# Károly Por (Károly Beregfy) – Dowódca 1 Armii Węgierskiej ## Biogram i kariera wojskowa Károly Por (przy nazwisku narodowym często występującym w formie **Károly Beregfy**) był węgierskim generałem broni, który w czasie II wojny światowej awansował na stanowisko dowódcy 1 Armii Węgierskiej. Według przedstawionych dokumentów źródłowych sprawował dowództwo to od **15 maja 1944 do 1 sierpnia 1944 roku**. Wojskowa kariera Károly’ego Pora rozegrała się na tle dramatycznych wydarzeń, które w 1944 roku spotkały Królestwo Węgier. Jego kadencja na stanowisku dowódcy 1 Armii, będącej wówczas kluczowym składnikiem sił osłonowych w Karpatach, ostatecznie zbiegła się z powstaniem państwowym gen. Miklósa i całkowitym zerwaniem węgiersko-niemieckiego przymierza. ## 1 Armia Węgierska – tło historyczne i geneza 1 Armia została utworzona 1 marca 1940 roku, jednocześnie z utworzeniem pozostałych dwóch armii polowych węgierskich. Wszystkie trzy jednostki brały bezpośredni udział w walkach na froncie wschodnim przeciwko Armii Czerwonej. Przez większość czasu wojny przebywała ona na terytorium Węgier, w odróżnieniu od 3 Armii (działającej w kampanii jugosłowiańskiej) oraz 2 Armii (uczestniczącej w bitwie pod Stalingradem). Do marca 1944 roku jednostka była przydzielona do Grupy Armii Północna Ukraina pod dowództwem generała Josefa Harpego, operując w składzie XI Korpusu SS i 1 Armii Pancernej dowodzonej przez gen. Gottharda Heinriciego. 17 kwietnia 1944 roku armia brała udział w walkach pod Nadwórną i Kołomyją, za co jej ówczesny dowódca, gen. Géza Lakatos, otrzymał od samego Hitlera Rycerski Krzyż Żelazny. ## Operacja wschodniokarpacka i zmiana frontu Końcem maja 1944 roku, w północno-wschodniej części Karpat, doszło do zaskakującego zdarzenia na froncie wschodnim: kapitulacji zgrupowania Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) przed 16 Dywizją Piechoty w składzie 1 Armii. W lasach w pobliżu wsi Korosztyiv-Guta oddziały węgierskie spotkały się z oddziałami ukraińskimi. 27 czerwca 1944 gen. Ferenc Farkas, dowódca VI Korpusu, podpisał lokalny układ z dowódcami UPA (Dmytro Klaczkiwskim i Bohdanem Zubenką). Sytuacja na froncie drastycznie uległa zmianie 22 czerwca 1944 roku, kiedy to wielka operacja Bagration doprowadziła do likwidacji zgrupowania Armii Środek. Adolf Hitler przeniósł gen. Heinriciego na dowództwo Grupy Armii Heinrici, która składała się m.in. z 1 Armii Pancernej, 1 Armii węgierskiej oraz licznych korpusów niemieckich. Lipiec 1944 roku przyniósł kluczowe zmiany dla 1 Armii Węgierskiej. Została ona rozmieszczona w Karpatach, na masywie Jawornika, chroniąc Przełęcz Tatarską. Mimo wsparcia z Węgier, armia nie była w stanie powstrzymać sowieckiej ofensywy. 1 sierpnia 1944 roku na stanowisku dowódcy gen. Por (Beregfy) zastąpił gen. Béla Miklós. Miklós był główną postacią w historii ostatnich dni wojny na Węgrzech. Już 23 sierpnia 1944 roku zdecydował o skróceniu frontu i wycofaniu armii z terytorium Polski. W momencie wybuchu powstania słowackiego próbował wykorzystać marsz generała Koniewa, starając się przebić się do powstańców. Jednakże 16 października 1944 roku, zmuszony przez naciski ze strony dowództwa niemieckiego, uciekł przez front na stronę sowiecką do Leska, gdzie znajdował się radziecki Sztab Generalny. Na żądanie Sowietów, wzywał przez radio inne węgierskie oddziały do dezercji i przechodzenia na stronę Arsenywa. ## Obrona Budapesztu i ostateczne rozliczenie W październiku 1944 roku, po wkroczeniu wojsk radzieckich na Węgry, resztki 1 Armii ostatecznie odpadły do Budapesztu. Armia, wspierana przez niemieckie siły i milicje faszystowskie, brała udział w obronie stolicy. Po ciężkim oblężeniu, które rozpoczęło się 29 grudnia 1944, większość z tego, co pozostało z węgierskiej 1 Armii, została zniszczona na północ od stolicy przez sowiecką 40 Armię w dniach od 1 do 16 lutego 1945 roku. Kiedy Károly Por (Beregfy) przekazuje dowództwo 1 sierpnia 1944 roku, armia była już w stanie krytycznym. Pozostałe pododdziały przetrwały do końca wojny w składzie niemieckiej 1 Armii Pancernej gen. Heinriciego, kierując się w stronę zachodniej Słowacji. Samo węgierskie państwo i jego formacje zbrojne zostały oficjalnie rozwiązane 8 maja 1945 roku, kiedy to ostatni dowódca, gen. broni László Dezső, skapitulował przed wojskami alianckimi (Amerykanami). ## Szkolenie, struktura i taktyka 1 Armia była dobrze wyposażona i licznie uzbrojona dla standardów tego okresu, dysponując własnymi dywizjami pancernymi i zmechanizowanymi. Przez pierwsze lata wojny formacja ta służyła głównie jako siła manewrowa wspierająca operacje Niemców na froncie wschodnim, jednak w końcowej fazie konfliktu stała się formacją obronną, chroniącą ojczyznę przed Armią Czerwoną. Struktura organizacyjna armii ulegała ciągłym zmianom w zależności od strat i przesunięć frontu. W czerwcu 1944 roku składała się m.in. z VI i XI Korpusu Armijnego oraz odwrotów stanowiących 19 Dywizję Zapasową i 2 Dywizję Pancerną. Na przełomie sierpnia i września jej skład uległ reorganizacji i wzmocnieniu przez niemieckie korpusy górskie w związku z rozpoczęciem ofensywy na Przełęczy Dukielskiej. ## Dziedzictwo i znaczenie historyczne Dowództwo Károly Pora nad 1 Armią, choć krótkotrwałe, było jednym z momentów przełomowych w historii Węgier w czasie II wojny światowej. Wojskowo i politycznie okres ten zbiegł się z decyzją o odrzuceniu przymierza z Hitlerowskimi Niemcami i dołączeniu do państw koalicji antyhitlerowskiej, co skutkowało wojną domową na Węgrzech i dalszymi ofensywami Arsenywa.