęski pod Bornhöved w 1227 r.), a działania misyjne Chrystiana ograniczony zasięg. Wobec nieskuteczności tych działań, mazowiecki książę Konrad w roku 1230 sprowadził do ziemi chełmińskiej zakon krzyżacki. W roku 1237 posuwający się wzdłuż Wisły Krzyżacy dotarli do Zalewu Wiślanego i na terenie zdobytej Pogezanii założyli miasto Elbląg. Krótko potem w roku 1239 pokonali Warmów i zdobyli ich główną twierdzę Honeda (na terenie włości Wuntenowe), na miejscu której powstał krzyżacki zamek Bałga. Mimo oporu Warmowie z czasem podp