Zbigniew Hubert Cybulski (ur. 3 listopada 1927 w Kniażach, zm. 8 stycznia 1967 we Wrocławiu) – polski aktor teatralny i filmowy, uznawany za jednego z najwybitniejszych i najpopularniejszych polskich aktorów. Ukończył Państwową Wyższą Szkołę Aktorską w Krakowie, występując następnie m.in. w gdańskim Teatrze Wybrzeże czy warszawskim Teatrze Ateneum. Współtworzył, wraz z Bogumiłem Kobielą, gdański teatr studencki Bim-Bom. Grał postacie młodych buntowników w takich filmach, jak m.in. Koniec nocy, Pociąg czy Niewinni czarodzieje. Za największe osiągnięcie aktora uznawana jest rola w filmie Popiół i diament z 1958 w reżyserii Andrzeja Wajdy, która skłaniała krytyków do porównywania go z amerykańskim aktorem Jamesem Deanem. W późniejszych swoich rolach starał się unikać identyfikowania z filmową postacią Popiołu i diamentu, proponując odmienne typy grając w filmach takich jak m.in.: Jak być kochaną, Giuseppe w Warszawie, Rękopis znaleziony w Saragossie czy Salto. Uległ poważnemu wypadkowi, kiedy dostał się pod koła pociągu na terenie wrocławskiego dworca kolejowego, skąd został przewieziony do szpitala, gdzie zmarł. Do legendy Cybulskiego nawiązał zarówno Wajda w filmie Wszystko na sprzedaż, jak i Jan Laskowski w montażu sekwencji filmowych Zbyszek. == Kariera aktorska == Zbigniew Cybulski urodził się 3 listopada 1927 roku w Kniażem na Pokuciu, gdzie majątek mieli jego dziadkowie od strony matki – Józef i Izabela Jaruzelscy. Przed II wojną światową mieszkał z rodzicami i bratem na nowo wybudowanym osiedlu na Żoliborzu. W czerwcu 1939 roku skończył szkołę powszechną i zdał egzamin do szkoły kadetów we Lwowie. Nauki nie podjął ze względu na wybuch wojny. Czas okupacji spędził bez rodziców. Ojciec, który jako urzędnik Ministerstwa Spraw Zagranicznych towarzyszył wraz z korpusem dyplomatycznym ministrowi Józefowi Beckowi, przedostał się przez Rumunię do Francji. Matka, wraz ze swoimi dwiema siostrami, również starała się przedostać do Rumunii, ale w Pistyniu została aresztowana przez Sowietów i wywieziona do Kazachstanu. Zbigniew wraz z bratem Antonim trafił do babci w Kołomyi, a stamtąd do Grójca, gdzie mieszkał do końca wojny. Po wojnie rodzice wrócili do kraju i osiedli najpierw w Dzierżoniowie, a następnie Katowicach. Dyplom absolwenta gimnazjum im. Jędrzeja Śniadeckiego (obecnie I Liceum Ogólnokształcące im. Jędrzeja Śniadeckiego) w Dzierżoniowie Zbigniew Cybulski uzyskał w 1947 roku. Potem rozpoczął studia na Wydziale Konsularnym krakowskiej Akademii Handlowej, by przenieść się potem na Wydział Dziennikarski Wyższej Szkoły Nauk Społecznych w Krakowie. Ostatecznie ukończył w 1953 roku studia aktorskie w Państwowej Wyższej Szkole Aktorskiej w Krakowie. W tym samym roku zadebiutował w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku w sztuce Intryga i miłość Friedricha Schillera. === Pierwsze role filmowe === Pierwsza jego rola filmowa przypadła na 1954, kiedy wystąpił w Pokoleniu Andrzeja Wajdy. Zagrał w nim niewielką rolę Kostka, chłopaka z Woli, który gra w pikuty z kolegami oraz biegnącego z nimi w stronę nasypu kolejowego. Jak pisał krytyk filmowy Konrad Eberhardt, już w tym filmie dała się zauważyć jego naturalność i spontaniczność, chłopca „sprężonego w sobie, a zarazem swobodnego”. W tym samym roku wystąpił w filmie Kariera Jana Koechera, jednak jego nazwisko zostało usunięte z czołówki. W tym czasie, razem z Bogumiłem Kobielą, założył w Gdańsku artystyczny teatrzyk studencki Bim-Bom, którego został dyrektorem. Po rolach w takich filmach, jak Trzy starty (Nowela kolarska) w reżyserii Stanisława Lenartowicza oraz Tajemnica dzikiego szybu Wadima Berestowskiego, zagrał główną rolę w dziele Juliana Dziedziny, Pawła Komorowskiego i Walentyny Uszyckiej, Koniec nocy z 1956. Fabularny reprezentant tzw. „czarnej serii” według scenariusza Marka Hłaski, portretował zachowanie ludzi warszawskiego marginesu. Grając skonfliktowanego z prawem kierowcę ciężarówki, wystąpił obok takich młodych aktorów, jak Ryszard Filipski, Adam Fiut czy Roman Polański. W 1958 wystąpił w innym filmie według scenariusza Hłaski, Ósmy dzień tygodnia Aleksandra Forda, otrzymując główną rolę męską – chłopaka wegetującego w zrujnowanym mieszkaniu u boku swojej dziewczyny (Sonja Ziemann). Film został uznany za „niesłuszny ideologicznie”, co spowodowało wydanie zakazu jego rozpowszechniania. === Film Popiół i diament === Przełomem dla niego okazała się rola w filmie Popiół i diament, który zdaniem Iwony Kurz wzbudził niespotykaną do tej pory dyskusję w polskiej prasie. Do głównej roli Maćka Chełmickiego, członka podziemia antykomunistycznego, który ma wykonać wyrok śmierci na lokalnym sekretarzu partii komunistycznej, Szczuce, reżyser Andrzej Wajda chciał początkowo wybrać innego aktora Tadeusza Janczara, jednak za namową drugiego reżysera Janusza Morgensterna obsadził w tej roli Cybulskiego. Wbrew intencji kostiumolog, Katarzyny Chodorowicz, która zamierzała go ucharakteryzować, odtwórca głównej roli zdecydował się grać w swoim ubraniu: kurtce, dżinsach i pionierkach. Cybulski dokonał kolejnego wyboru: mimo protestów reżysera zagrał w czarnych okularach. Eberhardt tak scharakteryzował jego grę w tym filmie: Demonstracyjna współczesność roli granej wówczas przez niego przywoływała krytykom kreacje grane przez innego aktora Jamesa Deana, również noszącego przyciemnione okulary. Cybulski przyznawał, że obaj posługiwali się podobną metodą, lecz o ile Dean przedstawiał „ludzi zwichniętych”, o tyle on – „ludzi, którzy nie potrafili dorównać kroku naszym przemianom”. Rola Cybulskiego wywołała ożywioną reakcję dziennikarzy, krytyków i widzów. Niewielu, jak np. Zygmunt Kałużyński, ironicznie postrzegało go jako „jazzowego egzystencjalistę”. Większość odczytała postać Maćka jako osobę przewyższającą moralnie Szczukę, do czego przyczyniła się scena, w której Maciek i jego kompan Andrzej (Adam Pawlikowski) wspominają poległych przyjaciół z użyciem szklaneczek z zapalonym spirytusem. Pomimo że Cybulski ukrywał swój wzrok za ciemnymi okularami, Stanisław Grochowiak w recenzji filmu tak konstatował: === Pozostałe role filmowe === Rola Maćka Chełmickiego odbiła się na karierze Cybulskiego, który był kojarzony z jedną kreacją. Aktor próbował zerwać z wizerunkiem romantycznego utracjusza jeszcze w 1959, kiedy w filmie Krzyż Walecznych Kazimierza Kutza wcielił się w rolę zootechnika Więcka, przeciwnego podporządkowaniu życia mieszkańców powojennego miasteczka na Ziemiach Odzyskanych, wojskowym rygorom. W tym samym roku wystąpił w dziele Jerzego Kawalerowicza Pociąg, gdzie grał byłego kochanka bohaterki (Lucyna Winnicka). Okazją do zerwania z wizerunkiem znanym z Popiołu i diamentu stał się liryczno-sentymentalny film Janusza Morgensterna Do widzenia, do jutra. Cybulski wraz z Kobielą napisali dialogi do tego filmu, w którym Cybulski zagrał główną rolę – studenta Jacka, próbującego zdobyć sympatię córki francuskiego dyplomaty Margueritte (Teresa Tuszyńska). Cybulski pragnął bronić swojego lirycznego wizerunku z teatrzyku „Bim-Bom”, jednak ta rola była postrzegana jako nadmiernie sentymentalna. W tym samym roku Cybulski zagrał epizodyczne role, w filmach: Niewinni czarodzieje oraz Rozstanie (w tym ostatnim grał autoironicznie „znanego aktora”). Autoironiczny ton znalazł odpowiedni wyraz w filmie Jak być kochaną. W tym filmie aktor zagrał ukrywanego przez główną bohaterkę (Barbara Krafftówna) aktora teatralnego Wiktora Rawicza, który jak napisał krytyk Mirosław Przylipiak: Sekwencja w barze okazywała się parodią analogicznej sceny z Popiołu i diamentu; nieogolony, brudny Rawicz opowiada swoim słuchaczom historię swojego rzekomego bohaterskiego wyczynu, spotkawszy się z racji swojego wyglądu z drwiną. Również epizod w filmie Miłość dwudziestolatków, w którym odtwarzał rolę zdobywającego się na dyskretny heroizm Polaka, upokorzonego później przez okazałą studentkę i jej kolegów, obalał mit Popiołu i diamentu. Bohater dręczony był bowiem koszmarami z powodu niedokończonej egzekucji. Chłodno przez krytykę filmową została przyjęta natomiast seria filmów reżyserów Jerzego Stefana Stawińskiego oraz Aleksandra Ścibora-Rylskiego. W filmach obyczajowych takich jak: Rozwodów nie będzie czy Pingwin, Stawińskiego oraz Ich dzień powszedni Ścibora-Rylskiego – zaproponował on szereg kreacji negatywnych. W filmie Rozwodów nie będzie – uosabiał natrętnego klienta biura matrymonialnego, w Pingwinie – podstarzałego, odizolowanego od otoczenia studenta, natomiast w Ich dniu powszednim – parodystyczną kreację nieudolnego męża i kochanka, a w filmie Zbrodniarz i panna zagrał odmienną postać – milicjanta eskortującego kasjerkę zdolną rozpoznać niebezpiecznego bandytę. W Rękopisie znalezionym w Saragossie aktor zagrał jedyną swoją rolę filmową (Alfons van Worden) w kostiumie historycznym, występując zarazem bez swoich charakterystycznych okularów. W filmie Giuseppe w Warszawie natomiast wcielił się w bohatera tragicznego, kreując tchórza niepotrafiącego odnaleźć się w konspiracji, podczas hitlerowskiej okupacji Warszawy. Jego kreacja, nieprzystająca do tradycyjnie pojmowanych męskich ról społecznych, została przeciwstawiona roli jego siostry, którą uosabiała Elżbieta Czyżewska. Kolejną rolę aktor zagrał w filmie Salto. Jako uciekający przed pościgiem Kowalski-Malinowski wkraczał w życie społeczności miasteczka, zwodząc otoczenie swym strachem, by zostać zdekonspirowanym przez żonę jako „dziwkarz i łazęga”. Natomiast w filmie Szyfry wcielił się w rolę starszego syna repatrianta Tadeusza granego przez Jana Kreczmara. Obaj nie znajdują – przynajmniej początkowo – porozumienia. Cybulski, noszący w Szyfrach imię Maciek, opowiada ojcu historię zmarłego dziecka zabitego na rozkaz działaczy podziemia, konkludując to słowami: Zdaniem krytyka Tadeusza Lubelskiego trafnie podsumowywało to degradację aktora skazanego na bycie człowiekiem jednej roli. Dzięki zdobytemu uznaniu otrzymywał role także w produkcjach zagranicznych: np. francuskich filmach Herbata z miętą oraz Lalka, a także w szwedzkim filmie Kochać. Wystąp