Janusz Jakub Waluś (ur. 14 stycznia 1953 w Zakopanem) – polsko-południowoafrykański działacz skrajnej prawicy i terrorysta. Zabójca czarnoskórego przywódcy Południowoafrykańskiej Partii Komunistycznej i jednego z liderów Afrykańskiego Kongresu Narodowego Chrisa Haniego. == Życiorys == === Rodzina i młodość === Urodził się w Zakopanem, na Podhalu, jako syn Tadeusza, prywatnego przedsiębiorcy i Teresy z domu Strzelichowskiej. Rodzina jego ojca pochodziła z Buczkowic koło Szczyrku, natomiast prababka i babka macierzysta prowadziły od początku lat 30. XX w. pensjonat w willi „Pyszna” przy ul. Chramcówki w Zakopanem (babkę sportretował dwukrotnie Witkacy). Oboje rodzice Walusia urodzili się na Kresach w latach II RP, pierwszy mąż babki ojczystej, nazwiskiem Lenartowicz, padł ofiarą czerwonego terroru po rewolucji październikowej, a sama rodzina ojca zbiegła z majątku Hanusowszczyzna pod Nieświeżem do Krakowa po agresji ZSRR na Polskę we wrześniu 1939, w związku z czym – według relacji samego Walusia – w domu panowała atmosfera antykomunistyczna. Matką chrzestną Janusza Walusia została Magdalena Fikus, spokrewniona z jego matką córka ówczesnego ministra hutnictwa Kiejstuta Żemaitisa, który udzielał Tadeuszowi Walusiowi protekcji w prowadzeniu prywatnej działalności gospodarczej. Rodzice Walusia poznali się w Zakopanem pod okupacją niemiecką w czasie II wojny światowej. Matka Walusia była do 1945 sekretarką niemieckiego naczelnika stacji kolejowej w Zakopanem, natomiast ojciec trudnił się przemytem towarów luksusowych ze Słowacji. W 1946 został aresztowany przez organy bezpieczeństwa publicznego pod zarzutem przynależności do Narodowego Zjednoczenia Wojskowego. W Polsce Ludowej założył sklep kolonialny, który stracił w rezultacie tzw. bitwy o handel w 1948, po czym prowadził fabrykę słodyczy przy przecznicy Krupówek. Waluś mieszkał wówczas z rodziną w „Pysznej”, gdzie odbywały się przyjęcia z udziałem krakowskich profesorów (m.in. późniejszego rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego Mieczysława Karasia) i prawników. W 1957, po śmierci właścicielki willi, prababki Walusia Julii Mallisy, przenieśli się do Gaju pod Krakowem, gdzie ojciec Walusia produkował z przyrodnim bratem Władysławem Lenartowiczem czekoladę na podstawie własnego patentu. Rodzina wyróżniała się zamożnością i poziomem życia. W 1962 Tadeusz Waluś został pozyskany przez kontrwywiad Służby Bezpieczeństwa w Krośnie, gdzie prowadził prywatny zakład wyrobów ze szkła, jako tajny współpracownik o kryptonimie Jacek z zadaniem obserwowania cudzoziemców; wykorzystywał jednak wbrew instrukcjom kontakty z przedstawicielami firm francuskich i niemieckich do własnych celów biznesowych (m.in. oferując pośrednictwo handlowe zakładom chemicznym Witocan). Z inicjatywy ojca Waluś uczęszczał do szkoły podstawowej w Libertowie. Po jej ukończeniu zdał egzaminy do I Liceum Ogólnokształcącego im. Bartłomieja Nowodworskiego w Krakowie. Na obiady szkolne chodził do zarządzanego przez Orbis Hotelu Francuskiego. Z powodu trudności w nauce przeniósł się do V LO, gdzie w 1972 zdał maturę. Od 1970 podróżował samochodem po kraju jako dystrybutor wyrobów kryształowych z należących do ojca prywatnych hut szkła ołowianego na Glinicach w Radomiu i w Kozienicach, które zatrudniały łącznie 32 osoby. Równocześnie był przedstawicielem handlowym producenta bransoletek i pasków do zegarków. Mieszkał w hotelu Europa w Radomiu, gdzie poznał swoją poślubioną w 1976 żonę, która pracowała tam w recepcji. W drugiej połowie lat 70. XX w. został formalnie właścicielem zakładu w Kozienicach. Jego ojciec należał do elit społecznych tego okresu i do najbogatszych ludzi w Radomiu. W młodości Waluś uprawiał sporty walki i sporty samochodowe. W 1974 uzyskał licencję rajdową, w 1975 debiutował jako kierowca rajdowy, a w 1977 reprezentując Automobilklub Świętokrzyski zdobył wraz z pilotem Janem Ambrozikiem tytuł mistrza Polski w grupie seryjnych samochodów turystycznych w kategorii do 1150 cm3 na Fiacie 128 Sport SL. Swój udział w wyścigach finansował sam wraz z ojcem. Wycofał się z rajdów po nieudanych występach w Rajdzie Wisły i Rajdzie Stomil w 1978. Później ścigał się na torze na koszt Automobilklubu Świętokrzyskiego, przeżył wypadek na obiekcie w Miedzianej Górze w 1981. Według własnej relacji był „sympatykiem »Solidarności«, ale bliżej mu było do KPN”. Domniemane zaangażowanie Walusia w działalność opozycyjną zakwestionował jego biograf Cezary Łazarewicz, według którego „nigdy to [Walusia] nie interesowało. Wolał się ścigać samochodem sportowym” oraz „nie zrobił nawet kroku, by z tą rodzącą się opozycją mieć cokolwiek wspólnego. Przez cały karnawał 'Solidarności' również nie wykazał żadnego zainteresowania polityką”. Także Ewa Waluś zaprzeczyła, by jej ojciec włączył się w działania opozycji demokratycznej w PRL-u: „razem z dziadkiem i bratem prowadzili hutę szkła w Radomiu. [...] za komuny wiodło im się świetnie” oraz „Kiedyś zagadnęłam ojca, dlaczego nie dołączył do 'Solidarności'. Odpowiedział, że zupełnie go to nie interesowało”. === Emigracja do Południowej Afryki === 23 października 1981, na krótko przed wprowadzeniem w Polsce stanu wojennego, uzyskawszy pozwolenie na wyjazd zagraniczny wyemigrował wraz z ojcem przez Austrię do Południowej Afryki, gdzie w Pretorii od 1976 mieszkał jego starszy brat Witold. W Polsce Waluś pozostawił żonę i trzyletnią córeczkę. Został dyrektorem i zaopatrzeniowcem w założonej przez ojca szlifierni kryształów Koedoe Manufacturing Works Ltd. w Witsieshoek na terenie bantustanu QwaQwa, obsadzonej pracownikami z Polski i zasilanej dotacjami na szkolenie około tysiąca autochtonów. Budowa huty szkła zakończyła się niepowodzeniem na tle zmian w zasadach kredytowania i nieprzewidywalnej sytuacji politycznej. W 1988 zakład popadł w trudności finansowe. Po sprzedaniu przedsiębiorstwa ojciec Walusia powrócił w 1990 przez Szwajcarię do Polski, starszy brat zajął się sprzedażą ciężarówek z demobilu do Angoli, Nigerii i Sudanu, a sam Janusz Waluś został kierowcą ciężarówki i udziałowcem w firmie transportowej przyjaciela, Petera Jacksona, emigranta z dawnej Rodezji. Kursował po RPA, Botswanie i Zimbabwe. Przed zamachem na Haniego pracował jako handlowiec w branży ceramicznej i trenował karate shōtōkan w dojo Stana Schmidta w Johannesburgu. === Działalność polityczna === Według późniejszego zeznania z 1997 Waluś poczuł się „oszukany” przez rząd Pietera Willema Bothy po przyznaniu Koloredom i Hindusom reprezentacji politycznej w postaci odrębnych izb parlamentu na mocy referendum konstytucyjnego z 1983, co odebrał jako lewicowy zwrot w polityce RPA. W 1985 z inicjatywy brata wziął udział w spotkaniu z brytyjskim pisarzem i kłamcą oświęcimskim Davidem Irvingiem w Pretorii, gdzie poznał Clive’a Derby-Lewisa, czołowego polityka skrajnie prawicowej Partii Konserwatywnej i dyrektora Fundacji Stallarda. Przekazał darowiznę na cele tej fundacji, przyjął zaproszenie na obiad w domu Derby-Lewisa w Krugersdorpie i nawiązał z nim współpracę. W tym samym roku prowadził z Derby-Lewisem kampanię do wyborów uzupełniających do parlamentu RPA. Spotkał także przywódcę neonazistowskiej i terrorystycznej organizacji Afrykanerski Ruch Oporu (Afrikaner Weerstandsbeweging) Eugène Terre’Blanche’a, który zaproponował mu wstąpienie w jej szeregi. W 1986 roku (lub ok. 1988) Waluś przyjął południowoafrykańskie obywatelstwo i silnie zaangażował się w działalność polityczną. W czasie rosnących antagonizmów rasowych, światopoglądowych i narodowych stanął po stronie afrykanerskich nacjonalistycznych działaczy, dążących do utrzymania systemu segregacji rasowej – apartheidu. Wstąpił kolejno do rządzącej Partii Narodowej, następnie do Partii Konserwatywnej, a w końcu do Afrykanerskiego Ruchu Oporu. Gdy w lutym 1990 roku, decyzją prezydenta Frederika Willema de Klerka, uwolniono Nelsona Mandelę i zalegalizowano działalność największych opozycyjnych stowarzyszeń – Afrykańskiego Kongresu Narodowego i Południowoafrykańskiej Partii Komunistycznej, ruchy afrykanerskie uległy zradykalizowaniu. Skrajna rasistowska prawica, w której szeregach był Waluś, była zdecydowanie przeciwna postępującym przemianom politycznym. Oprócz sprzeciwu wobec nadania praw obywatelskich i wyborczych czarnej większości obawiała się również skutków rosnącego poparcia dla komunistów. Po zwycięstwie opcji zniesienia apartheidu w ograniczonym do białych wyborców referendum z 1992 Waluś rozważał emigrację do Paragwaju. === Zabójstwo Haniego === 10 kwietnia 1993 roku zastrzelił Chrisa Haniego, orędownika pokojowych zmian w RPA, przed jego domem w Boksburgu koło Pretorii. W sądzie tak opisał sam moment zabójstwa: === Reakcje po zabójstwie i proces === Mord na czołowym działaczu opozycji zradykalizował nastroje społeczne, grożąc tym samym fiaskiem rozmów między apartheidowskim rządem a opozycją. Bojową atmosferę w kraju załagodzono głównie dzięki działaniom Nelsona Mandeli. Kilka dni po morderstwie przypomniał on w przemówieniu telewizyjnym, że chociaż zabójcą był człowiek o białym kolorze skóry, to sprawca został odnaleziony dzięki pomocy białej kobiety, Afrykanerki. Przywódca organizacji World Apartheid Movement Koos Vermeulen zadeklarował gotowość pokrycia kosztów obrony Walusia. Za zlecenie zabójstwa odpowiedzialny był prezes brytyjskiej skrajnie prawicowej organizacji Western Goals Institute oraz członek Światowej Ligi Antykomunistycznej Clive Derby-Lewis, który według relacji Walusia włączył go do planu przeprowadzenia zamachu w styczniu 1993. Polityk podżegał Walusia do zbrodni i dostarczył mu broń. Obydwaj działacze zostali skazani na karę śmierci. Dzięki zniesieniu tej kary w Południowej Afryce wyrok zamieniono na dożywotnie więzienie. Na znalezionej u Derby-Lewisa liście potencjalnych ofiar Hani znajdował się na trzeciej pozycji, pierwszy był Nelson Mandela, a drugi Joe Slovo. Janusz Waluś odbywał karę w zakładzie o zaostrzonym rygorze w Pretorii, w więzieniu nauczył się języka portugalskiego. W 1997 roku stanął przed Komisją Prawdy