Lukrecja Borgia wł. Lucrezia Borgia, kat. Lucrècia Borja, łac. Lucretia de Borgia] (ur. 18 kwietnia 1480 w Subiaco, zm. 24 czerwca 1519 w Ferrarze) – włoska arystokratka z rodu Borgiów, córka papieża Aleksandra VI, w 1504–1519 księżna Modeny i Ferrary jako żona Alfonsa I. W 1493 została wydana za mąż za Giovanniego Sforzę, pana na Pesaro. Małżeństwo zostało unieważnione w 1497. W następnym roku poślubiła Alfonsa Aragońskiego, królewicza neapolitańskiego. Drugi mąż Lukrecji zginął zamordowany prawdopodobnie na polecenie jej brata, Cezara. W 1503 wyszła za mąż po raz trzeci, za Alfonsa I d’Este, księcia Ferrary. Pod nieobecność męża zajmowała się zarządem państwa. Znana była jako m.in. protektorka artystów. Przez dłuższy czas była owiana złą sławą, przypisywano jej kazirodcze stosunki z ojcem i bratem Cezarem. W związku z tym stała się popularną bohaterką utworów literackich, a później także filmowych. W II połowie XIX w. jej postać została zrehabilitowana przez historiografię. == Życiorys == === Pochodzenie === Przyszła na świat jako córka kardynała Rodriga Borgii i jego kochanki Vannozzy Cattanei. Miała trzech rodzonych braci: Cezara, Juana i Jofrégo. Starszym przyrodnim rodzeństwem Lukrecji byli Pedro Luis książę Gandii, Girolama, Laura Orsini i Isabella, żona Pietra Matuzziego. Młodszym przyrodnim bratem Lukrecji był Rodrigo, urodzony w 1502 lub 1503. Lukrecja używała herbu Borgia-Doms, który odróżniał linię Borgiów, do której należał jej ojciec, od linii papieża Kaliksta III. Herb ten przedstawia na tarczy dwudzielnej w słup w polu prawym złotym byka Borgiów, w polu lewym trzy pasy złote i trzy błękitne lub czarne rodu Doms (Oms). === Narodziny === Lukrecja urodziła się 18 kwietnia 1480. Jej miejsce urodzenia nie jest znane. Przypuszcza się, że było to Subiaco. Pojawiły się też poglądy, jakoby przyszła na świat w Rzymie albo w Hiszpanii. === Edukacja i plany małżeńskie === Dzieciństwo spędziła w Rzymie; przypuszcza się, że w klasztorze dominikanek pod wezwaniem św. Sykstusa przy Via Appia i w domu swojej krewnej Adriany de Mila. Nie wiadomo wiele na temat edukacji Lukrecji; pewne jest, że posługiwała się biegle językiem włoskim i katalońskim. Poza tym znała francuski i łaciński oraz słabo grecki. Lukrecja uczyła się też muzyki, rysunku i haftowania. 26 lutego 1491 została zaręczona z hiszpańskim szlachicem, don Cherubinem (Querubinem) Juanem de Centelles. Zgodnie z umową w ciągu roku miała się udać do Hiszpanii i w ciągu następnych sześciu miesięcy poślubić narzeczonego. Do małżeństwa nie doszło, a niedługo potem Lukrecja została zaręczona z innym Hiszpanem, don Gasparem d’Aversa, hrabią Procida. W 1492 ojciec Lukrecji został papieżem (jako Aleksander VI) i rozpoczął rozmowy na temat ślubu córki z Giovannim Sforzą, hrabią Corignola, panem na Pesaro. Zwolennikiem tej kandydatury był krewny Giovanniego, kardynał Ascanio Sforza. Małżeństwo ze Sforzą miało umocnić sojusz papieża z jego krewnym, Ludovikiem Sforzą, władcą Mediolanu, i Karolem VIII, królem Francji. Na wieść o rozmowach na ten temat do Rzymu przybył Gaspar d'Aversa, jednak za cenę 3 tysięcy dukatów zgodził się rozwiązać umowę w sprawie poślubienia Lukrecji. === Małżeństwo z Giovannim Sforzą === 2 lutego 1493 w Rzymie Lukrecja poślubiła per procura Giovanniego Sforzę, którego reprezentował Niccoló de Saiano. W tym czasie rozeszły się pogłoski, że papież zamierza wydać córkę za mąż za hrabiego Prada. Część historyków posądzała papieża o prowadzenie podwójnej gry; w świetle nowszych badań okazało się to wybiegiem Aleksandra VI, mającym zmylić przeciwników małżeństwa Giovanniego i Lukrecji. 12 czerwca 1493 w Rzymie odbył się ślub córki papieża i pana na Pesaro. Małżeństwo to nie zostało od razu skonsumowane; przypuszcza się, że było to spowodowane wiekiem panny młodej. Sforza wyjechał z Rzymu na początku sierpnia 1493. W połowie września ustalono, że w połowie października Giovanni miał wrócić do Rzymu, celem skonsumowania małżeństwa. Pan na Pesaro przybył jednak po 10 listopada. 8 czerwca 1494 Lukrecja przybyła do Pesaro, gdzie czekał już na nią mąż. Rok później, w czerwcu 1495, wróciła do Rzymu, a cztery miesiące później dołączył do niej Sforza. W marcu 1496 pan na Pesaro opuścił stolicę Państwa Kościelnego, by wrócić – na żądanie papieża – w styczniu 1497. W tym czasie papież był niechętny Sforzom. W Wielki Piątek 1497 Giovanni uciekł z Rzymu. Według kronikarzy Pietra Marzetta i Bernarnda Monaldiego Lukrecja, dowiedziawszy się, że jej rodzina planuje zamordowanie Giovanniego, ostrzegła go, co skłoniło pana na Pesaro do ucieczki. Część badaczy wątpi w prawdziwość tych relacji. Z Pesaro Giovanni Sforza odmawiał powrotu do Rzymu i domagał się, by przysłano mu żonę. W odpowiedzi papież Aleksander VI rozpoczął starania o unieważnienie małżeństwa córki. Papież dopiął celu 22 grudnia 1497, oficjalnie z powodu nieskonsumowania małżeństwa. 6 czerwca 1497 Lukrecja schroniła się w klasztorze dominikanek San Sisto. W czasie tego pobytu nawiązała romans z Pedrem Caldesem (Calderonem) zwanym Perrotto, jednym z domowników i posłańców papieża. W lutym 1498 Perrotto został zapewne utopiony w Tybrze na polecenie Cezara Borgii. === Małżeństwo z Alfonsem d’Aragon === Jeszcze w czasie, kiedy małżeństwo Lukrecji i Giovanniego Sforzy nie zostało rozwiązane, o jej rękę starał się Antonello Sanseverino, syn księcia Salerno. Kolejnymi kandydatami na męża Lukrecji byli Francesco Orsini, książę Graviny, Appiani, pan na Piombino, Ottaviano Riario (syn Cateriny Sforzy) i Alfons Aragoński, książę Bisceglie, naturalny syn Alfonsa II, króla Neapolu. Borgiom zależało najbardziej na tej ostatniej kandydaturze. Ostatecznie w lipcu 1498 w Rzymie Alfonso poślubił Lukrecję. Kolejny rok przyniósł zacieśnienie stosunków między papieżem a Francją przeciwko Mediolanowi, sprzymierzonemu z kolei z królestwem Neapolu. 2 sierpnia 1499 Alfonso, uświadomiony przez kardynała Ascania Sforzę, uciekł z Rzymu, ścigany przez ludzi papieża. Rozpaczającą po ucieczce męża Lukrecję papież próbował pocieszyć, mianując ją gubernatorem Spoleto i Foligno. Niedługo potem pertraktacje między papieżem a Ferrantem, królem Neapolu, doprowadziły do tego, że 14 października 1499 Alfonso, w towarzystwie żony, powrócił do Rzymu, gdzie 1 listopada Lukrecja urodziła syna, któremu nadano imię Roderyk po dziadku macierzystym. Chrzciny zaszczycili kardynałowie oraz posłowie obcych państw, w tym reprezentanci królów Anglii i Neapolu, a ojcami chrzestnymi dziecka zostalij Capaccio Ludovico Podocatharo (Podocathor) i biskup Modeny, Giovanni Battista Ferrari. Cezar Borgia, brat Lukrecji, dążył do zacieśnienia więzów z Francją i zupełnego zerwania z Neapolem. 15 lipca 1500 ludzie Cezara próbowali zamordować Alfonsa, książę Brisceglie jednak przeżył. Lukrecja czuwała przy mężu, by nie stało mu się nic złego. 18 sierpnia 1500 do komnaty Alfonsa wpadł Corella don Michelle zwany Michelettem, zaufany Cezara, i aresztował wszystkich ludzi księcia Brisceglie. Lukrecja i jej szwagierka Sancia żądały ich uwolnienia. Micheletto oświadczył, że otrzymał takie rozkazy i że obie mogą się udać do komnaty papieża, by uzyskać zgodę na uwolnienie więźniów. Kiedy Lukrecja i Sancia wybiegły z komnaty, Micheletto udusił Alfonsa. Opłakująca męża Lukrecja wyjechała na jakiś czas do Nepi. === Małżeństwo z Alfonsem d’Este === Już we wrześniu 1499 o rękę Lukrecji starał się Ludwik III (1467–1503), hrabia Ligny, krewny francuskiego króla Ludwika XII. Później pertraktacje w tej sprawie podejmowali Ottavio Colonna i Francesco Orsini (zm. 1503), książę Graviny. Wdowa po Alfonsie d’Aragon odrzuciła kandydaturę Orsiniego słowami: „Ponieważ moim mężom źle się wiedzie”. W lutym 1501 kardynał Giambattista Ferrari, ojciec chrzestny syna Lukrecji, zaproponował Ercolemu d’Este, księciu Ferrary, małżeństwo jego dziedzica z Lukrecją. Aleksander VI w czasie toczonych negocjacji zamanifestował, jak wysoko ceni córkę, powierzając jej we wrześniu 1501 całkowitą władzę nad Watykanem, kiedy sam udawał się na objazd terytoriów kościelnych. Władca Ferrary wymusił na papieżu wielki posag – 100 tysięcy dukatów, zamki Cento i Pieve, klejnoty i inne przedmioty wartości 75 tysięcy dukatów, a także obniżenie rocznej daniny Ferrary na rzecz papiestwa (z 4 tysięcy dukatów do stu), inwestyturę księstwa Ferrary dla wszystkich potomków Lukrecji i Alfonsa oraz stanowisko archiprezbitera bazyliki Świętego Piotra dla Ippolita d’Este, młodszego brata Alfonsa. 26 sierpnia 1501 w Watykanie podpisano kontrakt ślubny. 31 sierpnia 1501 w apartamencie Cezara miała odbyć się orgia zwana tańcem na kasztanach; w uczcie oprócz papieża miała brać udział także Lukrecja. O takim zdarzeniu nie wspominają skrupulatni i dokładni w swoich relacjach wysłannicy księcia Ferrary, przebywający w tym czasie w Rzymie. Pisze o tym jednak Burcardo i inni współcześni. Część badaczy skłania się do uznania tej relacji za prawdziwą, inni odmawiają jej wiarygodności. 30 grudnia 1501 w Rzymie odbył się ślub per procura Lukrecji i Alfonsa d’Este; tego ostatniego zastępował młodszy brat Ferrante. 6 stycznia 1502 opuściła Rzym. 2 lutego w Ferrarze poślubiła Alfonsa. Pierwsze miesiące trzeciego małżeństwa upłynęły Lukrecji na targowaniu się z teściem o sumę przeznaczaną na utrzymaniu jej dworu. Ercole proponował 10 tysięcy dukatów rocznie, letwotę Ltę ukrecja uważała za niską. Ostatecznie Ercole zgodził się na 12 tysięcy dukatów. W sierpniu i wrześniu 1502 w czasie ciąży stan zdrowia córki papieża pogorszył się. 5 września urodziła martwą dziewczynkę. 13 września napisała kodycyl do testamentu z legatem na rzecz syna Rodriga di Bisceglie. Później nastąpiła poprawa. Pod koniec 1502 na dworze w Ferrarze zjawił się poeta Pietro Bembo, którego wkrótce z Lukrecją połączyło uczucie. Romans zakończył się wiosną 1505, jednak korespondowali ze sobą do 1517. Po odjeździe Bemba księżnę Ferrary połączyła więź z Ludwikiem Gonzagą, margrabią Mantui. Rolę pośrednika między nimi spełniał Ercole Strozzi. Gdy Ercole został zam