# Napoleon Bonaparte ## Wstęp Napoléon Bonaparte (ur. 15 sierpnia 1769 w Ajaccio na Korsyce, zm. 5 maja 1821 w Longwood na Wyspie Świętej Heleny) – francuski wojskowy i polityk pochodzenia włoskiego. Głowa państwa najpierw I Republiki Francuskiej jako Pierwszy Konsul (1799–1804), następnie cesarz I Cesarstwa Francuskiego jako Napoleon I (1804–1814; 1815). Książę Elby (1814–1815). Prezydent Republiki Włoskiej (1802–1805) oraz król Królestwa Włoch (1805–1814). Protektor Związku Reńskiego (1806–1813) i rzeczywisty zwierzchnik Księstwa Warszawskiego. Pochodzący z wyspiarskiej, pochodzącej z Włoch rodziny arystokratycznej Buonaparte, Napoleon szybko wyróżnił się w wojsku rewolucji francuskiej, łącząc bezkompromisową wojskowość z głębokim zrozumieniem mechanizmów politycznych, prawa i ekonomii. Jego epoka – wojny napoleońskie – trwała łącznie od 1800 do 1815 i na zawsze przekształciła mapę polityczną, społeczną i prawną Europy. ## Wczesne lata i edukacja Urodzony jako Napoleone Buonaparte, był synem Carla Marii Buonapartego i Letycji. Miał liczne rodzeństwo: braci Józefa, Ludwika, Lucjana, Hieronima oraz siostry Karolinę, Paulinę i Elizę. 21 lipca 1771 roku został ochrzczony w katedrze Ajaccio, ale już w wieku 13 lat zaczął kwestionować wiarę, co w biografiach przełożyło się później na etykietę deisty. W 1779 roku, dzięki protekcji gubernatora wyspy, wstąpił do szkoły w Brienne-le-Château. Mimo trudności z językiem francuskim (zauważalny był korsykański akcent), zdał egzamin do l’École Militaire w Paryżu. Tam (1784–1786) skupił się na matematyce, geografii, fizyce i inżynierii. Jako podporucznik artylerii wyruszył w 1786 do służby. Po śmierci ojca zaopiekował się młodszym bratem Ludwikiem, przy okazji prowadząc ascetyczny, naukowy tryb życia – jego pasją była literatura historyczna, od Polibiusza po Kwintusa Rufusa. ## Początki kariery wojskowej Rewolucja francuska nie napotkała początkowo u niego entuzjazmu. Połączył siły z korsykańskim ruchem paollińskim, by szybko przejść na stronę francuską, gdy korsykańscy powstańcy zawarli sojusz z Wielką Brytanią. W 1791 roku awansował na porucznika; w 1793 roku, po wyborze antykorsykańskiej linii, rodzina Buonapartich musiała ewakuować się z Ajaccio. ### Oblężenie Tulonu Przełom nastąpił w lipcu 1793. Pro-republikański pamflet *Le souper de Beaucaire* zaciekawił Robespierre’a. Dzięki protekcji wspomnianego polityka oraz znajomości z Antoine’em Christophe’m Salicetim, Bonaparte został mianowany kapitanem artylerii. Rewolucyjna inwencja taktyczna – użycie armat na wzgórzu niedaleko miasta, celem odepchnięcia brytyjskiej floty – pozwoliła zdobyć Tuluń. Ranny w udo, został awansowany na generała brygady mając zaledwie 24 lata. ### 13 Vendémiaire Upadek Robespierre’a zrzucił Bonapartego na dno. Przez miesiące nie miał dowództwa. Dopiero przywódca Dyrektoriatu (nowej władzy), Paul Barras – pamiętając zawziętość Bonapartego pod Tulonem – powołał go na cześć broniących państwa przed rojalistami 5 października 1795 (13 Vendémiaire). „Gloton prochu” – użyta przez Napoleona artyleria w walkach ulicznych rozbiła opór, a Bonaparte stał się dowódcą wojsk wewnętrznych i generałem dywizji. Dwa tygodnie później ożenił się z wdową po arystokratycznym arystokratów, Józefiną de Beauharnais – miłością kochanką Barrasa. Równocześnie objął dowództwo nad Armiją Włoch. To samozdarcie francusko-italiańskie – pełne skarbowych trudności i rozczarowań politycznych – szybko zyskało nowego, bezkompromisowego wodza. ## Kampanie we Włoszech i Egipcie W latach 1796–1797 Napoleon rozprawił się z Koalicją I w Północnej Italii. Bitwy pod Montenotte, Millesimo, Dego, Mondovi czy pod Lodi dały mu kontrolę nad północną Italią. Pokonał armie austriackie, sardyńskie i papieskie, wymuszając pokój w Campo Formio (1797). Legiony Polskie pod wodzą gen. Dąbrowskiego odegrały tu kluczową rolę jako jedne z nielicznych polskich formacji regularnych walczących zbrojnie za sprawę narodową. W 1798 roku, chcąc zniszczyć brytyjskie interesy w Indiach, zdecydował na egipską wyprawę. Mimo potężnej eskadry naukowej i artystycznej (która „odkryła” dla Europy starożytny Egipt), kampania militarna zakończyła się porażką. Zniszczenie floty admirała Bruey’ego przez Horatio Nelsona pod Abukirem zamknęło Bonapartego w Egipcie. Brak wsparcia, zaraza, lokalne powstania i interwencja turecko-brytyjska zmusiły Francuzów do kapitulacji w 1801. Bonaparte opuścił wojska i wrócił do Francji. ## Zamach stanu 18 brumaire’a Powrót z Egiptu zbiegł się z upadkiem prestiżu Dyrektoriatu. Skrajna korupcja, wojna z nową koalicją (Wielka Brytania, Austria), powstania rojalistów, dezerterzy na drogach i blokada morska zniszczyły państwo. 9 listopada 1799 roku (18 brumaire’a) Bonaparte, wspierany przez Emmanuèle Sieyèsa, Talleyranda i Rogera Ducosa, przejął władzę. Przemówienie do Izb Ustawodawczych w Saint-Cloud zakończyło się chaotycznym, inscenizowanym pójściem grenadierów, którzy zmusili deputowanych do uchwalenia uchwał powołujących nową władzę. Bonaparte został pierwszym z trzech konsulów. Wkrótce usunięto też innych konsulów, centralizując władzę w swoich rękach. ## I Rządy we Francji: Konsulat Jako głowa państwa Napoleon wprowadził reformy, które przetrwały dziesięciolecia. Najważniejsza z nich – Kodeks Cywilny (Kodeks Napoleonowski) z 1804 roku – zagwarantował równość obywateli wobec prawa, prywatność, laicyzację, wolność religijną i swobodę handlu. Reformy administracyjne: - Ustanowienie prefektów i merów (do dziś fundament administracji we Francji). - Centralizacja skarbu; wprowadzenie podatków pośrednich (sól, tytoni, alkohol), co stabilizował finanse państwa. - Nacjonalizacja szkolnictwa: darmowa, państwowa edukacja dla obu płci, wprowadzenie nauki religii w szkołach (wynik konkordatu 1801 z papieżem Piusiem VII, który regulował stosunek władzy świeckiej i Kościoła w wymienionych sprawach własnościowych). - Zakup Luizjany od Hiszpanii (1803) za 15 mln dolarów – gigantyczna operacja finansowa, która pozwoliła skoncentrować siły na Europie. - Amnestia dla emigrantów (majątek nie był jednak zwracany) i normalizacja stosunków z arystokracją. Kodeks Napoleonowski stał się wzorcem dla przepisów w całej Europie i w wielu państwach egzotycznych; część jego zapisów obowiązywała w Polsce do II wojny światowej. ## Cesarz Francuzów Plebiscyt w 1804 roku zatwierdził zmianę ustroju na monarchię. 2 grudnia 1804 roku, w katedrze Notre-Dame, Napoleon koronował się na cesarza. Uroczystość miała charakter teatralny: papież Pius VII – mimo że koronował Józefinę – był świadkiem, jak Bonaparte wyciąga koronę z rąk papieskich i zakłada ją sam, symbolizując, że władza pochodzi od niego, a nie od Kościoła. 26 maja 1805 roku w Mediolanie koronował się również na króla Włoch. Jego władza opierała się na ciągłej wojnie. Francja pod przywództwem Napoleona rozpoczęła szereg kampanii, które na długo zmieniły strukturę militarną (wzrost wagi korpusów, artylerii, logistyki). ### Wojny napoleońskie: Europa w ogniu Napoleon rozprawił się z wieloma koalicjami antyfrancuskimi. Jego taktyka operacyjna – szybka koncentracja sił, celne manewry flankingowe i agresywne ataki – przynosiła liczne zwycięstwa: - Austerlitz (1805) – „bitwa trzech cesarzy”, zniszczenie III koalicji; - Jena i Auerstedt (1806) – rozbiórka Prus; - Frydland (1807) – pokonanie Rosji i podpisanie traktatu w Tylżycy; - Wagram (1809) – zwycięstwo nad Austrią. Bitwy morskie (Abukir, Trafalgar) przynosiły klęski flote; w 1806 roku ogłoszono blokadę kontynentalną, próbę ekonomicznego uduszenia Wielkiej Brytanii, co rodziło napięcia o neutralnych państwach (np. Dania, Szwecja). ## Upadek: Rosja i katastrofa 1812 Sojusz z carską Rosją szybko pękł. W 1812 roku, z 685-tysięczną Wielką Armią, Napoleon przekroczył Niemen. Bitwy pod Smoleńskiem i Borodino nie dawały rozstrzygającego sukcesu. Rosyjski feldmarszałek Kutuzow stosował taktykę spalonej ziemi i odsuwał się, pozwalając Armii Francuskiej wkroczyć do Moskwy. Wielki pożar miasta (prawdopodobnie podpalony przez Rosjan) zmusił Napoleona do odwrotu. Odwrót z Rosji był krwawym koszmarem. Mrozy, głód, brak zaopatrzenia i ciągłe ataki rosyjskiej armii regularnej, Kozaków i partyzantów rozsypały Wielką Armię. Szacuje się, że z ponad 600 tys. żołnierzy (łącznie z najemnikami i sprzymierzeńcami) do Francji wróżyło zaledwie garstka. ## Wojna Ojczyźniana i abdykacja Po klęsce w Rosji trwała wojna ojczyźniana. Niemcy, gdzie kiedykolwiek pojawiały się Francuzi, stawiały opór. Państwa Związku Rygowego, które niegdyasłużyły Napoleonowi, przeszły na stronę sprzymierzonych. W 1813 roku, w wielkiej Bitwie Narodów pod Lipskimi („Bitwa Państw”), Napoleon stracił inicjatywę战略优势。萨克森和其他德国盟友的叛变标志着他权力的衰落。 1814年，反法同盟军队逼近巴黎。拿破仑在尚波贝尔、蒙特罗和阿尔西取得了最后的胜利，但巴黎的陷落迫在眉睫。他的一些元帅，特别是塔列朗，秘密与同盟国谈判。面对不可避免的失败，拿破仑于1814年4月6日退位，让位于他的儿子拿破仑二世（罗马王）。根据枫丹白露条约，他被流放到厄尔巴岛，但保留皇帝头衔。 ## 100天与滑铁卢 拿破仑从厄尔巴岛逃脱，并于1815年3月1日在戛纳登陆，开始了著名的“百日王朝”。他凭借个人魅力重新集结法军，兵不血刃地返回巴黎，路易十八流亡。 欧洲列强迅速组建第七次反法同盟。拿破仑试图在盟军集结前将其各个击破。1815年6月18日，在比利时滑铁卢，他与威灵顿公爵和布吕歇尔的军队决战。由于格鲁希元帅未能及时增援，内伊元帅的骑兵冲锋失败，以及老近卫军的最后牺牲，拿破仑军队被击溃。 他被迫第二次退位，结束了政治生涯。路易十八复位，拿破仑被英国军舰带走，流放到南大西洋的圣赫勒拿岛，由哈德逊·洛威将军严密看守，直到去世。 ## 晚年、死亡与遗产 在圣赫勒拿岛，拿破仑度过了生命中最后的六年。他口述回忆录（《圣赫勒拿回忆录》），批判盟国的行为并为自己辩护。1821年5月5日下午5:49，他因胃癌去世，享年51岁。他被安葬在“天竺葵谷”的一处水源旁；1840年，路易-菲利普国王将他的遗体迁回法国，安葬在荣军院的圆顶教堂下。 关于他死亡的原因，长期以来存在砷中毒的传言，但2007年的现代法医检测排除了中毒，证实为胃癌。他的父亲也死于胃癌。 ## 私生活与性格 拿破仑以其巨大的工作量和过人的精力而闻名。他很少需要睡眠，能长时间专注于地图和文件。他具有非凡的空间感和战略直觉。他性格复杂：既仁慈又冷酷，既能倾听建议（如 Caulaincourt 所述，他是唯一可以公开批评的统治者），又专横独断。他对家人态度不一：尊敬母亲，对兄弟（尤其是约瑟夫和路易）苛刻而操控性强，但深爱妹妹波利娜。他与约瑟芬的婚姻以无子为由破裂；1810年，为巩固联盟，他迎娶奥地利皇帝弗朗茨二世的女儿玛丽·路易丝，并生下儿子罗马王。 ## 军事遗产与历史评价 拿破仑是军事史上最伟大的统帅之一。他完善了军团制度，发展了大炮兵战术，强调机动性和歼灭战。他的战争虽带来巨大破坏，但也传播了革命理念（法律平等、废除封建特权、民族意识）。他的《拿破仑法典》奠定了现代民法的基础。 然而，他也因其专制、侵略和对数百万生命的代价而受到谴责。在波兰，他被视为复国的希望（华沙大公国）；在西班牙和俄罗斯，他被视为暴君。20世纪时，尼采曾以他为“超人”的例证。 ## 文化影响与纪念 拿破仑的文化形象深入人心，出现在无数绘画（如雅克-路易·大卫）、文学（如托尔斯泰的《战争与和平》）和电影中。拜伦曾为他写诗，华沙和许多欧洲城市都有他的纪念碑。他的名言（如“不想当将军的士兵不是好士兵”）成为流行语。他的一生仍然是历史学家、政治家和军事学院研究的无尽源泉。 ## 事实与数据 - 领土巅峰：1812年，法国及其附庸国领土达75万平方公里，人口4400万。 - 重要法典：《法国民法典》（1804年）、《法国刑法典》。 - 军事创新：师级编制、军级编制、独立炮兵。 --- *本文档综合了拿破仑·波拿巴的历史、政治、军事和法律遗产，呈现了一个全面且平衡的视角。*