Żydowski Związek Wojskowy, w skrócie ŻZW (hebr. ארגון צבאי יהודי, Irgun Cwai Jehudi, akronim אצ''י; jid. יידישע מיליטערישע פאראייניקונג, Jidisze Militerisze Farajnikung) – podziemna zbrojna organizacja Żydów polskich, powołana do życia pod koniec 1942 r. przez działaczy żydowskich związanych z syjonizmem rewizjonistycznym, będących członkami Bejtaru, Irgunu, Masady czy Brit he-Chajalu. Organizacja brała udział obok Żydowskiej Organizacji Bojowej w powstaniu w getcie warszawskim  . == Historia == === Po klęsce wrześniowej === Jeszcze przed wybuchem wojny wielu przywódców żydowskich organizacji i ruchów opuściło Warszawę lub w ogóle terytorium II Rzeczypospolitej. Byli wśród nich główni działacze ruchu rewizjonistycznego jak Menachem Begin, Natan Friedman-Mor (Jelin-Mor), Izrael Szejb (Eldad), Izrael Epstein i Dawid Jutan. Czołowymi reprezentantami ruchu w mieście zostali dr Dawid Wdowiński i Perec Lasker, oficer Wojska Polskiego i komisarz Bejtaru w Warszawie. Lasker postanowił, że nie wyjedzie jak większość Żydów do Wilna i pozostanie w Warszawie w celu organizowania pomocy pozostałym w mieście Żydom. Początkowo nawiązał kontakt z rewizjonistami na Litwie, aby ci pomogli w zdobyciu certyfikatów umożliwiających wyjazd członkom Bejtaru i Irgunu z okupowanej Polski do Palestyny. Niewielu rewizjonistom udało się skorzystać z takiej możliwości, wśród nich była m.in. żona Henryka Strasmana – Lili. Miejscem pierwszego spotkania Żydów, którzy w listopadzie 1939 postanowili utworzyć tajny związek, był szpital zakaźny świętego Stanisława przy ulicy Wolskiej 37 . === W getcie warszawskim === W 1940 roku Lasker wraz z komendantem Irgunu w Warszawie Benjaminem Szochatem zorganizowali komendę Bejtaru w mieście. Obaj uważali, że należy organizować grupy zbrojne w celu podjęcia walki z Niemcami. Prócz nich, do grona założycieli należeli Józef Celmajster, Kałmen Mendelson, Mieczysław Ettinger i Leon Rodal. Na czele organizacji według niektórych przekazów stanął Dawid Wdowiński, inne źródła jednak przyjmują za dowódców ŻZW Mieczysława Apfelbauma i Pawła Frenkla. Według uważanych współcześnie za kontrowersyjne relacji Henryka Iwańskiego „Żydowski Związek Walki (...) powstał z inicjatywy oficerów i podoficerów Wojska Polskiego narodowości żydowskiej”. Losy syjonistów-rewizjonistów w getcie warszawskim do połowy 1942 r. ze względu na brak wystarczających źródeł, budzą wśród badaczy tego tematu pewne kontrowersje. Wedle Emmanuela Ringelbluma, znawcy kabały mieli ustalić, że śmierć Żabotyńskiego miała się równać śmierci innej ważnej osoby. Wiosną 1941 roku Lasker nawiązał kontakt z Judenratem w Hrubieszowie, aby umożliwić rewizjonistom z Warszawy podjęcie pracy na gospodarstwach pod Lublinem. Latem pomysł został wcielony w życie, a członkowie Bejtaru otrzymali pozwolenia na prace z Arbeitsamtu w Hrubieszowie. 24 czerwca Niemcy wkroczyli do Wilna, a od 4 lipca rozpoczęto eksterminację ludności żydowskiej miasta i okolic. W masowych egzekucjach przeprowadzonych w lasach ponarskich do grudnia zginęło około 33 000 Żydów. Skłoniło to lokalne organizacje młodzieżowe do podjęcia współpracy i zorganizowania zbrojnego podziemia w mieście. 21 stycznia 1942 roku powstała Zjednoczona Organizacja Partyzancka, która wysłała swoich emisariuszy do innych gett w celu poinformowania Żydów tam mieszkających o mordach dokonywanych przez Niemców. Wysłannicy z wileńskiego getta odbyli szereg spotkań z przedstawicielami Ha-Szomer Ha-Cair, Droru, Poalej Syjon, Bundu, Bejtaru w celu przekonania ich o potrzebie podjęcia wspólnego zbrojnego oporu wobec Niemców. Wówczas na taki pomysł gotowi byli tylko rewizjoniści. Pozostałe środowiska uważały, że nie należy walczyć z Niemcami w ogóle lub twierdzili, że takie zbrodnie nie będą miały miejsca, w tak dużym mieście jak Warszawa. W kwietniu 1942 roku grupa rewizjonistów zaatakowała niemiecki oddział biorący udział w eksterminacji Żydów w okolicach Lublina podczas akcji Reinhardt. W starciu zginął m.in. Benjamin Szochat. Ci, którzy ocaleli, uciekli do warszawskiego getta. W tym samym miesiącu do Warszawy dotarli Żydzi, którzy uniknęli deportacji do Bełżca, Majdanka i Sobiboru. Tym razem również warszawski Judenrat oraz przywództwo organizacji w getcie uznały, że Niemcy nie dokonają eksterminacji tak dużej społeczności żydowskiej w Europie. Po tym wydarzeniu żydowscy komuniści zwrócili się do Antka Cukiermana i przedstawicieli żydowskich grup socjalistycznych, aby utworzyć Blok Antyfaszystowski, który zajmowałby się walką polityczną i propagandową z faszyzmem. Tym samym pod koniec kwietnia powstała wspomniana organizacja, ale nie włączono do niej rewizjonistów. Wiosną 1941 roku ukazała się broszura „Ha-Medina” („Państwo”) poświęcona zmarłemu w lipcu 1940 r. Żabotyńskiemu. W skład redakcji weszli: pochodzący z Kielc Leon Rodal oraz Perec Laskier. Broszura została wydana w 500 egzemplarzach. Z kolei na początku 1942 r., po uzyskaniu od emisariuszy informacji o krwawych pogromach antysemickich w Wilnie, zwolennicy Żabotyńskiego wydali gazetę „Magen Dawid” („Tarcza Dawida”). Wśród autorów tekstów mieli być: Meir Klingbail, Paweł Frenkiel oraz Rodal. W pierwszej połowie lipca 1942 r. z okazji drugiej rocznicy śmierci Żabotyńskiego syjoniści-rewizjoniści zorganizowali w synagodze na Tłomackiem specjalną uroczystość żałobną. Wydali także broszurę Acharej Sznatajim (Po dwóch latach). Można przypuszczać, że w tym samym czasie prawicowi syjoniści wydawali gazety o ty-tule „Af Al Pi” oraz biuletyny. Informacje w nich zawarte pochodziły z audycji radia BBC. W 1942 roku Lasker dowiedział się, że wśród pracujących w Hrubieszowie rewizjonistów zawiązał się oddzielny oddział pod dowództwem Pawła Frenkla, który przed wojną należał do Masady, później do Bejtaru i Irgunu. Lasker w lutym 1942 roku wyjechał do Częstochowy pozostawiając komendę nad konspiracją w Warszawie Frenklowi. === Przygotowania do zbrojnego powstania === Przed rozpoczęciem Wielkiej Akcji Frenkel zarządził, aby połączyć budynek, w którym miał swoją siedzibę przy ul. Muranowskiej 7 koło muru getta, ze stroną aryjską. W tym celu zarządził wykonanie podkopu pod murem, który został wykopany podczas akcji deportacyjnych do obozów koncentracyjnych. Tunel miał 50 metrów długości i prowadził do budynku przy ul. Muranowskiej 6 po stronie aryjskiej, w którym ŻZW zajęło jedno z mieszkań. W ten sposób organizacja posiadała kontakt ze światem zewnętrznym oraz lokale służące za kryjówki. Tym tunelem podczas akcji wysiedleńczych do getta miał dostać się Jan Karski. Po ostatnim transporcie do Treblinki (21 września 1942) kierownictwo ŻZW rozpoczęło budowę nowych schronów i bunkrów na terenie getta. Uznano, że będą to ostateczne przygotowania do powstania przeciw Niemcom. Rozpoczęto także akcje likwidacji żydowskich kolaborantów z Gestapo, członków Judenratu i Żydowskiej Służby Porządkowej. Akcje te nie były jednak skoordynowane z akcjami ŻOB-u o tym samym charakterze. W ten sposób w wyniku działań ŻZW zginął Jerzy Firstenberg (czołowy oficer policji żydowskiej w getcie) czy Anna Milewicz (donosicielka Gestapo). W tym samym czasie ŻOB i ŻZW podjęły akcje zbierania funduszy na zakup broni i amunicji. Miały one charakter zbiórek, ale także wiązały się z wymuszaniem pieniędzy od osób współpracujących z Niemcami lub od przemytników. ŻZW wykonał drugi tunel prowadzący na nieżydowską stronę miasta przy ul. Karmelickiej 5 przy szopach Többensa i Schultza. W celu zakupu broni i szkolenie członków ŻZW Frenkel nawiązał kontakt z Cezarym Ketlingiem-Szemleyem z Polskiej Ludowej Akcji Niepodległościowej. Bez zgody Armii Krajowej kilka razy sprzedał broń i amunicję ŻZW i przeprowadził szkolenia w getcie. Frenklowi udało się także zakupić mundury Waffen-SS. Na początku 1943 roku odbyło się kilka spotkań pomiędzy ŻOB-em i ŻZW. Miały one na celu osiągnięcie porozumienia pomiędzy obiema organizacjami i połączenie ich w jedną. Nie doszło jednak do tego. ŻOB uważał się za główną organizację getta, z kolei ŻZW postrzegała się za najlepiej uzbrojoną i wyszkoloną formację. Przeszkodą w osiągnięciu porozumienia były polityczne spory pomiędzy członkami obu organizacji. ŻZW chciał, aby na czele powstania stanął człowiek o najlepszym przeszkoleniu wojskowym w getcie i nie godził się żeby broń powstańców składowana była we wspólnych składach. Z kolei ŻOB gotów był na połączenie z ŻZW pod warunkiem, że podkomendni Frenkla przeszliby do ŻOB-u indywidualnie, a nie jako cała organizacja. ŻZW podchodził z nieufnością do Bundu znajdującego się w ŻOB-ie ze względu na jego kontakty z polskimi socjalistami. === Udział w powstaniu i działania po nim === 19 kwietnia ŻZW nawiązał kontakt ogniowy z siłami niemieckimi po godzinie 17:30. Wówczas oddziały SS wkraczające na teren tzw. getta centralnego zostały ostrzelane na pl. Muranowskim, gdzie po południowej stronie, na rogu z ul. Nalewki, swoje stanowiska przygotowali rewizjoniści. Arens podaje, że w momencie, kiedy Niemcy wkroczyli do getta warszawskiego, to Frenkel z Rodalem podjęli decyzję o wywieszeniu na dachu budynku flagi syjonistycznej. Na następny dzień obok wywieszono flagę polską. 20 kwietnia jednostki niemieckie i ukraińskie wkroczyły do getta i przemieszczały się ul. Leszno obok zakładów Többensa i Schultza. Na tej ulicy swoje stanowiska miały ŻOB i ŻZW, które zaatakowały przeciwnika. Mimo ostrzału i użycia granatów oddziały podległe Jürgenowi Stroopowi kierowały się dalej w kierunku getta centralnego. Tego samego dnia ŻZW ponownie starło się z siłami niemieckimi na pl. Muranowskim. Do walk doszło również na terenie zakładów Többensa i Schultza, gdzie starcia trwały około 4 godzin. W nocy z 20 na 21 kwietnia Frenkel wydał rozkaz ewakuowania grupy bojowników ŻZW na aryjską stronę przez tunel pod ul. Muranowską. 21 kwietnia Stroop ponowił atak na żydowskie stanowiska na pl. Muranowskim. Starcia tam trwały cały dzień. W nocy, siły ŻZW w tym rejonie zostały wzmocnione oddziałem Szmuela Lufta. Z kolei oddziały Abrahama Rodala i Józefa Łopaty schron