Ziemia obiecana – polski film historyczno-obyczajowy z 1974 roku w reżyserii i według scenariusza Andrzeja Wajdy, stworzony na podstawie powieści Władysława Reymonta pod tym samym tytułem. Akcja filmu toczy się w przemysłowej Łodzi na przełomie XIX i XX wieku, w której trzej wspólnicy – polski ziemianin Karol Borowiecki (Daniel Olbrychski), niemiecki przemysłowiec Maks Baum (Andrzej Seweryn) oraz żydowski handlowiec Moryc Welt (Wojciech Pszoniak) – próbują zebrać fundusze na budowę własnej fabryki, by zbić interes na przemyśle włókienniczym. W stosunku do literackiego pierwowzoru Wajda poczynił poważne zmiany. Reżyser zachował wprawdzie demoniczny portret przemysłowej Łodzi z powieści Reymonta, ale również złagodził antysemicką wymowę pierwowzoru literackiego. Nie uchroniło to filmowej Ziemi obiecanej przed krytyką ze strony amerykańskich Żydów, którzy nie dopuścili filmu do rozpowszechniania kinowego w Nowym Jorku i Los Angeles. Równocześnie film Wajdy nie ustrzegł się krytyki w Polsce, gdzie reżyserowi zarzucano, iż znacząco zmienił on treść oraz zakończenie powieści i ukazał głównego bohatera w negatywnym świetle. Późniejsze analizy filmu jednak dowiodły, że film stanowił krytykę nie tyle konkretnej narodowości, ile niszczycielskiej siły pieniądza jako bodźca do przemian kapitalistycznych na ziemiach polskich. Ziemia obiecana, ze względu na swój ekspresyjny i turpistyczny ton, została uznana przez część krytyków za filmowe arcydzieło. Ów status filmu Wajdy potwierdził plebiscyt Muzeum Kinematografii w Łodzi z 2015 roku, w którym Ziemia obiecana zajęła pierwsze miejsce na liście najlepszych filmów polskich wszech czasów. == Fabuła == Uwaga: streszczenie dotyczy wersji z 1974 roku. Ziemia obiecana rozpoczyna się ujęciem trzech młodych przyjaciół z wyższych sfer, którzy odpoczywają w dworku ziemiańskim w Kurowie. Karol jest młodym polskim ziemianinem, Maks – niemieckim przemysłowcem, natomiast Moryc – żydowskim handlowcem. Wszyscy trzej świętują z okazji zakupu zalesionej działki pod budowę fabryki w Łodzi, co zostaje w filmie skontrastowane z widokiem łódzkich dzielnic biedy i scenami modlitw przedstawicieli trzech narodowości: polskiego lombardzisty Wilczka, niemieckiego przemysłowca Bucholca oraz zamożnego Żyda Grünspana. Podczas gdy Karol pracuje w fabryce Bucholca w charakterze bezwzględnego nadzorcy, Maks próbuje bezskutecznie namówić swojego ojca do dofinansowania przedsięwzięcia, natomiast Moryc prowadzi negocjacje ze swoimi żydowskimi kontrahentami. Podczas gdy Karol bezwzględnie nadzoruje pracowników fabryki Bucholca, stanowczo odmawia pomocy borykającemu się z problemami finansowymi polskiemu arystokracie Trawińskiemu, co skutkuje samobójstwem tego ostatniego. Jednocześnie miota się pomiędzy dwiema miłościami życia: Anką, polską szlachcianką mieszkającą w Kurowie, oraz Lucy Zuckerową, żoną zamożnego żydowskiego finansisty. Tymczasem niemiecki przemysłowiec Kessler, pertraktując z Morycem, prosi swojego asystenta o wybór jego robotnic na potrzeby orgii we własnym pałacu. Po pewnym czasie, w drodze do opery, Karol rozmawia z niemieckim przemysłowcem Müllerem. Ten proponuje mu pracę w jego zakładzie, jednak Karol odmawia. Podczas przedstawienia Jeziora łabędziego w operze, trójka przyjaciół dyskutuje na temat przybyłych, w tym Zuckerowej oraz Mady Müller, córki przemysłowca. Mada prosi Karola o sporządzenie i dostarczenie jej listy kilku książek wartych przeczytania. Karol zgadza się ją odwiedzić, upatrując w wydarzeniu szansę na bliższe kontakty finansowe z Müllerem. Podczas przerwy w trakcie przedstawienia burleski dochodzi nagle do zamieszania wywołanego wieścią o samobójstwie kilku finansistów, którzy zbankrutowali na giełdzie. Karol wykorzystuje zajście i wraz z Zuckerową opuszcza potajemnie operę, by w jej karocy uprawiać z nią seks. W trakcie zbliżenia miłosnego Karol dowiaduje się od Zuckerowej o rosnących cenach bawełny, co wykorzystuje w rozmowie z przyjaciółmi, namawiając Moryca do zrobienia interesu na handlu tym towarem. W pałacu Kesslera młode polskie robotnice, upojone alkoholem, łatwo oddają się Niemcom podczas nocnej orgii. Jedna z nich, uwiedziona bezpośrednio przez Kesslera Zosia, zostaje wyrzucona przez swoją matkę z domu. Ojciec Zosi, Malinowski, prosi Kesslera o wizytę w jego pracowni. Wywiązuje się między nimi szamotanina, w wyniku której obaj wpadają w tryby maszyny i zostają przez nią zmiażdżeni. Tymczasem Moryc dowiaduje się, że niemieccy i żydowscy przemysłowcy zamierzają wejść w spisek przeciwko Karolowi, upatrując w nim zagrożenie. Zamożny Żyd Grünspan proponuje Morycowi pożyczkę pod warunkiem, że ten przejmie pełną kontrolę nad fabryką. Moryc wstawia się jednak za przyjacielem i odmawia. Trójka współwłaścicieli działki spotyka się, żeby przeliczyć dotychczas zebrane pieniądze, po czym Maks wyjawia z żalem, że wymusił na ojcu dofinansowanie interesu. Natomiast Bucholc po rozmowie z niemieckim urzędnikiem Hornem, który wstawia się za ciemiężonymi robotnikami, natychmiast go zwalnia. Wyżywa się potem na służącym, który wpuścił Horna do gabinetu. Zraniony sługa ucieka, a Bucholc w pogoni za nim zmierza do własnej fabryki, gdzie nagle umiera. Na cześć Bucholca, mającego wielkie wpływy w Łodzi, odbywa się wielka ceremonia pogrzebowa. Jeszcze przed pogrzebem Bucholca Karol przyjeżdża do Kurowa, gdzie mieszka jego narzeczona Anka. Borowiecki przekonuje ostatecznie swego ojca, aby i on dofinansował nową fabrykę. Później, gdy Anka podróżuje wraz z jego ojcem do Łodzi, Karol zdobywa również pieniądze od Anki, która nie ukrywa swego uczucia do niego. Jednakże gdy dowiaduje się od Zuckerowej, że ta jest w ciąży, Borowiecki odrzuca zaloty Anki. Jego ojciec komentuje to stwierdzeniem, że Karol „zaprzedał duszę złotemu cielcowi”. Okazuje się jednak, że budowa fabryki nie może zostać ukończona z braku środków. Karol udaje się więc po pomoc do Müllera, który prezentuje mu swój okazały pałac. Natomiast Moryc pertraktuje z Grünspanem, podstępem zdobywając pieniądze od starego Żyda na dofinansowanie prac nad fabryką. Dzięki zebranym funduszom prace nad budową fabryki mogą zostać ukończone. Po rozpoczęciu produkcji w zakładzie trzej przyjaciele świętują, jednak na uroczystość przybywa Zucker, który pyta Karola o ojca dziecka ciężarnej Zuckerowej. Karol kłamie, iż nie ma z nią nic wspólnego. Jednakże gdy dowiaduje się o tym, że Zuckerowa ma wyjechać pociągiem do Berlina, gdzie mieszkają jej znajomi, potajemnie udaje się w podróż wraz z nią. Mimo to, dzięki donosowi od wynajętego zbira, który śledził parę, Zucker dowiaduje się, że został oszukany. Dlatego też zleca podpalenie fabryki Karola. Moryc i Maks, powiadomieni o sabotażu, z przerażeniem śledzą, jak ich majątek zostaje obrócony w gruzy. Wkrótce potem Karol otrzymuje telegram o podpaleniu fabryki i natychmiast wraca do Łodzi. Anka oficjalnie zrywa zaręczyny z Karolem, a Moryc i Maks przypuszczają wściekły atak słowny na swojego byłego kompana. W ostatniej sekwencji, kilka lat później, Karol przyjmuje gości wraz ze swoją żoną Madą i dziećmi przy boku. Widok jego rezydencji zostaje zestawiony z widokiem opustoszałych fabryk. Nagle okno pałacu, w którym przebywa Karol, zostaje rozbite – robotnicy przypuszczają strajk. Karol wydaje rozkaz stłumienia strajku. Film kończy pojedynczy strzał w stronę robotnika niosącego czerwoną flagę, który pada bez znaku życia na ziemię. == Obsada == == Produkcja == === Prace przygotowawcze === Ziemia obiecana Władysława Reymonta, jak twierdził Kazimierz Wyka, była powieścią o wielkim potencjale filmowym: „Technika pisarska Reymonta natrętnie przywodzi na myśl procedery filmowe w ich bardzo wczesnej fazie rozwoju – jaskrawe, porwane i drgające”. Jeszcze w 1927 roku adaptację dzieła Reymonta na ekrany kin sfilmowali Aleksander Hertz i Zbigniew Gwiazdowski, jednak ponure zakończenie utworu zostało zastąpione happy endem w postaci małżeństwa Karola Borowieckiego z Anką; film nie zachował się do czasów współczesnych. Andrzej Wajda podszedł inaczej do pierwowzoru literackiego. Wiosną 1973 roku, po wyczerpującej pracy nad filmem Wesele, rozpoczął przygotowania do nakręcenia powieści Reymonta. Na tę powieść znacznie wcześniej, bo w 1967 roku, reżyserowi zwrócił uwagę Andrzej Żuławski, który pokazał mu także film oświatowy Leszka Skrzydła Pałace ziemi obiecanej. Wajda zachwycił się dziełem Reymonta, w którym pisarz „opisał ludzi, którzy tworzyli drugi obok romantycznego nurt naszej historii”. Reżyser zamierzał za pomocą adaptacji Ziemi obiecanej „pokazać tradycje przemysłu [łódzkiego] – ale i przemocy, i walki robotniczej”. Szansę na odtworzenie realiów dziewiętnastowiecznej Łodzi stwarzała sama architektura miasta. Jak pisał Wajda: W Łodzi [w latach siedemdziesiątych XX wieku] istniała ciągle dawna dziewiętnastowieczna zabudowa, z ogromnymi, trwającymi w niezmienionym stanie od początku wieku fabrykami, na których terenie znajdowały się dworce kolejowe, pałace i składy, tworząc całe kompleksy odgrodzone murem od reszty miasta. To bogactwo nie kosztowało nic, było do wzięcia, czekało tylko na nasz film. === Scenariusz, dobór obsady === Pierwsza wersja scenariusza została napisana przez samego Wajdę jeszcze latem 1968 roku, podczas prac nad Polowaniem na muchy. Dopiero jednak po powołaniu Zespołu Filmowego „X” w listopadzie 1971 roku Wajda otrzymał zgodę Naczelnego Zarządu Kinematografii na realizację scenariusza Ziemi obiecanej. W październiku 1973 roku reżyser wraz ze scenografem Tadeuszem Kosarewiczem oraz Maciejem Putowskim rozpoczął gromadzenie dokumentacji na temat Łodzi, a w listopadzie przeprowadził próbne zdjęcia. W scenariuszu Wajda znacząco zmienił niektóre elementy pierwowzoru literackiego, pisanego przez Reymonta na zamówienie Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego. O ile w powieści Karol zostaje zdradzony przez swoich wspólników Moryca i Maksa, uosabiających najgorsze narodowe stereotypy lodzermenschów, o tyle w filmie ci sami wspólnicy bronią swojego przyjaciela w momentach kryzysowych. Sympatię