Piotr Zaremba (ur. 10 czerwca 1910 w Heidelbergu, zm. 8 października 1993 w Szczecinie) – polski urbanista, współtwórca polskiej szkoły planowania przestrzennego, pierwszy polski prezydent Szczecina (1945–1950), prof. dr inż. dróg i mostów, inicjator utworzenia Szkoły Inżynierskiej w Szczecinie związany z Wydziałem Budownictwa i Architektury Politechniki Szczecińskiej, współorganizator Uniwersytetu Szczecińskiego, członek rzeczywisty PAN. Budowniczy Polski Ludowej. == Życiorys == === Petersburg, Warszawa, Poznań, Lwów (1910–1939) === Matka Piotra Zaremby, Nadzieja Jadwiga von Herwarth, była Niemką. Ojciec (również Piotr), potomek szlacheckiego patriotycznego rodu Zarembów, osiadłego w Wielkopolsce już w XIII wieku (zob. Arkembold Zaremba, Andrzej Zaremba, Józef Zaremba, Marcin Zaremba) – przed wybuchem I wojny światowej służył w armii carskiej jako oficer, a później był dyrektorem banku w Moskwie. Członkowie rodziny brali udział w walkach o wyzwolenie Polski. Podpułkownik Piotr Zaremba (senior) był adiutantem, osobistym sekretarzem i przyjacielem gen. Hallera. Wraz z nim w 1918 roku odpłynął z Murmańska do Anglii. Do Polski przybył wraz z Armią Błękitną. W Warszawie spotkał się z żoną, która przyjechała tam z Petersburga z dwoma synami – Piotrem i Pawłem – w roku 1917. Piotr Zaremba (junior) ukończył w Warszawie szkołę powszechną. Od 1926 roku kontynuował naukę w Poznaniu, gdzie rodzina musiała się wówczas przenieść. Był uczniem I Liceum im. Karola Marcinkowskiego (jego kolegą był Jerzy Waldorff i Kazimierz Flatau). Już wówczas przejawiał zainteresowania filatelistyką i planami miast (rysował plany miast istniejących i wymyślanych). W latach 1930–1934 studiował na Wydziale Inżynierii Lądowej i Wodnej Politechniki Lwowskiej. We Lwowie odbył też szkolenie wojskowe. Przebywał na stażach zawodowych we Francji i w Anglii. W latach 1934–1939 pracował zawodowo w Poznaniu jako projektant i kierownik pracowni obrony cywilnej m. Poznania. Utrzymywał kontakty z przedstawicielami endecji, zainteresowanymi poszerzeniem dostępu Polski do morza, m.in. z Eugeniuszem Kwiatkowskim. === Poznań pod okupacją (1939–1945) === 1 września 1939 został zastępcą komendanta obrony przeciwlotniczej. W Poznaniu przebywał przez cały okres okupacji niemieckiej. Pracował m.in. fizycznie w Zarządzie Zieleni Miejskiej oraz jako robotnik budowlany. Był też kreślarzem w niemieckiej firmie budowlanej. Brał udział w opracowywaniu projektu rozbudowy poznańskiej Malty. Współpracował z Armią Krajową – w konspiracji prowadził badania, związane z możliwością przejęcia przez Polskę ujścia Odry, m.in. studiując Atlas Słowiańszczyzny Zachodniej księdza Stanisława Koziorowskiego oraz szczeciński Pommersche Zeitung, który prenumerował od 1941 roku. W 1942 roku odwiedził i oglądał Szczecin. === Luty-kwiecień 1945 roku === Walki między wojskami radzieckimi i niemieckimi o Poznań zakończyły się 23 lutego 1945 roku. Piotr Zaremba był do kwietnia tegoż roku, kolejno: wicedyrektorem Wydziału Technicznego Zarządu Miejskiego w Poznaniu i dyrektorem Biura Planowania Regionalnego Pomorza Zachodniego. Już w lutym roku wypełnił ankietę, w której zadeklarował wyjazd na tereny przyłączone do Polski; wpisał: „Gdańsk bądź inny port, np. Szczecin” (podobny zamiar wyraził w 1943 roku, w rozmowie ze znajomym architektem Stanisławem Kirkinem. Uważał, że zagospodarowanie „Ziem Odzyskanych” jest dużym nowym wyzwaniem dla urbanisty. Będąc 24 i 25 marca w Warszawie, w sprawach związanych z planami utworzenia w Poznaniu uczelni technicznej, odwiedził Biuro Ziem Zachodnich oraz Biuro Planowania i Odbudowy przy Prezydium Rady Ministrów Rządu Tymczasowego, gdzie zgłosił chęć objęcia placówki związanej z „planowaniem regionalnym”. 28 marca został „delegatem Biura Planowania i Odbudowy na rejon Pomorza Szczecińskiego”. Na początku kwietnia organizował w Poznaniu grupę fachowców, chętnych do obsadzenia placówek polskiej administracji w powiatach tego rejonu. Ekipa wyjechała do Piły – pierwszej siedziby władz rejonu – 16 kwietnia wraz z Leonardem Borkowiczem, nowo powołanym Pełnomocnikiem Rządu na Pomorze Zachodnie. Po przybyciu do Piły szybko zorientował się, że w obwodowych biurach techniczno-budowlanych brakuje kadr. Poszukując w Poznaniu dodatkowych fachowców usłyszał 27 kwietnia nadawany przez głośnik komunikat Radzieckiego Biura Informacyjnego: Szczecin został zajęty przez Armię Czerwoną (65 Armia pod dowództwem gen. Pawła Batowa, zob. historia Szczecina po II wojnie światowej). U zastępcy Pełnomocnika Rządu (przebywającego w tym dniu w Warszawie) znajdowała się już pilna depesza radiotelegraficzna: Otrzymał propozycję zajęcia stanowiska prezydenta. Wyraził zgodę i wraz z kpt. Jaśkiewiczem wyruszył w drogę przez Piłę do Szczecina. === Szczecin === ==== Pierwszy prezydent miasta (1945–1950) ==== Wytyczanie granicy 28 kwietnia 1945 roku, po noclegu w Pile, kpt. W. Jaśkiewicz i inż. P. Zaremba wyjechali do Szczecina samochodem z biało-czerwonym proporczykiem. Z prawobrzeża prowadziły do miasta mosty pontonowe nad Odrą Wschodnią i Zachodnią oraz drewniane mosty na palach, główne drogi były w wielu miejscach zaminowane, podmokłe pobocza – zniszczone. Zaremba zanotował m.in.: „Pierwsi przedstawiciele władz polskich” byli zdziwieni, że miasto było wyludnione. Nie wiedzieli, że Niemcy przygotowywali przekształcenie miasta w twierdzę – wszystkim mieszkańcom nakazano opuszczenie Szczecina, tworzono nowe magazyny materiałów wybuchowych, nie wszystkie oddziały niemieckiej armii zostały wycofane (pozostawiono m.in. grupy, których zadaniem było podpalanie miasta, kontynuacja niszczenia obiektów portowych itp.). Z ponad 300 tysięcy mieszkańców wśród ruin Szczecina zostało tylko ok. 6 tysięcy, wśród nich komuniści, ukrywający się przed nazistami w oczekiwaniu na nadejście Armii Czerwonej. Między nimi był Erich Wiesner, który w następnych miesiącach (oficjalnie do 5 lipca 1945) kierował administracją północnych i zachodnich dzielnic miasta, wówczas nienależących do Polski (niem. Stettiner Stadtverwaltung, Szczeciński Zarząd Miejski). Przejeżdżając przez „opustoszałą podmiejską wieś Gumieńce” (zob. Gumieńce jako jednostka administracyjna Szczecina) spotkali grupę Polaków z biało-czerwoną chorągwią, wędrujących do kraju z Pasewalku, gdzie przebywali na robotach przymusowych. Z wielkim zaskoczeniem przyjęli informację o celu podróży spotkanych rodaków, i że najbliższa siedziba polskich władz jest już bardzo blisko – w Stargardzie. Korzystając z planu miasta, zamieszczonego na kartce wyrwanej z niemieckiej encyklopedii, z trudem odszukali zachowany historyczny gmach dawnej Rejencji szczecińskiej przy Hakenterrasse (Tarasy Hakena, zob. Hermann Haken, Wały Chrobrego, budynek Urzędu Wojewódzkiego), 25 kwietnia opuszczony przez ostatniego gauleitera Szczecina i Pomorza Schwedego-Coburga. Uznali, że jest to budynek odpowiedni na siedzibę polskich władz. Z trudem odszukali siedzibę wojennego komendanta miasta przy ul. Małopolskiej 15. Oczekiwał ich płk. Aleksandr A. Fiedotow, przebywający w Szczecinie od kilku godzin. A.A. Fiedotow wyraził zdziwienie z powodu przyjazdu jednego cywila z oficerem – spodziewał się silnego oddziału milicji, kilku plutonów straży pożarnej i fachowców do obejmowania urządzeń komunalnych. Poinformował też przybyłych o meldunkach, że w mieście znajdują się luźne grupy Polaków, uwolnionych wcześniej z pobliskich obozów. Piotr Zaremba oficjalnie oświadczył (przedstawiając pisma uwierzytelniające), że od tej chwili – od 28 kwietnia 1945 roku, godzina 1415 – władzę cywilną w Szczecinie obejmują władze polskie, działające w imieniu pełnomocnika rządu na okręg Pomorza Zachodniego. Wspólnie ustalono, że władze polskie zajmują trzy gmachy przy Hakenterrasse – późniejsze budynki Urzędu Wojewódzkiego, Muzeum Pomorza Zachodniego i Wyższej Szkoły Morskiej (poza nimi – zachowany gmach przy ulicy Małopolskiej, przeznaczony dla polskich organów bezpieczeństwa). Piotr Zaremba przyjechał do Szczecina ponownie 30 kwietnia, tym razem z kilkudziesięcioosobową ekipą. Z tego dnia pochodzi pierwszy urzędowy dokument: Dokument – napisany ręcznie – jest opatrzony godłem państwowym. Datę poprzedza wymowna informacja o miejscu jego wydania – wydrukowany napis „Piła” został ręcznie skreślony. Ponad nim napisano „Szczecin”. Nad pieczęcią o treści „inż. Piotr Zaremba, Prezydent m. Szczecina” ręcznie dopisano „tymcz. prezydent Miasta Szczecina”. Oficjalnie pilski urząd wojewódzki przeniósł się na lewy brzeg Odry 8 maja, wraz z przyjazdem do miasta ppłk Leonarda Borkowicza. W pierwszym numerze „Wiadomości Szczecińskich”, który wydano 9 lipca 1945 – po krymskiej konferencji wielkiej trójki, lecz przed rozpoczęciem konferencji poczdamskiej (zob. stanowisko polskich władz) – zamieszczono odezwę W Poczdamie wschodnia granica Niemiec nie została ostatecznie ustalona – pozostał niepewny nie tylko los ziem, leżących po zachodniej stronie Odry, lecz całej „granicy na Odrze i Nysie”. Na konferencji nie podjęto decyzji dotyczących „ziem oddanych pod polską administrację”, w tym Szczecina – miały być podjęte na planowanej konferencji pokojowej, która nie odbyła się. O wytyczeniu granicy polsko-niemieckiej na zachód od Szczecina i Świnoujścia zdecydował Stalin. Dokument o delimitacji granicy – niezgodnie z prawdą powołujący się na „ustalenia konferencji poczdamskiej” – podpisali 21 września 1945 roku w Schwerin: gen. Iwan Chabarow, w imieniu marszałka marsz. Gieorgija Żukowa, ppłk Leonard Borkowicz, w imieniu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej inż. Piotr Zaremba – prezydent Szczecina Winston Churchill dostrzegł w tym początek żelaznej kurtyny. Działania Zarządu Miasta w „Kopalni Szczecin” Tymczasowa Rada Miejska obradowała początkowo w byłej sali sejmu niemieckiej prowincji pomorskiej, w jednym ze skrzydeł dzisiejszego budynku Urzędu Miasta (późniejszej sali Filharmonii Szczecińskiej). Protokoły posiedzeń sporządzała Janina Szczycińska, pisząc na niemieckiej maszynie do pisania, na odwrocie dokumentów