Literatura fantasy w Polsce – fantasy jako gatunek w literaturze polskiej pojawiła się w latach 80. XX wieku, aczkolwiek ukazywały się wcześniej w kraju sporadyczne tłumaczenia utworów zagranicznych. Za pierwszy polski utwór fantasy uważane jest opowiadanie Twierdza Trzech Studni Jarosława Grzędowicza, opublikowane w 1982 roku w łódzkim tygodniku „Odgłosy”. Od tego czasu, zwłaszcza od przełomu wieków, fantasy stało się popularnym gatunkiem w polskiej fantastyce, obejmującym dziesiątki autorów oraz setki powieści i opowiadań. Najbardziej znanym polskim pisarzem fantasy jest Andrzej Sapkowski, autor cyklu o Wiedźminie. == Historia == === Do roku 1989 === Według Katarzyny Kaczor (kulturoznawczyni z Uniwersytetu Gdańskiego) w Polsce literatura fantasy była marginalna do lat 80. XX wieku. Głównie były to utwory wywodzące się z kierowanej do młodszego czytelnika baśni literackiej, gatunku uważanego za jeden z pierwowzorów fantasy. Były wśród nich tłumaczone z języków obcych utwory Lewisa Carrolla (polski przekład Alicji w Krainie Czarów 1910), J.M. Barriego (polski przekład Piotrusia Pana 1913) czy Pameli L. Travers (polski przekład Mary Poppins 1938). Polskimi utworami tego rodzaju były m.in. wydane w 1913 Klechdy sezamowe i Przygody Sindbada Żeglarza Bolesława Leśmiana, Córka wodnicy Bronisławy Ostrowskiej (1916) czy Wio, Leokadio Joanny Kulmowej (1965), (aczkolwiek można wyszukać starszych prekursorów takich, jak powieść historyczna Stara baśń Józefa Ignacego Kraszewskiego z 1874, która uważana jest za inspirację dla późniejszej fantasy słowiańskiej). W latach 60. wydano w Polsce tolkienowskie opowieści o Śródziemiu (Hobbit, czyli tam i z powrotem w 1960 i Władca Pierścieni w latach 1961–1963), ale początkowo nie zdobyły one większej popularności. Sytuacja zaczęła zmieniać się na początku lat 80., gdy zaczęły w Polsce pojawiać się w coraz większej liczbie tłumaczenia angielskojęzycznych utworów fantasy (Czarnoksiężnik z Archipelagu Ursuli Le Guin w 1983, Świat Czarownic Andre Norton drukowany w jednych z pierwszych numerów w „Fantastyki” (9–10/1983), Opowieści z Narnii C.S. Lewisa w 1985, opowiadania o Conanie z Cymerii Roberta E. Howarda w 1986), a także filmy fantasy z Kina Nowej Przygody (takie jak Excalibur z 1981, Conan Barbarzyńca z 1982, Ciemny kryształ z tego samego roku czy Niekończąca się opowieść z 1984). Druga edycja dzieł Tolkiena, która ukazała się w Polsce w tym czasie, sprzedała się błyskawicznie, często „spod lady”. Przeniknięcie zachodniej twórczości do Polski spowodowało pojawienie się tzw. „czwartej generacji” polskich pisarzy fantastyki (termin ukuty przez Macieja Parowskiego), czyli równocześnie pierwszej generacji polskich pisarzy fantasy (tj. Feliksa W. Kresa, Jacka Piekary, Andrzeja Sapkowskiego). Za pierwszy polski tekst tego gatunku uznaje się opowiadanie science fantasy Jarosława Grzędowicza Twierdza Trzech Studni w łódzkim tygodniku „Odgłosy” z 1982 roku. W 1984 na łamach polskich czasopism i fanzinów o fantastyce (tj. „Fantastyki” i „Feniksa”) ukazały się kolejne prekursorskie teksty takie, jak uznawane za pierwsze polskie opowiadanie miecza i czarów – Smok Piekary (1984), pierwsze polskie science fantasy Zabójcy czarownic Krzysztofa Kochańskiego, w 1985 pojawiły się w nich opowiadania Kresa o Szererze (Księga epizodów: Tylko deszcz dla Ayany, Kręgi), a w 1986 opowiadanie dające początek najbardziej znanemu polskiemu cyklowi fantasy – Wiedźmin Sapkowskiego. Teksty Kresa i Sapkowskiego, według Kaczor, „zdefiniowały polską fantasy”, tworząc podwaliny nowych uniwersów, interesujących także dorosłych czytelników. Mimo iż polscy pisarze tego okresu nie znali wszystkich znaczących utworów tego gatunku z literatury angielskojęzycznej, ich utwory od początku zerwały z klasycznymi, tolkienowskimi wizjami fantasy, wprowadzając m.in. bohaterów skonfliktowanych, cynicznych czy po prostu antybohaterów (takich jak wiedźmin Geralt). Innym innowacyjnym trendem była fantasy mitopoetycka zapoczątkowana przez Annę Borkowską w 1988 powieścią Gar’Ingawi Wyspa Szczęśliwa. Książka, która wkrótce zapoczątkowała cykl, nie jest opowieścią o przemocy (tematyką spopularyzowaną przez Sapkowskiego i Kresa), ale „baśniowym traktatem o miłości, wierze i władzy”. === Lata 90. XX w. === W 1990 ukazały się utwory oparte na klasycznym, tolkienowskim wzorcu: powieść Śmierć magów z Yara Eugeniusza Dębskiego oraz zbiór opowiadań Skarby stolinów Rafała Ziemkiewicza. Gatunek fantasy nie był jeszcze spopularyzowany, i w tym samym roku Andrzej Niewiadowski oraz Antoni Smuszkiewicz w swoim Leksykonie polskiej literatury fantastycznonaukowej pisali, że „w literaturze polskiej fantasy nie cieszy się zbyt dużym zainteresowaniem”, a kilka lat później Sapkowski narzekał, że większość znaczących utworów fantasy dalej nie jest przetłumaczonych na j. polski. Równocześnie jednak, już na początku lat 90. pierwsze polskie teksty fantasy zostały nominowane, a następnie zdobyły Nagrodę im. Janusza A. Zajdla: w 1990 r. nagrodę otrzymał Sapkowski za opowiadanie z cyklu wiedźmińskiego, Mniejsze zło), w 1994 zwyciężył m.in. zbiór opowiadań Tkacz Iluzji Ewy Białołęckiej. W miarę upływu lat fantasy usamodzielniło się na rynku wydawniczym w Polsce, czego przejawem były coraz liczniejsze publikacje książek i cyklów (m.in. Kresa i Sapkowskiego). Obok tekstów bardziej skomplikowanych i ambitnych, wykorzystując rosnącą popularność gatunku, pojawiły się też uproszczone teksty humorystyczno–rozrywkowe (m.in. Piekary, Dębskiego i Tomasza Bochińskiego – cykl o Moncku). W klimatach polskich osadził swoje humorystyczne opowiadania debiutujący w latach 90. Andrzej Pilipiuk (cykl o Jakubie Wedrowyczu wydawany od 1996 r.), a w arturiańskich – Krystyna Kwiatkowska powieść Morgan le Fay i rycerze Okrągłego Stołu (1998). W 1999 debiutowali Mirek Saski (pierwszy tom cyklu Pieśni o ludziach Ziemi) oraz Anna Brzezińska, której uniwersum Krainy Wewnętrznego Morza jest według Katarzyny Kaczor „najbardziej złożonym spośród polskich światów fantasy”. W tym samym roku Maja Lidia Kossakowska wydała pierwszy tom cyklu Zastępy anielskie. Jej uniwersum nawiązuje do pojęć religijnych (niebo, piekło itp.) i jest niekiedy klasyfikowane jako angel fantasy (lub angelic fantasy). Również w 1999 roku ukazała się inspirowana światami Kresa i Sapkowskiego Sagę o zbóju Twardokęsku Brzezińskiej. Jeszcze przed nastaniem XXI wieku, z szerszego fandomu fantastycznego (fantastycznonaukowego) wyodrębnił się polski fandom fantasy, aczkolwiek według niektórych badaczy taki fandom istniał nawet w latach 80. W Polsce wzrost popularności fantasy był także związany ze znużeniem czytelników dominującym w okresie PRL-u w Polsce gatunkiem fantastyki socjologicznej. === XXI wiek, pierwsza dekada === Do wzorców pisarzy z lat 90. nawiązują popularne utwory z okresów późniejszych. Według Kaczor, światy Kresa i Sapkowskiego zainspirowały m.in. cykle: Achaja Andrzeja Ziemiańskiego (zapoczątkowany w 2001), Opowieści z meekhańskiego pogranicza Roberta M. Wegnera (od 2009), Wierni poddani cesarza Tomasza Piątka (2003–2004), Sherwood (2001-2004) Tomasza Pacyńskiego i Sagę o czarokrążcy (2003–2004) Artura Baniewicza. Znaczący wpływ na późniejszych pisarzy miało też uniwersum Kossakowskiej, które według Kaczor zainspirowało m.in. Piotra Zwierzchowskiego (Sendilkelm, 2003), Annę Kańtoch (13 aniołów, 2007), Jakuba Ćwieka (cykl Loki, 2005–2012) i Krzysztofa Piskorskiego (Poczet dziwów miejskich, 2007). Za odbiegające od tych wzorców, bardziej nietypowe o oryginalne utwory Kaczor uznaje także m.in. uniwersum Tomasza Kołodziejczaka łączące elementy fantastyki naukowej z fantasy (cykl Ostatnia Rzeczpospolita, debiutujący w 2002) i podobny pod tym względem Pan Lodowego Ogrodu Grzędowicza (2005–2014), filozoficzne new weird Inne pieśni Jacka Dukaja (2003), fantasy historyczne o Skandynawii Marcina Mortki (trylogia nordycka, 2003–2007) i jego późniejszą, inspirowaną historią wypraw krzyżowych trylogię Miecz i kwiaty (2008–2010), a także inspirowany folklorem z Huculszczyzny cykl Smoczogóry Wita Szostaka (2004–2005). Jako oryginalne oceniła też Wody głębokie jak niebo (2005) Brzezińskiej, i dzieła Kossakowskiej (Zastępy anielskie, Ruda sfora z 2007), Rafała Dębskiego (orientalne Łzy Nemezis, 2005). W tym okresie pojawiły się też pierwsze polskie utwory urban fantasy, za które Kaczor uważa Basztę czarownic Krzysztofa Kochańskiego z 2003 i Herbatę z kwiatem paproci Michała Studniarka z 2004, a także utwory steampunkowe (np. Zadra Piskorskiego z 2008 r.). W pierwszej dekadzie XXI-wieku zaczęły też pojawiać się utwory osadzone w klimatach polskich i szerszej, słowiańskich (fantasy słowiańska). Według Kaczor, za małą popularność tej tematyki w polskiej fantasy do tego czasu odpowiedzialny jest Sapkowski, który w 1993 r. skrytykował umieszczanie fantasy w tej tematyce (w eseju „Piróg albo Nie ma złota w Szarych Górach”, opublikowanym w „Nowej Fantastyce” w 1993). Jednak na początku tej dekady Sapkowski osadził w tych klimatach swoją nową trylogię (trylogia husycka, 2001–2006); wkrótce po tym, znacznie zwiększyła się popularność tych klimatów (Michał Studniarek, Herbata z kwiatem paproci, 2004; Piotr Patykiewicz, Odmieniec, 2006; Rafał Dębski, Kiedy w Bóg zasypia, 2007; Dariusz Domagalski, Cykl Krzyżacki z 2009). Magdalena Roszczynialska w 2009 r. zauważyła, że „akcja wielu polskich utworów i gier fantasy dzieje się w „epoce kontuszowej”; w klimatach sarmackich pisze także Jacek Komuda. W pierwszej dekadzie XXI debiutowali liczni nowi polscy autorzy fantasy, m.in. Baniewicz, Mortka, Piskorski, Adam Przechrzta (Pierwszy krok, 2008), Iwona Surmik (Dylogia o Albanie, 2002–2003) oraz Szostak. W 2012 Maciej Świerkocki do "młodych polskich pisarzy młodszego pokolenia" (po Sapkowskim) zaliczył Brzezińską, Dębskiego, Pilipiuka, Dukaja i Mirosławę Sędzikowską. === XXI wiek, kolejne dekady === Inni znaczący autorzy polskiej fantasy XXI wieku, których twórczość zaczęła być zauważana w kolejnych dekadach, to m.in. pisząca w