# Jan Maria Vianney – "Proboszcz z Ars" ## Wstęp **Jan Chrzciciel Maria Vianney** (fr. *Jean Baptiste Marie Vianney*; ur. 8 maja 1786 w Dardilly, zm. 4 sierpnia 1859 w Ars) – francuski ksiądz katolicki, tercjarz franciszkański, święty i Doktor Kościoła (choć ostatnie miano przypisano mu później, w 1959 r., św. Janowi XXIII), a od 1905 roku patron kapłanów we Francji, a od 1929 patron wszystkich proboszczów na świecie. Jego postać to jeden z najbardziej fascynujących przykładów heroicznej wierności powołaniu w historii Nowożytnego Katolicyzmu. Jego życie toczyło się w burzliwych czasach: rewolucji francuskiej, wojen napoleońskich, a następnie okresie narodowego zapomnienia religii. Mimo skrajnej niezdolności intelektualnej (szczególnie w zakresie łaciny), wojskowych perypetii i chronicznego zmęczenia, Vianney stał się żywym znakiem Bożego miłosierdzia. Jego parafia w Ars, mała i obojętna na sprawy wiary, zamieniła się w centrum nawracającego się świata, przyciągającego corocześnie tysiące pielgrzymów. ## Dzieciństwo i młodość w cieniu terroru Jan Vianney przyszedł na świat jako czwarte z sześciorga dzieci chłopów – Mateusza Vianney'ego i Marii Beluze. Jego rodzina posiadała skromne gospodarstwo (12 hektarów wraz z winnicą) w Dardilly, pod Lyonem. Środowisko rodzinne było głęboko religijne. Jego dziadek, Piotr Vianney, słynął z gościnności dla biednych, co miało ogromny wpływ na kształtowanie się charakteru małego Jana. Rodzina słynęła z tego, że w ich domu zatrzymywał się święty żebrak Benedykt Labre. Prywatny spokój rodziny naruszył wybuch Rewolucji Francuskiej (1789). Jan miał wtedy zaledwie trzy lata. Nowe władze wprowadziły Konstytucję Cywilną Kleru (1790), która nakazywała duchownym przysięgę lojalności państwu, co oznaczało zerwanie z jurysdykcją Watykanu. Wielu księży, odrzucających ten pakt, trafiało na gilotynę, a kościoły dewastowano. Rodzice Vianney'ego, gorliwi katolicy, odmówili przysięgi. Miejscowy proboszcz, ks. Jakub Rey, na pewien czas złożył ją pod presją, lecz po dekrecie papieskim anulował, za co musiał ukrywać się przed władzą. Młodzieńczy Jan doświadczył wstrząsu: w okolicy krążyli ukrywający się w sutannach kapłani, odprawiając potajemne msze. Było to niezwykle ryzykowne – ukrywanie księdza groziło zesłaniem na Gujanę, a odmowa przekazania go władzom, śmiercią na gilotynie. W 1793 roku, podczas oblężenia Lyonu przez wojska rewolucyjne, rodzina czuwała w gotowości do poświęceń. W wieku 7 lat Jan zaczął pracować na rzecz domową, ale mimo to nie stracił pobożności. Szkoła parafialna została zamknięta, więc edukację otrzymywał "w biegu". Jego ulubioną zabawą były procesje religijne. Szybko nawiązał relację z ks. Karolem Balleyem, który potajemnie przygotowywał go do I Komunii Świętej. To właśnie w tym okresie Jan wyraził chęć zostania księdzem. ## Trudna droga do święceń W 1799 roku Napoleon Bonaparte przejął władzę. W 1801 roku podpisał konkordat z papieżem Piusem VII, co spowodowało złagodzenie prześladowań. Kościoły zostały otwarte, a wygnani duchowni – w tym ks. Rey – wrócili do swoich parafii. W tym nastroju Jan zdecydował się przyjąć święceń. Jego ojciec, Mateusz, początkowo był temu stanowczo przeciwny, argumentując koniecznością utrzymania rodzeństwa i wykupienia brata od służby wojskowej. Dopiero po naciskach żony ustąpił. W 1803 roku Jan wstąpił do szkoły w Écully za prowadzeniem ks. Balleya. Niestety, brak zdolności do nauki sprawiał, że prześladował go poczucie niedostateczności. Łacina stanowiła ogromną barierę, a rówieśnicy nad sobą się z niego nieznacznie wyśmiewali. Książę, który miał zostać "księciem męczenników", często łamał się pod ciężarem obowiązków. W 1806 roku, by podrebić sobie wiarę, odbył pieszą pielgrzymkę (ok. 100 km) do grobu św. Franciszka Regisa w Lalouvesc. Po drodze spotkał się z niechęcią i brakiem zrozumienia – ludzie nieufnie traktowali młodzieńca wątpliwej reputacji. Doświadczenia te uświadomiły mu ciężar losu najbiedniejszych. Po powrocie z wyprawy, wstawiennictwo św. Franciszka Regisa sprawiło, że nauka poszła mu o wiele lepiej. 22 stycznia 1807 roku przyjął bierzmowanie i przybrał imiona Jan Chrzciciel Maria (Jean Baptiste Marie). ## Wojsko, dezercja i powrót do służby W 1809 roku, podczas kampanii napoleońskiej, Vianney został niespodziewanie powołany do wojska, mimo że jako duchownic miał być zwolniony z tej obowiązku. Błąd biurokracji kosztował go cenny czas. W 1810 roku, chory na zapalenie płuc, nie zdążył dogonić oddziału i stał się w praktyce dezerterem. Ukrył się pod przybranym nazwiskiem Hieronim Vincent w wiosce Les Noës, pracując jako najemny rolnik i katechista. W 1811 roku, po ogłoszeniu amnestii, Vianney wrócił do Écully i dokończył naukę. Jego niesamowite powołanie ocaliła go przed skutkami wadliwej administracji. ## Przełom w seminarium W 1812 roku wstąpił do niższego seminarium w Verriérs. W 1813 przez przeniesienie do seminarium w Lyonie (nauka po łacinie), jego słabości intelektualne ponownie wyszły na jaw. Przełożeni rekomendowali mu rezygnację. Jednak z pomocą znowu przyszedł mu ks. Balley, który – zdając sobie sprawę z gigantycznych braków teoretycznych Vianneya, ale i jego heroicznej determinacji – wstawił się za nim u władz diecezjalnych. Wikariusz generalny, biorąc pod uwagę krytyczny deficyt kapłanów w archidiecezji lyońskiej, wydał wyjątkową decyzję: pozwolił Vianneyowi zdać egzaminy nie po łacinie, lecz po francusku. Jan zdał je z wynikiem zadowalającym. 13 sierpnia 1815 w Grenoble otrzymał święcenia kapłańskie. Pierwszą mszę odprawił następnego dnia. ## Wczesny etap kapłaństwa w Écully Pierwsze trzy lata Vianney pełnił funkcję wikarego u boku ks. Balleya. Od razu zyskał uznanie za gorliwość: całą pensję przeznaczał dla ubogich, własne ubrania rozdzielał, a jedzenie powstrzymywał się dla siebie. Jego prostota i skromność robiły wrażenie, ale początkowo – ze względu na brak prawa do spowiedzi (odmówiono mu go przez rok po święceniach) – musiał ograniczać się do nauczania katechizmu i pomocy duszpasterskiej. Ks. Balley, którego Vianney bardzo szanował i który był dla niego wzorem ascezy, zmarł 17 grudnia 1817 roku. Jego śmierć otworzyła drogę Vianneyowi do pierwszego samodzielnego posługiwania. ## Ars – wezwanie do nawrócenia parafii W 1818 roku Jean Vianney przyjął nominację na proboszcza parafii Ars, oddalonej o kilkanaście kilometrów od Lyonu. Ars była wówczas małą wioską (270 mieszkańców) zepsutą moralnie. Rewolucja, a następnie epoka napoleońska odcinały społeczeństwo od wiary. Dzieci nie znały podstaw katechizmu, w karczmach panował brak skrupułów, a niedzielne nabożeństwa opuszczono masowo. ## Trudne początki W swoim pierwszym kazaniu Vianney zachowywał się nerwowo i bezbłędnie wywoływał złość. Parafianie, przyzwyczajeni do obojętności, śmiali się z jego płynności językowej. Szybko jednak zmienił taktykę. Gdy poczuł gniew, zaczął mówić z pasją, strasząc grzeszników karami i apelując o pokutę. Skutkowało to jednak wrogim nastawieniem miejscowych, zwłaszcza szynkarzy i bywalców tańców, którzy zaczęli tłumnie opuszczać niedzielne msze. Nawet osoby pobożne, jak późniejsza jego biografka Katarzyna Lassagne, początkowo nie akceptowały jego surowości. Vianney często odmawiał rozgrzeszenia tym, u których nie dostrzegał szczerego żalu. Słynny jest jego apel odpowiedziany do parafian: > *Jeśli duszpasterz nie chce się potępić na wieki, powinien bez miłosierdzia chłostać wszelkie nadużycia w parafii...*. ## Asceza i miłosierdzie Z czasem styl Vianney'ego zaczął budzić podziw. Spędzał noce w modlitwie przed ołtarzem, głodząc się za grzeszników. Jego asceza była legendarna: spał na twardej podłodze, nie odmawiał sobie umartwień w intencji nawrócenia swojej parafii. Podejrzewano go nawet o "przebieranie miary" – na co oskarżył go sam ks. Balley, martwiąc się o jego zdrowie (ks. Balley również oskarżył Vianney'ego o nadmierne pokuty w odwet – obie skargi pozostały bez odpowiedzi). Wkrótce wioska ożyła. Domy modlitwy wypełniły się chętnymi. W 1823 roku Ars oficjalnie stała się parafią. Powstało Bractwo św. Sakramentu dla mężczyzn i Bractwo św. Różańca dla kobiet. Zbudowano Dom Opatrzności – sierociniec i szkołę dla najbiedniejszych dzieci, który przez wiele lat funkcjonował dzięki jałmużnie i cudownym zrzutkom (słynna opowieść o cudownym rozmnożeniu mąki i zboża w 1830 r. stała się fundamentem jego świętości). ## Fenomen pielgrzymek do Ars Mimo wrogości, wkrótce wioska stała się celem pielgrzymek. Wieść o „świętym Proboszczu z Ars” obiegła Francję. Liczba penitentów rosła lawinowo: 20 000 osób w dziesiątym roku jego posługi, aż do około 80 000 w ostatnim roku życia. Mieszkańcy Ars dostarczali chleba i wody dla tłumów ludzi, którzy przybywali z całej Europy. ## Charyzmaty i cudowne objawienia Vianney stał się znany z cudownych charyzmatów: * **Czytanie w sercach:** Podczas spowiedzi wypominał grzesznikom dawne, zapomniane grzechy, budząc w nich nawrócenie. Często wiedział o ich problemach bez wcześniejszego wyjawienia. * **Przepowiednie:** Przewidywał śmierć i losy wielu osób. Kiedyś przewidział, że Ars po jego śmierci powróci do stanu niewiary (co miało się potwierdzić laicyzacją w XX wieku). * **Cierpienia nadprzyrodzone:** Przez lata (1824–1858) doznawał ataków złego ducha, który hałasował nocami i podpalał jego łóżko. Diabeł, nazywany przez niego Grappinem, miał wrzeszczeć na niego o utratę 80 000 dusz podczas spowiedzi. * **Widzenia:** Widywał Matkę Bożą (m.in. obiecał, że uzdrowi raka Stefani Durie, co miało nastąpić), świętą Filomenę i Jezusa. Podczas modlitw miał objawy mistyczne, w tym zjawiska lewitacji (unoszenia się nad ziemią). * **Leczenia:** Uzdrowienia chorób dokonywały się w Ars masowo. Vianney przypisywał je wiarze i wstawiennictwu św. Filomeny, mówiąc: *"Ja cudów nie czynię. Jestem tylko biednym nieukiem, co pasał owce!..."*. ## Kult świętej Filomeny Święta męczennica Filomena (odkryta w 1802 r. w katakumbach) była w Ars szczególnie czczona. To właśnie pod wpływem Vianneya kult ten rozprzestrzenił się we Francji. Często modlił się o cudowne uzdrowienia dla chorych za jej wstawiennictwem. ## Stosunek do La Salette Kwestia objawień w La Salette (1846) była dla niego dylematem. Początkowo sceptycznie, a potem z wiarą, zwątpił w ich prawdziwość z powodu politycznych manipulacji duchownych. Gdy odkrył, że jego wątpliwości wykorzystuje się przeciwko Kościołowi, czuł ogromny ból sumienia. Dopiero w 1858 roku, kiedy prosił o cudowne wsparcie dla misji, zrozumiał przesłanie z La Salette i zaczął zachęcać do pielgrzymek. ## Rok 1859 i śmierć W 1859 roku Vianney zmarł w Ars. Przed śmiercią doznał ostatnich, heroicznych chwaleb. 29 lipca upadł, próbując wstać z łóżka, a 4 sierpnia o 2:00 nad ranem oddał ducha Bogu. Jego ciało przyciągnęło tłumy. Pochowano go w kościele. Już wkrótce rozpoczęły się pielgrzymki do jego grobu. Sława jego świętości rozprzestrzeniła się z szybkością błyskawicy. ## Proces kanonizacyjny i odznaczenia Proces beatyfikacyjny rozpoczął się w 1862 r. Był on potwierdzony 17 cudami (m.in. uzdrowienie z białaczki i paraliżu). 8 stycznia 1905 r. beatyfikował go papież św. Pius X. Już 12 kwietnia tegoż roku ogłoszono go patronem kapłanów we Francji. Kanonizacja nastąpiła 21 maja 1925 r. pod rządami Piusa XI. W 1929 roku został patronem wszystkich proboszczów katolickich na świecie. Jego odznaczanie było niezwykłe: papież Pius X udekorował go Legią Honorową (1855), mimo że Vianney wolał nie przyjmować nagród. Zdekorowano go pośmiertnie. W 1959 r. ogłoszono go doktorem Kościoła. ## Dziedzictwo Jest patronem wielu szkół teologicznych, parafii i zgromadzeń. Jego pisma, w tym kazania, wciąż inspirują kapłanów na całym świecie do głębokiego zaangażowania w sakrament pokuty i miłosierdzia. ## Aspekty kultu i tradycji W sztuce sakralnej Jan Vianney jest przedstawiany w stroju duchownym ze stułą, często otaczającym go dzieci lub z koronką w dłoni. Jego charakterystyczną postawą jest symboliczne całowanie ziemi w nowej parafii – gest, który potem przejął św. Jan Paweł II. Jego życie zostało wielokrotnie ujęte w filmach i utworach literackich, stając się jednym z najpopularniejszych wzorów ascezy pokuty i miłosierdzia w nowożytnym Kościele. --- *"Bóg zawsze jest wszechmocny, zawsze może czynić cuda; i istotnie czyniłby je, jak niegdyś, lecz przeszkadza mu brak wiary.*" – Jan Maria Vianney