Sosnowiec – miasto na prawach powiatu w Polsce, w województwie śląskim. Położone na Wyżynie Śląskiej, stanowiącej część Wyżyny Śląsko-Krakowskiej. Stolica i najludniejsze miasto Zagłębia Dąbrowskiego - regionu stanowiącego część zachodniej Małopolski. Miasto ulokowane nad Czarną Przemszą i Białą Przemszą oraz ich dopływami Brynicą i Bobrkiem. Znajduje się w centralnej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Drugie pod względem liczby ludności i ósme pod względem powierzchni miasto Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii. Według danych GUS z dnia 31 grudnia 2024 r. miasto było zamieszkiwane przez 184 988 osób. Pod względem historycznym i kulturowym Sosnowiec leży w Małopolsce, w dawnej ziemi krakowskiej, a niewielka część na Górnym Śląsku, którego skrawek znalazł się w granicach miasta na skutek zmian administracyjnych pod koniec 1960 r. == Nazwa miasta == Miasto powstało w wyniku procesów urbanizacyjnych, polegających na połączenia wielu miejscowości. Ich historyczne nazwy zostały odnotowane w dawnych tekstach źródłowych. W ukończonej w latach 1470–1480 księdze „Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis” Jan Długosz umieścił nazwy wsi Klimontów w formach „Clymonthow” oraz „Clymuntow”, Zagórze w formie „Zagorze”, Sielec w formie „Szyedlecz”, Porąbka w formie „Porambka” oraz Pogoń w formie „Pogonya”. Wzmianka o osadzie, której nazwa zapewne pochodzi od borów sosnowych, porastających jej okolice przed 1830 r., odpowiadającej nazwie dzisiejszego Sosnowca, pojawiła się w źródłach historycznych w XVII wieku. Miejscowość pojawiła się na mapie Polski Karola de Perthéesa z 1787 r. jako osada Sosnowka. W czasach Cesarstwa Rosyjskiego upowszechniła się oficjalna nazwa wsi, a potem miasta Sosnowice, co znajduje odzwierciedlenie w licznych dokumentach z tamtego okresu. „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego”, wydany w latach 1880–1902, notuje zmienioną nazwę miasta „Sosnowiec”, co świadczy o tym, że jego współczesna nazwa została w tym okresie formalnie utrwalona. W latach 1939–1945 dla miasta funkcjonowała niemiecka nazwa okupacyjna Sosnowitz. == Zarys historyczny == Do najstarszych śladów osadnictwa w Sosnowcu należą znaleziska z cmentarzyska łużyckiego na terenie dzielnic Pogoń i Sielec, które są wstępnie datowane na okres epoki brązu i wczesną epokę żelaza. Udokumentowana historia osadnictwa na terenach dzisiejszego Sosnowca sięga czasów piastowskich. Pierwsze wzmianki o Klimontowie, Milowicach i Zagórzu pochodzą z 1228 r. Później dokumenty wymieniają Sielec (1361 r.), Pogoń (1345 r.) i Porąbkę (1326 r.). Pod koniec XVI stulecia pojawiają się najstarsze zapiski o Niwce i Niemcach (dzisiejszych Ostrowach Górniczych), a w połowie XVII wieku o Środuli oraz osadzie Mrowisko, która z czasem przekształciła się w prywatne miasto Modrzejów. Do 1790 r., kiedy nad ustawami procedował Sejm Wielki, większość wymienionych osad leżała w województwie krakowskim, zaś pozostała część leżała w księstwie siewierskim pod panowaniem biskupów krakowskich (ostatecznie księstwo to zostało bezpośrednio włączone w granice Rzeczypospolitej w 1790 roku). Po ostatnim rozbiorze Polski w 1795 r. obszar obecnego miasta Sosnowiec (z wyjątkiem Jęzora) stał się przejściowo częścią tzw. prowincji Nowy Śląsk pod administracją Królestwa Prus (zaboru pruskiego). W 1807 r. w wyniku wojen napoleońskich został wyzwolony i włączony do Księstwa Warszawskiego. Po upadku Napoleona, od 1815 aż do 1914 r., osady dzisiejszego miasta weszły w skład Królestwa Polskiego będącego częścią Cesarstwa Rosyjskiego (zabór rosyjski). W 1848 r. do granicy Królestwa Polskiego z Cesarstwem Austriackim w Maczkach doprowadzona została Kolej Warszawsko-Wiedeńska, dla której w 1859 r. powstało połączenie z Koleją Górnośląską Królestwa Prus, prowadzące przez obszar osady Sosnowice. W 1887 r. uruchomiono, w ramach tzw. Kolei Iwanogrodzko-Dąbrowskiej, połączenie szerokotorowe z Dęblinem. Budowa kolei transgranicznej i rosyjsko-pruska wojna celna w latach 70. XIX wieku dały impuls do rozwoju osady, w której od 1806 r. rozwijało się górnictwo, a od 1822 r. hutnictwo cynku. W drugiej połowie XIX wieku do Zagłębia Dąbrowskiego przybyli z Saksonii Lamprechtowie, Schönowie i Dietlowie oraz Renardowie ze Śląska, którzy poprzez swoje inwestycje przyczynili się do dynamicznego rozwoju przemysłu i wzrostu liczby ludności w okolicy. Wieś Sosnowice obwołano miastem na podstawie ukazu cara Rosji Mikołaja II z 10 czerwca 1902 r. z inicjatywy sosnowieckich przemysłowców. W celu utworzenia miasta Sosnowice, decyzją monarchy połączono miejscowości Stary Sosnowiec, Nowy Sosnowiec, Sielec, Środulka, Kuźnica, Ostra Górka, Pogoń, Radocha i osada Blumenthala. W momencie utworzenia miasto miało obszar 19 km² i blisko 60 tys. mieszkańców. Posiadało własną prasę, teatr zawodowy, rozwinięte lecznictwo ze szpitalem. Przy znacznym udziale napływającej do miasta ludności żydowskiej rozwinął się handel i usługi. W lutym 1905 r. rozpoczęto w Sosnowcu strajk generalny w wyniku którego, stanęły największe zakłady, a na terenie huty „Katarzyna” doszło do masakry robotników. Na przełomie października i listopada 1905 r. doszło do nieudanej próby obalenia rosyjskich władz powiatowych w Będzinie i upadku tzw. Republiki Zagłębiowskiej, wywołując carskie represje. W 1906 r. Sosnowiec, z liczbą przekraczającą 63 tys., stał się trzecim co do ilości mieszkańców, po Warszawie i Łodzi, miastem w Królestwie Polskim. Na początku sierpnia 1914 r. Zagłębie Dąbrowskie zostało zajęte przez wojsko niemieckie, które rozpoczęło planową akcję niszczenia i rozkradania sosnowieckich zakładów przemysłowych. Okręg dąbrowski został rozdzielony w styczniu 1915 r. na niemiecką i austriacką strefę okupacyjną, w wyniku czego podjęto decyzję o włączeniu w obszar Sosnowca Dębowej Góry, Konstantynowa, Pekinu, Środuli, Milowic i Modrzejowa. Przy aktywnym udziale miejscowej ludności, w czasie I wojny światowej i powstań śląskich w 1921 r., zakończono kształtować granice niepodległej Polski i tym samym odebrano miastu korzystne przygraniczne położenie. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku Sosnowiec, wraz z całym Zagłębiem Dąbrowskim, został włączony w skład województwa kieleckiego i stał się trzecim, po Częstochowie i Radomiu, co do wielkości miastem województwa kieleckiego (przed Kielcami będącymi na czwartym miejscu). Sosnowiec, liczący po wojnie ponad 86 tys. mieszkańców, odbudował swój potencjał gospodarczy i w 1934 r. zyskał status miasta na prawach powiatu. W 1927 r. miasto stało się siedzibą Izby Przemysłowo-Handlowej, a w 1928 r. uruchomiona została pierwsza linia tramwajowa. 4 września 1939 r. Sosnowiec został zajęty przez wojska niemieckie i już tego samego dnia Niemcy zaczęli dokonywać egzekucji. W okresie okupacji niemieckiej został bezpośrednio włączony do hitlerowskiej Rzeszy. Planowa akcja eksterminacji żydów i sosnowieckich elit (w kwietniu i maju 1940 r. Niemcy przeprowadzili tzw. „Intelligenzaktion”, aresztowano wówczas inżynierów, nauczycieli, techników i urzędników; mała część z nich wróciła do domów, tylko nielicznej części pozostałych osób udało się przeżyć obóz koncentracyjny w Dachau) w warunkach wojennych doprowadziła do spadku liczby ludności ze 130 tys. w 1939 r. do 86 tys., a z 26 tys. Żydów przeżyła jedynie ukryta garstka. 27 stycznia 1945 r. do miasta wkroczyły oddziały Armii Czerwonej kończąc okres okupacji niemieckiej, ale jednocześnie wprowadzając w mieście nowy komunistyczny porządek. W warunkach funkcjonowania znacjonalizowanych zakładów przemysłowych podjęto odbudowę gospodarki powojennego Sosnowca. W 1953 r. do obszaru miasta włączono obszar gminy Niwka z Niwką, Bobrkiem, Borem i Dańdówką oraz osiedle Jęzor, a w 1960 r. fragment Katowic ze Stadionem Ludowym. 16 września 1967 r. odsłonięto w dzielnicy Sielec Pomnik Czynu Rewolucyjnego, pod którym w 1972 r. gościł przywódca Kuby, Fidel Castro, a w 1974 r. przywódca Związku Radzieckiego, Leonid Breżniew. W wyniku decyzji politycznych w 1972 r. rozpoczęto budowę Huty „Katowice” w Dąbrowie Górniczej. Rozpoczęte na szeroką skalę prace objęły obszar całego Zagłębia Dąbrowskiego, znacznie przeobrażając układ urbanistyczny Sosnowca poprzez przebudowę szlaków komunikacyjnych i budowę nowych osiedli mieszkaniowych dla napływającej ludności. W 1975 r. do terenu Sosnowca zostały przyłączone obszary miast Zagórze, Klimontów oraz Kazimierz Górniczy z Porąbką i Maczkami, tworząc jego kolejne dzielnice. W 1990 r. zaistniała potrzeba sprywatyzowania przedsiębiorstw państwowych znajdujących się na terenie miasta. W wyniku procesów przewłaszczeniowych, które doprowadziły je do likwidacji, miasto straciło niemal cały potencjał gospodarczy pochodzący z przemysłu ciężkiego. Wskutek reformy samorządowej od 1 stycznia 1999 r. Sosnowiec został na nowo miastem na prawach powiatu. 14 czerwca 1999 r., w czasie VII pielgrzymki do Polski, papież Jan Paweł II odwiedził miasto, spotykając się z mieszkańcami na placu przy ulicy Gwiezdnej, w dzielnicy Klimontów, gdzie wzniesiony został pomnik upamiętniający to wydarzenie. == Rozwój terytorialny Sosnowca == † = obelus oznacza jednostkę administracyjną zniesioną po włączeniu obszaru danej miejscowości do Sosnowca N = jednostka nowo utworzona; = jednostka docelowa po ekskorporacji terenów z Sosnowca; tło różowe = obszar ekskorporowany == Uwarunkowania geograficzne == === Położenie === Sosnowiec położony jest na Wyżynie Śląskiej, w obrębie wschodniej części Płaskowyżu Bytomsko-Katowickiego. Pod względem geologicznym miasto położone jest na monoklinie śląsko-krakowskiej, która znajduje się na platformie paleozoicznej. Jest jednym z ośrodków centralnych konurbacji górnośląskiej. Według danych GUS z dnia 1 stycznia 2023 r. powierzchnia miasta wynosiła 91,16 km². Sosnowiec graniczy: od południowego zachodu z Katowicami od południa z Mysłowicami i Jaworznem od wschodu ze Sławkowem od północy z Czeladzią, Będzinem i Dąbrową Górniczą === Rzeki i inne cieki === Czarna Przemsza, Biała Przemsza, Brynica, Bobrek, Potok Zagórski,