## 5 Wileński Pułk Artylerii Lekkiej – Profil Encyklopedyczny ### Wstęp 5 Wileński Pułk Artylerii Lekkiej (5 pal) to sformalizowana, elitarna jednostka artylerii w strukturach Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, należąca organicznie do 5 Kresowej Dywizji Piechoty. Pułk odgrywał znaczącą rolę w ramach 2 Korpusu Polskiego, realizując zadania wsparcia ogniowego piechoty oraz uczestnicząc w kluczowych kampaniach II wojny światowej, w tym w ciężkich walkach na froncie włoskim. Jego dzieje są nierozerwalnie związane z dramatyczną ewakuacją Armii Polskiej ze Związku Sowieckiego, reorganizacją na Bliskim Wschodzie oraz ostatecznym zaangażowaniem wojskowym w kampanii w Italii, po której nastąpił okres służby w siłach okupacyjnych. ### Geneza i Formowanie (1941–1942) Korzenie 5 wileńskiego pułku artylerii lekkiej sięgają 1941 roku, kiedy to w ramach układu Sikorski-Majski rozpoczęto formowanie Armii Polskiej w ZSRR. Zalążkiem przyszłej jednostki byli przede wszystkim artylerzyści wywodzący się z 5 Dywizji Piechoty, będącej częścią reorganizujących się sił pod dowództwem generała Władysława Andersa. Pułk został formalnie sformowany w miejscowości Tatiszczewo na bazie istniejącego organicznego pułku artylerii. Do jego szeregów wcielono również część żołnierzy pochodzących z rozformowanego 8 pułku artylerii lekkiej, co pozwoliło na szybkie uzupełnienie stanów osobowych i wykorzystanie doświadczenia kadry zawodowej. Początkowe miesiące istnienia jednostki charakteryzowały się intensywnymi przygotowaniami do dalszych przegrupowań strategicznych. W związku z decyzją o przesunięciu sił polskich na południowe obszary ZSRR, 20 stycznia 1942 roku 5 pal został przebazowany do Dżalalabadu w Kirgistanie. Warunki klimatyczne, logistyczne i polityczne wymuszały szybką adaptację oraz ciągłą gotowość bojową. ### Ewakuacja i Reorganizacja na Bliskim Wschodzie W marcu 1942 roku pułk wydzielił dwie baterie do Centralnej Wojskowej Komendy Artylerii (CWArt.) stacjonującej w Kara-Suu. Baterie te zostały wyposażone zgodnie z obowiązującym etatem i skierowane do pełnienia zadań osłonowych oraz szkoleniowych. W macierzystym pułku pozostały sztaby dwóch dywizjonów oraz cztery baterie bojowe. Decyzja o wydzieleniu części sił wymusiła restrukturyzację wewnętrzna jednostki. W reakcji na nowe realia operacyjne, dowództwo przystąpiło do reorganizacji dywizjonów, przekształcając je w formułę dwubateryjną. Celem tej operacji było nie tylko zoptymalizowanie siły ognia, ale przede wszystkim dostosowanie struktury pułku do przyszłych etatów brytyjskich, z którymi Armia Polska miała być w pełni kompatybilna podczas dalszej służby. Okres ten charakteryzował się również intensywnym szkoleniem specjalistycznym. W ostatnim okresie pobytu na terytorium ZSRR dowództwo szczególnie mocno skupiło się na szkoleniu kierowców pojazdów mechanicznych, zdając sobie sprawę z kluczowego znaczenia mobilności dla współczesnej artylerii. 2 sierpnia 1942 roku jednostka rozpoczęła przygotowania do wymarszu w kierunku Krasnowodska. Był to etap rozpoczętej ewakuacji wojsk polskich do Iranu, z której siły miały zostać następnie przetransportowane do Iraku, gdzie zaplanowano dalsze szkolenie i uzupełnianie stanów osobowych w ramach struktur Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Wiosną 1943 roku pułk stacjonował na północ od Kirkuku, gdzie kontynuowano doskonalenie taktyki artyleryjskiej i integrację z sojuszniczymi systemami dowodzenia. ### Struktura Organizacyjna i Stan Liczebny Organizacja 5 wileńskiego pułku artylerii lekkiej opierała się na sprawdzonym modelu taktyczno-ogniowym. W skład jednostki wchodziły bezpośrednio dowództwo oraz trzy dywizjony artylerii i dwie baterie artylerii pomocniczej/specjalnej. Charakterystyczną cechą pułku był brak tradycyjnych, samodzielnych organów sztabowych. Funkcje sztabowe były realizowane dezentralizacyjnie przez wyznaczonych oficerów sztabu osobowego: adiutanta, oficera informacyjnego oraz oficera ds. kwatermistrzowskich. Model ten zapewniał większą elastyczność operacyjną i szybszy obieg rozkazów. Dane liczbowe z okresu służby pułku przedstawiały się następująco: | Parametr | Stan na 1 kwietnia 1942 | Stan na sierpień 1943 | | :--- | :--- | :--- | | **Oficerowie** | 60 | 50 | | **Podoficerowie** | 319 | wliczeni w stan ogólny | | **Kanonierzy** | 963 | wliczeni w stan ogólny | | **Podoficerowie i kanonierzy łącznie** | 1282 | 679 | | **Armaty 25-funtowe** | - | 24 sztuki | Spadek stanu osobowego w 1943 roku był zjawiskiem powszechnym w PSZ, wynikającym z rotacji, strat naturalnych oraz wysyłania części doświadczonych żołnierzy do innych jednostek lub na uzupełnienie strat w innych formacjach 2 Korpusu. Pułk był uzbrojony w 24 dwudziestopięciofuntowe armaty (25-pounder), które stanowiły kręgosłup artylerii lekkiej Commonwealthu, cenione za precyzję, doniosłość i niezawodność w trudnych warunkach górskich. ### Kadra Dowódcza i Obsada Personalna Dowództwo pułku sprawowali wybitni oficerowie łączący doświadczenie przedwojenne z wiedzą zdobytą na szlakach tułaczki i walk na Obczyźnie. Obsada personalna z stycznia 1945 roku odzwierciedla dojrzałą strukturę jednostki gotowej do działań bojowych: * **Dowódcy pułku:** * ppłk dypl. Tadeusz Sheybal (13 IX 1941 – 26 VII 1943) * ppłk/płk Tadeusz Wirth (do 1 V 1945) * płk dypl. Kazimierz Kuś (do 18 V 1946) * **Zastępcy dowódcy:** mjr Mieczysław Saraszewski, mjr Wojciech Biliński, mjr Gustaw Różycki, mjr Józef Rydzewski, mjr Jerzy Janasiewicz. **Obsada ze stycznia 1945:** - Dowódca: płk Tadeusz Wirth - Zastępca: mjr Józef Rydzewski - Adiutant: por. Stanisław Paczoski - Oficer obserwacyjny: ppor. Eugeniusz Kaźmierczak - Oficer zwiadowczy: ppor. Kazimierz Zamojski - Dowódcy dywizjonów: m.in. kpt. Wacław Trawiński (I dywizjon), kpt. Zygmunt Zwolanowski (II dywizjon), kpt. Honoriusz Halicki (III dywizjon) - Dowódcy baterii: por. Leonidas Kulbicki, por. Aleksander Wiejak, por. Józef Drozdowski, por. Felicjan Wieczorek, por. Włodzimierz Strzałkowski, por. Lesław Korzeniowski. Kadra odznaczała się wysokim morale i profesjonalizmem, co potwierdzały liczne wyróżnienia bojowe, w tym odznakowania Orderem Virtuti Militari, nadawane za wybitne czyny odwagi i męstwo. ### Szlak Bojowy i Służba Powojenna Po zakończeniu działań wojennych w Europie, pułk włączono w struktury wojsk okupacyjnych. Jego głównym zadaniem stało się zabezpieczenie infrastruktury wojskowej i komunikacyjnej na wyzwolonych terenach Włoch. W lutym 1946 roku jednostka pełnić służbę wartowniczą w rejonie Pordenone, dbając o stabilizację regionu i porządek publiczny w okresie przejściowym. Służba ta wymagała dyscypliny, opanowania oraz ścisłej współpracy z cywilnymi władzami włoskimi i alianckimi administracjami wojskowymi. Działalność 5 wileńskiego pułku artylerii lekkiej wpisuje się w szerszy kontekst historii 2 Korpusu Polskiego, który wniósł decydujący wkład w przełamanie niemiecko-włoskich pozycji obronnych na Półwyspie Apenińskim. Artylerzyści pułku wykazali się biegłością w prowadzeniu ognia pośredniego i bezpośredniego, skutecznie neutralizując umocnienia nieprzyjaciela i wspierając natarcia piechoty w szczególnie trudnym terenie górzystym. ### Dziedzictwo i Znaczenie Historyczne 5 wileński pułk artylerii lekkiej pozostaje symbolem wytrwałości, patriotyzmu i profesjonalizmu żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Jego losy odzwierciedlają dramatyczne zmagania o niepodległość Polski, ewakuację z sowieckich łagrów, trud formowania od podstaw na obcej ziemi oraz udział w walce z totalitaryzmem. Pomimo braku stałego miejsca stacjonowania w Polsce w okresie powojennym, tradycje pułku są pielęgnowane przez stowarzyszenia kombatanckie, historyków wojskowości oraz muzea poświęcone dziejom Polskich Sił Zbrojnych. Dokumentacja organizacyjna, wspomnienia dowódców oraz archiwa personalne stanowią cenne źródło poznawcze dla badaczy historii wojskowej XX wieku.