Pacjent – osoba korzystająca ze świadczeń opieki zdrowotnej, niezależnie od tego, czy jest zdrowa, czy chora (definicja Światowej Organizacji Zdrowia). Inna definicja za pacjenta uznaje: osobę otrzymującą opiekę medyczną klienta lekarza, dentysty itd. niezależnie, czy jest zdrowy, czy chory. W prawie polskim definicję pacjenta zawiera m.in. ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, która reguluje także katalog praw pacjenta oraz zasady dostępu do dokumentacji medycznej. == Etymologia i użycie terminu == Słowo pacjent weszło do polszczyzny m.in. za pośrednictwem języka niemieckiego (Patient), a jego dalszy rodowód wiąże się z łacińskim patiens (m.in. „znoszący”, „cierpiący”). W języku ogólnym termin ten bywa odnoszony przede wszystkim do osoby chorej pozostającej pod opieką medyczną, co odzwierciedlają definicje słownikowe. == Definicja prawna w Polsce == Zgodnie z ustawową definicją pacjentem jest osoba zwracająca się o udzielenie świadczeń zdrowotnych lub korzystająca ze świadczeń zdrowotnych udzielanych przez podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych albo osobę wykonującą zawód medyczny (art. 3 ust. 1 pkt 4 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta). == Prawa i obowiązki pacjenta == Katalog praw pacjenta w Polsce wynika przede wszystkim z ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, a praktyczne omówienia praw publikuje m.in. Rzecznik Praw Pacjenta. === Prawa pacjenta === Do podstawowych praw pacjenta należą m.in.: prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej, a w razie ograniczonych możliwości – do przejrzystej procedury ustalania kolejności dostępu do świadczeń (art. 6). prawo do informacji o stanie zdrowia, rozpoznaniu, metodach diagnostycznych i leczniczych oraz rokowaniu, w zakresie przewidzianym w ustawie (art. 9). prawo do zachowania w tajemnicy informacji związanych z pacjentem, uzyskanych w związku z udzielaniem świadczeń (art. 13–14). prawo do wyrażenia zgody (lub odmowy) na udzielenie świadczeń zdrowotnych po uzyskaniu wymaganej informacji (art. 16–18). prawo do poszanowania intymności i godności (art. 20) oraz – wprost wskazane w ustawie – prawo do leczenia bólu (art. 20a). prawo dostępu do dokumentacji medycznej dotyczącej stanu zdrowia i udzielonych świadczeń (art. 23). prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, opieki duszpasterskiej oraz przechowywania rzeczy wartościowych w depozycie – w zakresie określonym w ustawie (m.in. art. 33–39). prawo do zgłoszenia sprzeciwu wobec opinii albo orzeczenia lekarza, jeżeli wpływa ono na prawa lub obowiązki pacjenta wynikające z przepisów prawa (m.in. art. 31–32). prawo do zgłaszania niepożądanych działań produktów leczniczych (art. 36a). ==== Zgoda na udzielenie świadczeń zdrowotnych ==== Ustawa przewiduje m.in., że pacjent (w tym małoletni, który ukończył 16 lat) ma prawo do wyrażenia zgody na badanie lub inne świadczenia zdrowotne, a w określonych przypadkach zgody udziela przedstawiciel ustawowy lub opiekun faktyczny; w razie sprzeciwu małoletniego (który ukończył 16 lat) lub innych wskazanych w ustawie osób może być wymagane zezwolenie sądu opiekuńczego (art. 17). ==== Ograniczenia korzystania z praw pacjenta ==== Ustawa dopuszcza możliwość ograniczenia korzystania z praw pacjenta w sytuacji zagrożenia epidemicznego lub ze względu na bezpieczeństwo zdrowotne pacjentów, a w odniesieniu do niektórych praw także z przyczyn organizacyjnych (art. 5). === Obowiązki pacjenta === W polskich przepisach prawa akcent położony jest przede wszystkim na ochronę praw pacjenta, natomiast obowiązki pacjenta bywają ujmowane łącznie z zasadami porządkowymi i organizacyjnymi obowiązującymi w danym podmiocie leczniczym (np. w regulaminach) oraz jako zalecenia mające wspierać bezpieczeństwo leczenia i poszanowanie praw innych osób. W materiałach informacyjnych wskazuje się m.in. na: współpracę z personelem medycznym i udział w procesie leczenia (w tym stosowanie się do zaleceń diagnostycznych, leczniczych i rehabilitacyjnych). przestrzeganie zasad porządkowych obowiązujących w danej placówce (np. zakazu palenia, zasad bezpieczeństwa, rozkładu dnia). poszanowanie godności i prywatności innych pacjentów oraz mienia podmiotu leczniczego, a także dbanie o higienę osobistą. niedziałania w sposób narażający zdrowie innych osób (np. w sytuacjach ryzyka zakażenia). nieopuszczania oddziału w trakcie hospitalizacji bez uzgodnienia z personelem, jeśli wynika to z organizacji leczenia. W ujęciu etycznym (np. w kodeksach i opracowaniach dotyczących relacji lekarz–pacjent) podkreśla się też znaczenie rzetelnego przekazywania informacji o stanie zdrowia oraz współdziałania w podejmowaniu decyzji terapeutycznych (shared decision-making). Szczegółowe obowiązki mogą wynikać również z udziału w określonych procedurach (np. w badaniu klinicznym). == Ochrona praw pacjenta == W Polsce funkcjonuje instytucja Rzecznika Praw Pacjenta jako organu właściwego m.in. w sprawach ochrony praw pacjentów oraz prowadzenia postępowań dotyczących praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów. Rzecznik udostępnia również dane kontaktowe i prowadzi informację telefoniczną dla pacjentów. Wskazania dotyczące relacji lekarz–pacjent (w tym poszanowania autonomii pacjenta, obowiązku zachowania tajemnicy lekarskiej oraz uzyskiwania zgody) są obecne również w dokumentach etyki zawodowej, takich jak Kodeks Etyki Lekarskiej. == Klasyfikacja pacjentów == Nie istnieje jedna, uniwersalna klasyfikacja pacjentów; podziały zależą od celu (np. organizacji udzielania świadczeń, dokumentacji, segregacji medycznej). W praktyce ochrony zdrowia spotyka się m.in. poniższe sposoby porządkowania: === Ze względu na tryb udzielania świadczeń === W ujęciu organizacyjno-prawnym wyróżnia się m.in. pacjentów korzystających ze świadczeń udzielanych w warunkach niewymagających pobytu całodobowego (świadczenia ambulatoryjne) oraz pacjentów objętych opieką stacjonarną i całodobową (np. w ramach świadczeń szpitalnych). Ustawa o działalności leczniczej definiuje ambulatoryjne świadczenia zdrowotne oraz świadczenie szpitalne (m.in. art. 10 oraz definicje legalne w ustawie). === Ze względu na pilność udzielenia pomocy (triage) === W medycynie ratunkowej stosuje się segregację medyczną w celu ustalenia kolejności udzielania pomocy w zależności od stanu pacjenta. Przykładem jest pięciostopniowy system ESI (Emergency Severity Index), wykorzystywany w szpitalnych oddziałach ratunkowych i izbach przyjęć w różnych krajach. Innym przykładem jest Manchester Triage System (MTS), w którym pacjentom przypisuje się jedną z pięciu kategorii pilności, tradycyjnie oznaczanych kolorami (m.in. czerwony, pomarańczowy, żółty, zielony, niebieski). === Ze względu na zdolność do podejmowania decyzji zdrowotnych === W kontekście prawa do informacji i wyrażania zgody na świadczenia zdrowotne rozróżnia się m.in. pacjentów pełnoletnich, pacjentów małoletnich (w tym małoletnich, którzy ukończyli 16 lat) oraz osoby niezdolne do świadomego wyrażenia zgody; w zależności od sytuacji w decyzjach uczestniczą przedstawiciele ustawowi, opiekunowie faktyczni lub sąd opiekuńczy. == Ujęcie międzynarodowe == W dokumentach międzynarodowych dotyczących ochrony praw pacjenta podkreśla się m.in. znaczenie autonomii pacjenta, prawa do informacji oraz świadomej zgody, a także prawa do poufności i poszanowania godności (np. w deklaracji lizbońskiej Światowego Stowarzyszenia Lekarzy). W dyskusjach o organizacji systemów ochrony zdrowia rozwijane są również koncepcje opieki skoncentrowanej na potrzebach osoby (people-centred care), akcentujące całościowe podejście do potrzeb zdrowotnych i większe zaangażowanie osób korzystających z opieki zdrowotnej. == Pacjent w badaniach klinicznych == W kontekście badań klinicznych osoba korzystająca ze świadczeń może występować także jako uczestnik badania, co wiąże się z odrębnymi wymaganiami dotyczącymi informacji o badaniu, świadomej zgody oraz obowiązków informacyjnych wobec zespołu badawczego (np. w zakresie zgłaszania stanu zdrowia i zdarzeń niepożądanych). == Pacjent-klient w Polsce == Pacjent-klient to zbitka pojęciowa określająca zmiany, jakie zaszły w postrzeganiu pacjenta pod wpływem procesu ekonomizacji opieki zdrowotnej. Jego efektem stało się przesunięcie zależności pomiędzy lekarzem a pacjentem w kierunku zależności rynkowych. Przejawami procesu ekonomizacji, niekiedy utożsamianego także z reformami New Public Management, stało się wprowadzenie do opieki zdrowotnej: mechanizmu rynkowego (w tym rynków wewnętrznych) mechanizmu konkurencji swobody wyboru usługodawcy (dotyczy: ginekologa i położnika, stomatologa, dermatologa, wenerologa, onkologa, okulisty, psychiatry, świadczeń dla osób chorych na gruźlicę, świadczeń dla osób zakażonych wirusem HIV, świadczeń dla inwalidów wojennych, świadczeń dla osób uzależnionych od alkoholu, środków odurzających i substancji psychoaktywnych – w zakresie lecznictwa odwykowego, a także lekarza podstawowej opieki zdrowotnej). Jak dowodzą badania, pacjenci rzadko korzystają z możliwości zmiany lekarza rodzinnego, szpitale natomiast „obsługują” tych samych pacjentów (konkurują na tym samym obszarze geograficznym). System nie pobudził także konkurencji międzysektorowej, a najwyżej wewnątrzsektorową – podmiotów o takim samym statusie prawnym. Formalnie ustawy wprowadziły więc rozwiązania quasi-rynkowe, które nie znajdują jednak odzwierciedlenia w zachowaniach podmiotów opieki zdrowotnej i pacjentów w takim zakresie, aby można było mówić o spełnieniu zamierzeń ustawodawcy. Z tego względu pacjenta/klienta należy definiować jako pacjenta obdarzonego atrybutami rynkowymi. == Zobacz też == leczenie e-pacjent trudny pacjent makdonaldyzacja == Przypisy ==