Marilyn Monroe (wym. /ˈmærəlɪn mənˈroʊ/), właśc. Norma Jeane Mortenson (ur. 1 czerwca 1926 w Los Angeles, zm. 4 sierpnia 1962 tamże) – amerykańska aktorka, modelka, piosenkarka i producentka filmowa. Gwiazda filmowa, ikona kultury popularnej i seksbomba lat 50. i 60. XX w. American Film Institute umieścił ją na szóstym miejscu na liście największych aktorek wszech czasów (The 50 Greatest American Screen Legends). Karierę zaczęła w latach 40. jako pin-up girl. Później trafiła do świata filmu, gdzie pracowała dla 20th Century Fox (1946–47) i Columbia Pictures (1948). W 1951 związała się z wytwórnią Fox, wkrótce później zyskała popularność dzięki występom w filmach: Małpia kuracja, Niagara, Mężczyźni wolą blondynki czy Słomiany wdowiec. Zasłynęła z ról stereotypowych blondynek, ale wcielała się również w postacie bardziej złożone i dramatyczne. W 1955 studiowała aktorstwo metodyczne w Actors Studio u Lee Strasberga i założyła własną wytwórnię – Marilyn Monroe Productions. Za rolę Elsie w Księciu i aktoreczce otrzymała nagrody David di Donatello i Crystal Star Award, a za rolę Sugar „Kane” Kowalczyk w Pół żartem, pół serio zdobyła Złoty Glob. Film Skłóceni z życiem był ostatnim w jej karierze. Wiele uwagi prasa poświęcała życiu prywatnemu Monroe. Aktorka zmagała się z uzależnieniami, m.in. od alkoholu i barbituranów, a także z zaburzeniami psychicznymi. Była trzykrotnie rozwiedziona, a jej małżeństwa z baseballistą Joe DiMaggio i dramaturgiem Arthurem Millerem były przedmiotem zainteresowania mediów. Nie miała dzieci. Zmarła w 1962 w wieku 36 lat z powodu przedawkowania barbituranów w swoim domu w Los Angeles. Choć jej śmierć została uznana za „prawdopodobne samobójstwo”, wokół niej pojawiło się kilka teorii spiskowych. == Życiorys == === Młodość === Norma Jeane Mortenson urodziła się 1 czerwca 1926 o godz. 9:30 w General Hospital w Los Angeles. Była córką Gladys Pearl Monroe (z domu Baker; 1902–1984) i Charlesa Stanleya Gifforda (1898–1965), którzy pracowali jako montażyści w Hollywoodzkiej Wytwórni Filmowej Consolidated Film Industries. Matka Monroe związała się z jej ojcem w 1925 i po krótkiej znajomości zaszła z nim w ciążę, ale jego rodzina sprzeciwiła się ich związkowi, dlatego Gifford wkrótce rozstał się z Baker i nie był obecny przy narodzinach ich dziecka, a w późniejszych latach – po ożenku z inną kobietą – nie utrzymywał kontaktów ani z córką, ani byłą kochanką; w 2022 badania DNA potwierdziły, że był ojcem Monroe. W akcie urodzenia Monroe i w akcie ślubu z Arthurem Millerem jako ojciec podany jest Martin Edward Mortensen (1897–1981), agent ubezpieczeniowy i drugi mąż Baker, który opuścił rodzinę tuż przed narodzinami Normy i z którym kobieta rozwiodła się w 1928. Marilyn miała czwórkę przyrodniego rodzeństwa: z pierwszego małżeństwa matki, z Johnem Newtonem Bakerem (1886–1951), miała brata Roberta Kermita „Jacka” (1917–1933) i siostrę Berniece (1919–2014); a z małżeństwa ojca z Lillian Priester (1898–1978) – siostrę Doris Elizabeth (1920–1933) i brata Charlesa Stanleya juniora (1922–2015). Monroe otrzymała imię na cześć aktorki Normy Talmadge. Baker nie mogła zrezygnować z pracy na rzecz opieki nad córką, dlatego po namowach matki, Delli Monroe, po dwóch tygodniach opieki – 13 czerwca 1926 — oddała dziecko pod opiekę rodziny zastępczej, Alberta i Idy Bolenderów, gorliwych protestantów, którzy byli sąsiadami Delli i mieszkali przy 459 East Rhode Island w Hawthorn, robotniczej dzielnicy Los Angeles. 6 grudnia 1926 Ida Bolender i Della Monroe ochrzciły Normę Jeane w kościele Foursquare Church w Hawthorne, w którym pastorką zielonoświątkową była siostra Aimee Semple McPherson. Ceremonia odbyła się w kościele Zjednoczonego Kościoła Zielonoświątkowego, ponieważ Della Monroe była jego wyznawczynią tak samo jak Bolenderowie, i uważała, że jej wnuczka powinna zostać właśnie tam ochrzczona. Matka Monroe łożyła na jej utrzymanie 25 dolarów miesięcznie i sporadycznie ją odwiedzała. Monroe była wychowywana przez Bolenderów przez pierwsze siedem lat swojego życia, traktowała ich jako swoich rodziców. Babka Monroe, Della Hogan, zmarła w szpitalu psychiatrycznym w 1927 w wieku 51 lat z powodu choroby maniakalno-depresyjnej. Monroe w dorosłym życiu twierdziła, że jej babka próbowała udusić ją poduszką w akcie szału wywołanego problemami psychicznymi, choć nigdy nie udało się znaleźć dowodów potwierdzających tę relację. Marilyn w 1933 trafiła pod opiekę matki, z którą wprowadziła się do mieszkania przy Afton Place. Baker, u której zdiagnozowano schizofrenię paranoidalną, 15 stycznia 1934 została pacjentką Metropolitan State Hospital w Los Angeles; resztę życia spędziła w izolacji i rzadko miała okazję spotkać się z córką. Norma wówczas trafiła pod opiekę Grace McKee, przyjaciółki matki, która znacząco wpłynęła na pobudzanie u dziewczynki chęci zostania gwiazdą filmową. 13 września 1935 trafiła do sierocińca w Hollywood, w którym pozostała do czerwca 1937. W późniejszych latach utrzymywała, że wychowywało ją 11 różnych rodzin zastępczych, m.in. Olivia Monroe (szwagierka Gladys Monroe) i Ida Martin (kuzynka Grace McKee). Przez cztery lub pięć lat mieszkała u Edith Any Atchinson Lower (ciotki Grace McKee) w jej dwurodzinnym domu przy 11 348 Nebraska Avenue. Jako dziecko jąkała się oraz była dość wstydliwa i nieśmiała. Twierdziła, że gdy miała osiem lat, padła ofiarą molestowania seksualnego ze strony mężczyzny o nazwisku Kimmel, lokatora rodziny zastępczej, u której mieszkała, a kiedy miała 11 lat, seksualnie wykorzystali ją Ervin Goddard (mąż Grace McKee) i jej starszy kuzyn o imieniu Jack. W dzieciństwie podjęła naukę gry na pianinie u Marion Miller. Była przeciętną uczennicą. W czerwcu 1941 ukończyła naukę w Emerson Junior High School. Przez cztery miesiące uczyła się w Van Nuys High School, po czym przeszła do University High School. W okresie szkolnym występowała w przedstawieniach, najczęściej obsadzano ją w rolach męskich. W 1942 Grace i Ervin Goddardowie, prawni opiekunowie wówczas 16-letniej Normy, planowali wyprowadzkę z Kalifornii. Aby uniknąć powrotu do sierocińca, nastolatka 19 czerwca 1942 poślubiła Jamesa Dougherty’ego, syna swoich sąsiadów. === Droga do sławy === W kwietniu 1944, z pomocą teściowej, Ethel Dougherty, została zatrudniona w Radioplane Company, fabryce produkującej samoloty do celów szkoleniowych, w której początkowo malowała i lakierowała części do samolotów, a następnie sprawdzała i zwijała spadochrony. Pracowała tam po 10 godzin dziennie i zarabiała 20 dol. tygodniowo. W trakcie pracy w fabryce spotkała fotografa Davida Connovera z 1. Filmowej Jednostki Armii, który – na zlecenie oficera Ronalda Reagana – wykonywał zdjęcia do fotoreportażu, który miał być opublikowany w czasopiśmie „Yank”. Choć żadne ze zdjęć Monroe nie trafiło do druku, ta zdecydowała się na rozpoczęcie pracy jako fotomodelka – porzuciwszy pracę w fabryce, zrealizowała kilka sesji zdjęciowych z Connoverem; za godzinę pozowania zarabiała pięć dolarów. W sierpniu 1945 podpisała kontrakt z Blue Book Model Agency, dla której pracowała jako hostessa, a jej zdjęcia zdobiły okładki czasopism, takich jak „Pageant”, „Swank”, „Sir” czy „Peek”. W tym okresie pracowała także z fotografem André de Dienesem. Marzyła o karierze pokroju Jean Harlow, która była jej idolką. W 1946 współpracą z aktorką zainteresowany był Howard Hughes, szef RKO Pictures, o czym poinformowała Hedda Hopper w notatce opublikowanej 29 lipca 1946 w magazynie „Los Angeles Times”. Debiutantka zainteresowała sobą także Bena Lyona, kierownika ds. obsady w 20th Century Fox, na którego zaproszenie wzięła udział w zdjęciach próbnych; operator kamery Leon Shamroy był pod wrażeniem aktorki, bowiem stwierdził: „Dziewczyna będzie drugą Harlow!”. 24 sierpnia 1946 podpisała kontrakt z wytwórnią, na mocy którego zarabiała 75 dol. tygodniowo. Za namową Bena Lyona przybrała pseudonim artystyczny; przez jakiś czas występowała jako Carole Lind, później zaczęła przedstawiać się jako Marilyn Monroe, czym nawiązała do imienia aktorki Marilyn Miller i nazwiska panieńskiego matki. Podjęła naukę w Actors’ Laboratory Theatre, którą opłacała jej wytwórnia. Brała udział w lekcjach śpiewu, tańca i pantomimy oraz kontynuowała karierę fotomodelki. Uczęszczając do Actors' Laboratory Theatre później stwierdziła, że był to „mój pierwszy raz, jak może wyglądać prawdziwe aktorstwo w prawdziwym dramacie i byłam tym pochłonięta”. Pomimo jej entuzjazmu, nauczyciele uważali ją za zbyt nieśmiałą i niepewną siebie, by móc marzyć o karierze aktorki. Przez pierwsze pół roku od zawarcia umowy z 20th Century Fox nie dostawała żadnej roli, ale mimo to prawie codziennie stawiała się w studiu i zgłaszała swoją gotowość do pracy, a także obserwowała kulisy kręcenia filmów. Zadebiutowała na planie filmowym epizodyczną rolą w komedii Scudda Hoo! Scudda Hay! (1947), w której wygłasza swoją pierwszą kwestię przed kamerą: „Hi, Rad!”. Choć grała tylko epizodyczną rolę, przykuwała uwagę ekipy filmowej swoją urodą. Następnie pojawiła się jako kelnerka Ewa w dramacie Niebezpieczne lata (Dangerous Years, 1947). Z pomocą wytwórni podjęła naukę w Actors’ Laboratory Theatre. Po tym, jak w sierpniu 1947 wytwórnia nie przedłużyła z nią kontraktu, wróciła do pracy w fotomodelingu. Dorabiała, pracując jako dziewczyna na telefon. Nawiązała też współpracę z Lucille Ryman Carroll, poszukiwaczką talentów z wytwórni Metro-Goldwyn-Mayer, dzięki której została aktorką studenckiego teatru, jednak przez częste spóźnianie się na próby szybko straciła w nim posadę. Monroe była zdeterminowana, by zostać aktorką i kontynuowała naukę w Actors' Lab. Zagrała niewielką rolę w sztuce Glamour Preferred w teatrze Bliss-Hayden, ale zakończyła ją po kilku występach. Aby nawiązać kontakty, często bywała w biurach producentów, zaprzyjaźniła się z felietonistą plotkarskim Sidneyem Skolskym i zabawiała wpływowych gości płci męskiej na imprezach studyjnych, praktykę tę rozpoczynając w Fox. Została również przyjaciółką i okazjonalną partnerką s