Czang Kaj-szek, również Jiang Jieshi (chiń. 蒋介石, ur. 31 października 1887 w Xikou, zm. 5 kwietnia 1975 w Tajpej) – chiński wojskowy, polityk, działacz republikański i dyktator, teji shangjiang, prezydent w latach 1948–1975, premier w latach (1930–1931, 1935–1938, 1939–1945, 1947), współzałożyciel i lider prawego skrzydła Kuomintangu, po śmierci Sun Jat-sena przejął po nim schedę i sukcesywnie konsolidował władzę nad Chinami. Usiłował rozprawić się z watażkami, wdał się w wyniszczającą wojnę domową z komunistami, po czym stanął na czele odparcia inwazji japońskiej. Po zwycięstwie w II wojnie światowej raz jeszcze zmierzył się z komunistami Mao, lecz został pokonany i w 1949 roku wraz z resztkami sił oraz zwolennikami ewakuował się na Tajwan, gdzie podtrzymał istnienie Republiki Chińskiej i władał nią dożywotnio. W 1978 władzę na Tajwanie przejął jego syn, Chiang Ching-kuo. == Życiorys == === Wczesny okres === Czang Kaj-szek urodził się w mieście Xikou (około 33 km na południowy wschód od Ningbo, w powiecie Fenghua). Jego rodzicami byli Jiang Zhaocong (蔣肇聰) i Wang Caiyu (王采玉), oboje pochodzący z klasy średniej, z rodzin o tradycjach kupieckich. Ojciec zmarł, gdy Czang miał trzy lata. Jego żoną została Mao Fumei, pochodząca z tej samej wioski. Z małżeństwa tego miał syna Jingguo i córkę Jianhua. Młody Czang dorastał w okresie, kiedy Cesarstwo Chińskie po kolejnych porażkach z zachodnimi mocarstwami oraz z Japonią było w głębokim kryzysie. On zaś postanowił wstąpić na ścieżkę kariery wojskowej. Edukację rozpoczął w Akademii Wojskowej w Baoding w 1906 r. Następnie udał się do Japonii, aby tam kontynuować studia. Duży wpływ na niego wywarł wtedy ruch rewolucyjny, mający na celu obalenie dynastii Qing i ustanowienie Republiki Chińskiej. W tym okresie zaprzyjaźnił się też ze swoim krajanem Chen Qimeiem ze Zhejiangu, który wciągnął go do Ligi Związkowej. W latach od 1909 do 1911 Czang służył w cesarskiej armii Japonii. === Droga do władzy === Wraz z wybuchem powstania Wuchangu w 1911 r. Czang powrócił do Chin, aby wziąć udział w rewolucji jako oficer artylerii. Dowodził m.in. regimentem piechoty w Szanghaju. Rewolucja powiodła się, a dynastia Qing została obalona. Młody rewolucjonista stał się też wtedy współzałożycielem Kuomintangu. Po przejęciu władzy przez Yuan Shikaia i po fiasku drugiej już z kolei rewolucji, Czang oraz jego towarzysze z partii udali się na wygnanie do Japonii. Nie przeszkadzało to jednak Czangowi w krótkich pobytach w Szanghaju. Tam też doszło do zacieśnienia więzów opozycjonistów z szanghajskim światkiem przestępczym, reprezentowanym przez gang Zielonych oraz jego przywódcę Du Yueshenga. Czang wielokrotnie miał wtedy problemy z prawem (został nawet aresztowany za rozbój). 15 lutego 1912 r. Czang postrzelił śmiertelnie Tao Chengzhanga – przywódcę grupy o nazwie „Odnowa Społeczeństwa”. W 1915 r. dotychczasowy przyjaciel, a teraz rywal w partii, Chen Qimei, został zamordowany przez agentów Yuan Shikaia. Dzięki temu Czang objął po nim przywództwo Chińskiej Partii Rewolucyjnej. Następnie Sun Jat-sen mianował go komendantem Akademii Wojskowej Whampoa. W 1917 roku Sun Jat-sen przeniósł się ze swoimi zwolennikami do Guangzhou, Czang dołączył do niego w 1918 r. Jednak Sun Jat-sen, pozbawiony broni i pieniędzy, został wkrótce stamtąd wyparty i musiał się schronić w Szanghaju. W tym czasie doszło też do pewnego napięcia w stosunkach pomiędzy Sun Jat-senem a gubernatorem prowincji Guangdong Chen Jiongmingiem, który próbował wdrożyć system federalny na tym terenie, co stało w sprzeczności z dążeniami Kuomintangu do wojskowego zunifikowania Chin. 16 czerwca 1923 roku Chen podjął próbę usunięcia Suna z Guangzhou i ostrzelał jego siedzibę. Czang Kaj-szek popisał się wtedy swoim brawurowym dowodzeniem, bo dzięki wsparciu jego kanonierek udało się uratować Sun Jat-sena. To zyskało Czangowi jego wdzięczność. Sun odzyskał kontrolę nad Guangzhou na początku 1924 roku, przyjął także pomoc komunistów – wtedy jeszcze ruchu o małym znaczeniu w Chinach. Przedsięwziął także reformę, polegającą na zreorganizowaniu Kuomintangu i ustanowieniu rządu, który miał objąć zwierzchnictwo nad całymi Chinami przy poparciu ramienia zbrojnego tej partii. W tym samym roku Sun wysłał Czang Kaj-szeka na trzy miesiące do Moskwy w celu obserwowania radzieckiego systemu politycznego i wojskowego. Spotkał się m.in. z Lwem Trockim, Grigorijem Zinowiewem, Gieorgijem Cziczerinem, lwem Kamieniewem i innymi liderami bolszewickimi. Wziął też udział w posiedzeniu Komitetu. Czang zostawił tam swojego najstarszego syna Jingguo, który pozostawał tam do 1937 r. Sam wrócił na stanowisko dowódcy Akademii Wojskowej w Whampoa. Odniósł tam znaczące sukcesy w zwalczaniu lokalnych przeciwników Kuomintangu oraz wyszkolił grupę młodych oficerów, którzy cechowali się dużą lojalnością w stosunku do niego. Tam też spotkał młodego Zhou Enlaia – działacza komunistycznego, pracującego dotąd na rzecz Kuomintangu. Czang zaczynał też w tym czasie nabierać coraz większych podejrzeń wobec komunistów, obawiając się, że może im się udać próba przejęcia władzy w partii od wewnątrz. W 1925 roku zmarł Sun Jat-sen, co wytworzyło pewną polityczną próżnię w partii. Do walki o władzę stanęli reprezentujący prawe skrzydło – Czang Kaj-szek i bliski towarzysz broni Sun Jat-sena, Wang Jingwei, który reprezentował orientację lewicową. Mimo że Czang stał relatywnie nisko w hierarchii stanowisk cywilnych, oraz mimo objęcia przez Wanga stanowiska Przewodniczącego Rządu Narodowego, dzięki zręcznym manewrom zyskał przewagę nad swoim oponentem i ostatecznie go pokonał. Następnie objął stanowisko głównodowodzącego Narodowych Sił Rewolucyjnych. W 1926 roku wyruszył na czele wojskowej ekspedycji północnej, skierowanej przeciwko tzw. militarystom – lokalnym watażkom, którzy na czele swoich prywatnych armii uzurpowali sobie władzę w terenie. Narodowa Armia Rewolucyjna podzieliła się w tym czasie na trzy grupy operacyjne. Na zachodzie Wang Jingwei posuwał się w kierunku Wuhanu, na wschodzie Bai Chongxi dążył do zdobycia Szanghaju, a sam Czang usiłował opanować Nankin. W styczniu 1927 roku podpisał ze Stalinem pakt o nieagresji. Na jego podstawie do Chin skierowani zostali rosyjscy agenci Michaił Borodin oraz Gerhart Eisler (vel Hans Burger), których zadaniem była likwidacja tych członków Komunistycznej Partii Chin, którzy sprzeciwiali się porozumieniu z Czangiem. Sprzymierzony z komunistami i przy pomocy sowieckich agentów Wang Jingwei i lewicowy odłam Kuomintangu (łącznie z Hu Hanminem i Song Qingling) po zdobyciu Wuhanu ogłosili przeniesienie rządu narodowego do tego miasta. Po zdobyciu Nankinu (i przy równoczesnym kontrolowaniu Szanghaju przez Baia) zaczął on swoją kampanię przeciw lewemu odłamowi swojej partii oraz przeciw komunistom. Założył też równolegle swój własny rząd w Nankinie przy poparciu konserwatystów. 12 kwietnia 1927 roku Czang dokonał krwawej rozprawy z komunistami. Odbyło się to przy pomocy Zielonego Gangu. Wang Jingwei chętnie wykorzystał sytuację i pozbył się komunistów z rządu, a następnie ułożył się z Czangiem. Najbardziej krwawo było w Kantonie, po dwóch dniach walk komuniści zostali pokonani. Rozprawa z nimi była jednocześnie zerwaniem kontaktów z Moskwą. Partia została w tym czasie oczyszczona z komunistów, a sowieccy doradcy usunięci. Dzięki tym posunięciom Czang zyskał poparcie (głównie finansowe) biznesowej elity Szanghaju i utrzymywał lojalność kadry oficerskiej z Whampoa, ale równocześnie działania te doprowadziły do wybuchu wojny domowej. Rząd Narodowy Wang Jingweia, mimo że popierany przez masy ludowe, był stosunkowo słaby, jeżeli chodzi o zaplecze wojskowe. To spowodowało, że został on pokonany przez lokalne wojska militarystów, którzy zmusili go do przyłączenia się do Rządu Narodowego Czanga. Ostatecznie także stolica Chin – Pekin poddała się Czangowi w czerwcu 1928 roku. W grudniu mandżurski militarysta Zhang Xueliang przyrzekł wierność rządowi Czanga. Czang starał się wtedy ukazywać siebie jako spadkobiercę Sun Jat-sena. Służyć temu miało też jego małżeństwo z 1 grudnia 1927 z Song Meiling (młodszą siostrą Song Qingling – wdowy po Sun Jat-senie, która odrzuciła wcześniej jego oświadczyny). Aby zadowolić rodziców Song, Czang wziął rozwód ze swoją pierwszą żoną i obiecał przejść na chrześcijaństwo (chrzest przyjął w 1929 roku). === Początki rządów w Chinach === Oficjalnie Kuomintang był teraz partią władzy, jednakże w rzeczywistości duże obszary Chin pozostawały poza jego zasięgiem. W 1928 roku Czang został generalissimusem całych sił zbrojnych i przewodniczącym Rządu Narodowego (sprawował tę funkcję do 1931 roku, a później w latach od 1943 do 1948). Okres od 1928 do 1938 był czasem jednoczenia i umacniania rządu Czanga. Problemy wynikające z koncesji dla państw zachodnich w Chinach były łagodzone na drodze dyplomatycznej. Rząd podejmował działania zmierzające do unowocześnienia systemu prawnego, ustabilizowania cen, spłacenia długów, reformy systemu bankowego, budowy kolei i dróg oraz wielu innych. Mandaryński został uznany za język urzędowy. Poczyniono duże postępy w zakresie edukacji oraz służby zdrowia. Te osiągnięcia nie były jednak trwałe, co było spowodowane głównie brakiem politycznej stabilizacji kraju. Większość terenów miejskich była pod kontrolą Kuomintangu, natomiast prowincja znajdowała się we władaniu kilku jeszcze niepokonanych militarystów oraz grup komunistów. Czang musiał toczyć z tymi siłami ciągłe walki. W czasie zaburzeń na północy spowodowanych przez Yan Xishana i Feng Yuxianga w 1930 r. doszło niemalże do zupełnego bankructwa rządu, a konflikt pochłonął 250 tysięcy ofiar. Kiedy Hu Hanmin założył w Guangzhou w 1931 roku opozycyjny rząd, Kuomintang był już o krok od utracenia władzy. Te wydarzenia spowodowały, że komuniści mogli ujść wtedy cało z opresji jaką zgotował im Czang i uzyskali cenny spokój. Przegrupowali się w Jiangxi i założyli Chińską Republikę Rad. Antykomunistyczna postawa Czanga zyskała mu poparcie ze strony nazisto