# Winston Churchill – Biografia Winston Leonard Spencer Churchill (1874–1965) to postać, która bez przesadzenia definiuje epokę, w której żył. Był politykiem, mąż stanu, strategiem militarnym, dziennikarzem, noblistą, a także wybitnym malarzem i pisarzem. Jego życie to nieustanna walka z przeciwnościami – osobistymi, zdrowotnymi i narodowymi. Churchill najlepiej zapisał się w historii jako lider, który w najciemniejszym momencie II wojny światowej odmówił kapitulacji i zjednoczył naród wokół idei walki do końca. ## Wczesne lata i geneza postaci Winston Churchill urodził się 30 listopada 1874 roku w monumentalnym Blenheim Palace. Wywodził się z bocznej, choć wpływowej linii arystokratycznej rodziny Spencer-Churchill, jednak od zawsze kojarzono go głównie z nazwiskiem Churchill. Jego ojciec, lord Randolph Churchill, był wpływowym politykiem Partii Konserwatywnej oraz młodszym synem 7. księcia Marlborough. Matka, Jeanette Jerome, była amerykańską milionerką, córką finansisty Leonarda Jerome’a. Podobnie jak większość dzieci z wyższych sfer, Winston spędził większość dzieciństwa w szkole z internatem – Harrow School. Choć wykazywał talent do języka angielskiego i historii, matematyka stanowiła dla niego poważną przeszkodę. W okresie szkolny relacje z rodzicami były odległe. Matkę kochał głęboko, ale widywał ją rzadko, podczas gdy z ojcem łączyły go raczej chłodne stosunki. Jego prawdziwą przyjaciółką i opiekunką była niania Elisabeth Anne Everest. ## Wojskowość i dziennikarstwo – szkoła życia Po Harrow School Churchill starał się dostać do Royal Military Academy w Sandhurst, co udało mu się dopiero za trzecim podejściem. W 1895 roku ukończył szkołę jako podporucznik 4 Pułku Huzarów Królowej. Regiment został wysłany do brytyjskich Indii. Wkrótce Churchill odniósł tam poważne ramię, które boleśnie towarzyszyło mu przez resztę życia. Interesował się jedynie grą w polo – jedynym sportem zespołowym, który akceptował. Rok 1895 to również wyjazd na Kubę, gdzie Churchill miał obserwować hiszpańską kontrrewolucję przeciwko powstańcom. Podjął starania o urlop w służbie wojskowej, które wojskowi z wyrozumiałością potraktowali jako prywatną wycieczkę, obarczoną ryzykiem. Aby pokryć koszty, Churchill zawarł umowę z londyńskim *Daily Graphic*, wysyłając z Kuby relacje zatytułowane „Listy z frontu”. Miał wtedy 21 lat i znalazł się na pierwszej linii frontu. Następne lata to ciągłe przemieszczanie się po kolonialnych frontach: w 1897 na Bałkany (wojna grecko-turecka), z powrotem do Indii, gdzie tłumił powstanie Pasztunów, a potem do Sudanu, gdzie doświadczył słynnej szarży brytyjskiej kawalerii w bitwie pod Omdurmanem. Każde z tych doświadczeń zamieniał w książki (*The Story of The Malakand Field Force*, *The River War*), które zbierały świetne recenzje i budowały jego opinię publiczną. W 1899 wybuchła II wojna burska. Churchill przybył do Afryki jako korespondent wojenny. Podczas podróży jego pociąg wpadł w zasadzkę. Churchill pomógł odblokować tory, został jednak ranny i trafił do burskiego obozu jenieckiego w Pretorii. Szybko z niego uciekł, pokonując 480 km pieszo i trafiając do bezpiecznego portu. Ucieczka uczyniła z niego bohatera wojennego. Dołączył do armii generała Redversa Bullera i wkroczył do zdobywanego Pretorii jako jeden z pierwszych Brytyjczyków. Następnie spisał dwie książki o tej kampanii. ## Droga do parlamentu i wielka polityka Po powrocie z Afryki Churchill ponownie startował do Parlamentu w okręgu Oldham. Tym razem wygrał. Jego wykład w Wielkiej Brytanii i USA zarobił mu 10 tysięcy funtów – tyle, ile wynosiły ówczesne roczne uposażenie parlamentarne, z którego nie korzystano. W początkowych latach Churchill związał się z wewnątrzpartyjną opozycją konserwatystów, ale szybko z niej odszedł przez roczek. Odrzucił poglądy protekcjonistyczne Josepha Chamberlaina, co kosztowało go poparcie we własnej partii. W 1904 roku dokonał dramatycznego kroku – przeszedł do Partii Liberalnej, stając się jednym z najbardziej zaangażowanych oratorów broniących wolnego handlu. W 1906 roku, jako liberał, wygrał wybory w Manchesterze. Jego kariera ministerialna rozpoczęła się błyskawicznie. Był podsekretarzem ds. kolonii, a w 1908 rząd Herberta Henrya Asquitha mianował go Przewodniczącym Zarządu Handlu. Wprowadził tam radykalne reformy socjalne, współpracując z kanclerzem skarbu Davidem Lloydem George’m. W 1910 roku został ministrem spraw wewnętrznych. To właśnie wtedy doprowadził do afery związanej ze strzelanicą na Sidney Street, gdzie na oczach fotografa zezwolił ostrzelać anarchistów. W 1911 roku na stanowisku Pierwszego Lorda Admiralicji przejął dowodzenie nad Royal Navy. Zreformował flotę, wprowadzając od nowa lotnictwo morskie i wymieniając węgiel na ropę naftową jako paliwo. ## I wojna światowa i katastrofa Gallipoli W sierpniu 1914, jako Lord Admiralicji, Churchill postawił Royal Navy w stan gotowości, co było decydującym argumentem za wejściem Wielkiej Brytanii do I wojny światowej. Zaczęła się morska blokada Niemiec. Lata 1914–1915 przyniosły jednak upadek Churchilla. Negatywna sytuacja na froncie zachodnim zmusiła go do szukania alternatyw. W 1915 zaproponował i zrealizował plan inwazji na półwysep Gallipoli w Turcji. Plan miał otworzyć aliantom drogę do Rosji i wyeliminować Turcję z wojny. Inwazja zmieniła się jednak w koszmar i katastrofę. Straty aliantów wyniosły dziesiątki tysięcy zabitych. Churchill został obarczony winą, zrzekł się stanowiska i krótko potem opuścił rząd. Zaciągnął się z powrotem do armii, dowodząc batalionem na froncie we Francji. Powrócił do władzy dopiero w 1917 roku w rządzie Davida Lloyda George’a jako minister uzbrojenia, a po dwóch latach został ministrem wojny. Podjął decyzję o interwencji w rosyjskiej wojnie domowej, będąc otwartym wrogiem bolszewizmu. W 1920 roku był pomysłodawcą użycia gazów bojowych podczas powstania w Iraku. ## Dwudziestolecie międzywojenne: w górę i w dół W 1921 roku Churchill został ministrem kolonii i był sygnatariuszem traktatu tworzącego Wolne Państwo Irlandzkie. Podczas strajków górników w 1926 roku domagał się ostrej odpowiedzi państwa, choć później pełnił rolę pośrednika. W latach 1924–1929 był kanclerzem skarbu i słynął z powrotu funta na złoto, co spowodowało deflację i bezrobocie. Po klęsce konserwatystów w 1929 roku przyszły chude lata. Churchill, odsunięty od władzy, spędzał czas głównie na pisaniu. Jego najsłynniejszą decyzją tego okresu był sprzeciw wobec polityki ustępstw (appeasement) wobec Hitlera. Gdy premier Neville Chamberlain wrócił z Monachium z deklaracją „pokoju dla naszych czasów”, Churchill stwierdził słynne: *Wybrał hańbę, a wojnę będzie miał i tak*. ## II wojna światowa i złoty czas Wybuch wojny w 1939 roku spowodował powrót Churchilla do rządu jako Pierwszy Lord Admiralicji. Po klęskach Norwegii i utracie zaufania do Chamberlaina, 10 maja 1940 król Jerzy VI powierzył mu funkcję premiera. Churchill przyjął stanowisko z hasłem: *Nie mam nic do zaoferowania, tylko krew, trud, łzy i pot*. Po upadku Francji odrzucił pokojowe propozycje Hitlera. Jego słynne przemówienie przed bitwą o Anglię stało się symbolem niezłomności: *Obronimy naszą Wyspę bez względu na cenę... nigdy się nie poddamy*. Słynne zdanie o żołnierzach Bitwy o Anglię: *Nigdy w historii wojen tak wielu nie zawdzięczało tak wielu tak niewielu*, zapisało się na kartach historii. Podczas II wojny światowej Churchill nie tylko dowodził wojną, ale także utrzymywał potężne sojusze. Jego relacje z Franklinem D. Rooseveltem pozwoliły na uzyskanie krytycznej pomocy w ramach programu Lend-Lease. Następnie, jako członek Wielkiej Trójki (z Rooseveltem i Stalinem), kształtował losy posuwistowskiej Europy. Był pomysłodawcą operacji Torch i desantów w Sycylii, a jego determinacja skłoniła potężne armie do inwazji w Normandii. ## Przebudzenie zwycięzcy i ostatnie lata Mimo zasług wojennych, w wyborach 1945 roku konserwatyści przegrali z Partią Pracy. Wielka Brytania potrzebowała zupełnie innego programu – odbudowy, a nie potęgi. Churchill stał się liderem opozycji. W 1946 roku wygłosił słynne przemówienie w Fulton, w którym ostrzegł przed „żelazną kurtyną”, zapowiadającą zimną wojnę. W 1951 rząd znów trafił w ręce Churchilla. Jego ostatnia kadencja (1951–1955) koncentrowała się na utrzymaniu brytyjskiego statusu mocarstwa w dobie dekolonizacji. W 1953 roku otrzymał Literacką Nagrodę Nobla za *mistrzostwo opisu historycznego i biograficznego*. W 1960 roku został pierwszą na świecie osobą spoza rodziny królewskiej przyjętą w Stanach Zjednoczonych w poczet honorowych obywateli. W kwietniu 1955 roku, w wieku 80 lat, zrezygnował z funkcji premiera na rzecz Antona Edena. Przeniósł się do swojego ukochanygo domu Chartwell, a w 1964 roku zakończył pracę w parlamencie. Zmarł 24 stycznia 1965 roku, dokładnie 70 lat po śmierci swojego ojca. Przyczyną była niedotlenienie mózgu (udar). Pogrzeb miał charakter państwowy – był to od 1898 pierwszy taki ostatni hołd dla osoby spoza rodziny królewskiej. Pochowano go w małym kościele w Bladon, niedaleko miejsca swojego narodzenia. ## Churchill jako twórca i człowiek Poza polityką Churchill był wybitnym humanistą. Malował przez całe życie – stworzył ponad 500 obrazów, a jego prace były wystawiane pod pseudonimami w Paryżu i w Londynie. Był również niezwykle płodnym pisarzem. Jego wielotomowe dzieła historyczne i autobiograficzne to fundamenty współczesnej wiedzy o historii Imperium Brytyjskiego i II wojnie światowej. Jego życie prywatne nie było łatwe. Często zmagał się z depresją, którą nazywał „czarnym psem”. Cechował się jednak niezwykłą odpornością psychiczną i sentymentalizmem – bardzo często płakał publicznie, co czyniło go wyjątkowym wśród twardych polityków swoich czasów. ## Dziedzictwo Winston Churchill pozostaje jedną z najbardziej kontrowersyjnych, ale i najbardziej podziwianych postaci XX wieku. Jego determinacja, mowa i wizja sprawiły, że zachował on wolność Europy Zachodniej w najdrastyczniejszym momencie jej historii. Z jednej strony jest bohaterem ocalałym z piekła wojny, z drugiej – oskarżanym o błędy kolonialne i decyzje kosztujące tysiące ofiar. Niezależnie jednak od interpretacji, jego imię jest wiecznie związane z mową, honorową walką i imperium, które opierało się na słowie i piorunie. --- ## Rządy Winstona Churchilla Trzy główne okresy sprawowania urzędu premiera Wielkiej Brytanii to etapy definiujące brytyjską politykę XX wieku, od przedwojennego kryzysu, przez totalną wojnę, aż po dekolonizację. ### Rząd koalicyjny (maj 1940 – maj 1945) Był to okres o największych dotychczasowych uprawnieniach wykonawczych przywódcy. Gabinet wojenny, mimo koalicji wielopartyjnej, funkcjonował wokół osoby Churchilla jako niewzruszalnego lidera. Skład zmieniał się kilkukrotnie w miarę awansów i rezygnacji poszczególnych członków – Anthony Eden przejął sprawy zagraniczne, Clement Attlee (przewodniczący Izby Gmin), Stafford Cripps czy Brendan Bracken odgrywali kluczowe role w zarządzaniu wojennym państwem. ### Rząd dozorujący (maj – lipiec 1945) Sformowany tuż po zakończeniu wojny w Europie, w trakcie pomiędzy wyborami. Miał na celu przekazanie państwa w ręce nowej władzy w sposób kontrolowany. Mimo upadku z poparciem w czasie wojny, Churchill pozostał premierem, a w gabinecie tym znalazła się większość dotychczasowych ministrów z okresu wojennego (m.in. Anthony Eden czy John Anderson), uzupełniona o nowych polityków (np. Harold Macmillan). ### Trzeci gabinet (październik 1951 – kwiecień 1955) W okresie powojennym, w dobie zimnej wojny, Churchill znów objął urząd premiera. Skład gabinetu odzwierciedlał zmianę priorytetów państwa – nacisk kładziono na sprawy wewnętrzne, obronność (m.in. przywrócenie Lorda Alexandra of Tunisa na czele MON w 1954 r. na miejsce Churchilla samego) oraz rozpoczęto proces ustępowania z kluczowych kolonii. Zmiany personalne były częste, odnoszą się one m.in. do stanowisk lorda kanclerza czy ministra spraw wewnętrznych.