Terapia zaburzeń ze spektrum autyzmu (ang. autism spectrum disorders, ASD) ma charakter kompleksowy i interdyscyplinarny. Interwencje powinny celować w ograniczenie osiowych objawów autyzmu (związanych z deficytami społecznymi i w komunikacji), a także w redukcję ewentualnych zachowań trudnych. Istotna jest też diagnoza i terapia zaburzeń współwystępujących (np. lękowych, ADHD, epilepsji). U dzieci zalecane oddziaływania opierają się na zasadach terapii behawioralnej, uwzględniają również ustalenia psychologii rozwojowej, kładą nacisk na dostarczanie interwencji w naturalnych warunkach i rozwój umiejętności związanych z interakcjami społecznymi. Podejścia z tej grupy zalecane są ze względu na największą ilość badań im poświęconych, choć nie jest jasne, czy są efektywniejsze niż inne interwencje o podobnej intensywności. W wypadku małych dzieci, wskazany jest udział rodziców w terapii; u starszych – pośredniczyć mogą rówieśnicy. Dla młodzieży i dorosłych przeznaczone są przede wszystkim zajęcia (najlepiej) grupowe, uczące umiejętności społecznych, akademickich, zawodowych lub życiowych oraz terapia behawioralna w przypadku zachowań niepożądanych. Farmakoterapia stosowana jest jedynie przy zaburzeniach współwystępujących i utrzymujących się zachowaniach trudnych. Stan wiedzy na temat autyzmu ciągle się poszerza i w związku z tym opracowuje się nowe interwencje – jednakże dowody naukowe na efektywność większości z nich są ograniczone. Dużym problemem jest promowanie i popularność metod, których skuteczność nie została potwierdzona w wiarygodny sposób. Część z nich opiera się na pseudonauce; inne czerpią (czasem w luźny sposób) z różnych dziedzin naukowych i podejść terapeutycznych (psychospołecznych, biomedycznych, dietetycznych czy z terapii zajęciowej). == Terapia autyzmu: zalecenia ogólne == === Diagnoza === Zaleca się, by u dzieci diagnoza miała charakter interdyscyplinarny (jeden zespół ekspertów) lub ewentualnie multidyscyplinarny (wielu ekspertów, ale nie tworzących zespołu). Wśród ekspertów, specjalizujących się w pracy z dziećmi, zależnie od potrzeby i możliwości, mogą znaleźć się: psychologowie, pracownicy socjalni, logopatolodzy, terapeuci zajęciowi, psychiatrzy dzieci i młodzieży, pediatrzy rozwojowi lub neurolodzy. Jeśli podejście multidyscyplinarne nie jest dostępne, to wyspecjalizowany klinicysta powinien ocenić wiele sfer funkcjonowania dziecka, korzystając przy tym z wielu narzędzi i źródeł (historia dziecka i rodziny, funkcjonowanie rozwojowe, umiejętności komunikacyjne, zachowania związane z osiowymi objawami autyzmu, zaburzenia współwystępujące). Obecnie nie zidentyfikowano wiarygodnych biomarkerów autyzmu, więc diagnoza opiera się na ocenie zachowania. Kontrowersje budzi pomysł przesiewowego badania populacji ogólnej małych dzieci. Jednakże wśród ekspertów istnieje zgoda, co do zasadności wykonania badań, jeśli rodzic (lub profesjonalista) zgłosi obawy dotyczące zachowania dziecka, które mogłoby świadczyć o ASD. U starszych dzieci, młodzieży i dorosłych diagnozujący może w większym stopniu polegać na ocenie zachowań z przeszłości, które mogą wskazywać na występowanie zaburzenia. Często zdarza się, że jako pierwsze diagnozowane są zaburzenia związane z lękiem, nadpobudliwością czy zaburzeniami nastroju (które mogą maskować lub nasilać symptomy ASD). Diagnozę opóźniać może jeszcze wiele innych czynników, jak płeć (dziewczynki lepiej maskują deficyty umiejętności społecznych), status socjoekonomiczny czy dobrze rozwinięte zdolności językowe. Autystyczni dorośli (również ci prawidłowo rozwinięci intelektualnie i językowo) rzadziej, niż reszta populacji, utrzymują długoterminowe relacje intymne, usamodzielniają się czy podejmują pracę adekwatną do poziomu wykształcenia. Im starszy jest pacjent (poczynając od dzieci w wieku szkolnym), tym większy nacisk kładziony jest na ocenę rozwoju kluczowych, praktycznych umiejętności oraz identyfikację problemów życia codziennego (w szkole, w pracy). Jako istotną wskazuje się także ocenę dostępu do zasobów i instytucji, które mogą świadczyć pomoc. === Terapia dzieci i młodzieży === Terapia zaburzeń ze spektrum autyzmu ma charakter kompleksowy i zindywidualizowany; prowadzona jest w wyspecjalizowanych ośrodkach, ale może być dodatkowo dostarczana w domu lub w szkole (np. jeśli dziecko uczęszcza do ośrodków integracyjnych). Rodzicom dzieci autystycznych zaleca się udział w specjalnych treningach, które obejmują naukę sposobów reagowania wobec dziecka, sprzyjających rozwojowi komunikacji i umiejętności społecznych. W razie potrzeby opiekunowie powinni mieć możliwość skorzystania ze wsparcia (np. w formie opieki wytchnieniowej). Odpowiednie przeszkolenie personelu, który ma styczność z dziećmi autystycznymi, powinno pozytywnie wpłynąć na wyniki terapii oraz zadowolenie samych pracowników. Osiowe objawy autyzmu Interwencje psychospołeczne powinny celować w ograniczanie problemów związanych z deficytami społecznymi i w komunikacji oraz zawierać strategie oparte na zabawie (z rodzicami, opiekunami i nauczycielami), których celem będzie zwiększenie współdzielenia uwagi, zaangażowania w komunikację i wzajemność w interakcjach. Strategie te powinny być dopasowane do poziomu rozwoju osoby z ASD oraz zwiększać wiedzę opiekunów lub rówieśników na temat wzorców komunikacji i interakcji osoby z autyzmem. Ponadto powinny zawierać techniki oparte na modelowaniu, techniki rozszerzające umiejętności komunikacji, wspólnej zabawy i wiedzę na temat typowych zachowań społecznych. Interwencja powinna być przeprowadzana przez przeszkoloną osobę. U dzieci w wieku przedszkolnym pośredniczyć mogą rodzice lub nauczyciele. U dzieci w wieku szkolnym warto rozpatrzeć udział rówieśników. Dzieci i młodzież w wieku szkolnym (prawidłowo rozwijające się intelektualnie) mogą brać udział grupowych treningach umiejętności społecznych. Nie ma uzasadnienia dla rutynowego stosowania leków przeciwpsychotycznych, antydepresyjnych lub przeciwpadaczkowych ani diet eliminacyjnych (np. pozbawionych glutenu czy kazeiny). Zachowania trudne Ryzyko wystąpienia zachowań niepożądanych, związane jest z wieloma czynnikami, jak: deficyty w komunikacji; współwystępujące zaburzenia somatyczne (np. ból czy zaburzenia żołądkowo-jelitowe); współwystępujące zaburzenia psychiczne (np. lękowe, depresyjne lub neurorozwojowe, jak ADHD); mocno stymulujące środowisko fizyczne (oświetlenie, hałas); zmiany w zachowaniach rutynowych i osobistej sytuacji; brak przewidywalności i struktury w codziennym funkcjonowaniu; zmiany rozwojowe (np. w wyniku dojrzewania płciowego); problemy społeczne (w rodzinie, w szkole). Role tych czynników zaleca się ocenić jeszcze przed podjęciem terapii. Ewaluacji dokonuje się ponownie po wystąpieniu zachowań trudnych. W pierwszej kolejności podejmuje się terapię zaburzeń współwystępujących i dokonuje się zmian w środowisku dziecka. Zmiany te mogą polegać na dostarczaniu pomocy wizualnych (np. obrazki, symbole), które powinny minimalizować negatywny wpływ niekorzystnych czynników środowiskowych. W razie potrzeby zaleca się ocenę wrażliwości sensorycznej dziecka oraz zwiększenie jego przestrzeni osobistej. Jeśli zachowanie trudne nie jest wynikiem oddziaływania zaburzenia współwystępującego lub problemu środowiskowego, zaleca się w pierwszej kolejności zastosować interwencję psychospołeczną, poprzedzoną funkcjonalną analizą zachowania. Analiza pozwala na określenie czynników wywołujących niepożądane zachowanie dziecka oraz potrzeb, które próbuje nim zaspokoić. Istotne jest określenie konsekwencji zachowania (tzn. wzmocnień, których dostarcza). Interwencja musi dotyczyć jasno zidentyfikowanego zachowania, skupiać się na polepszeniu jakości życia, uwzględniać poziom rozwoju dziecka oraz współwystępujące problemy. Powinna też być zaplanowana w czasie, tak aby można było ją zmodyfikować, jeśli nie daje pozytywnych skutków w określonym terminie. Interwencja przeprowadzana jest we wszystkich obszarach codziennego funkcjonowania dziecka (np. zarówno w domu, jak i w szkole), a jej efekty podlegają metodycznej ocenie. Rodzice i wszyscy specjaliści muszą uzgodnić sposób przeprowadzania terapii. Użycie leków przeciwpsychotycznych rozpatruje się, dopiero gdy inne oddziaływania zawiodą. Problemy współwystępujące W przypadku współwystępujących zaburzeń (np. ADHD, zaburzeń zachowania, zaparć, epizodów depresyjnych, padaczki, zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych, dysmorfofobii czy zespołu stresu pourazowego) należy postępować zgodnie z typowymi wytycznymi leczenia dla nich. Częstym problemem towarzyszącym osobom autystycznym są zaburzenia lękowe, na które pomóc może terapia poznawczo-behawioralna (ang. cognitive-behavioral therapy, CBT). Efektywność CBT jest dobrze udowodniona w wypadku dzieci i młodzieży, jednak wymagana ona odpowiednio rozwiniętych zdolności językowych i umysłowych u pacjentów. Terapeuci powinni być odpowiednio przeszkoleni, a program terapii dostosowany do osób z autyzmem. Najlepsze praktyki obejmują przeprowadzenie szczegółowej oceny osoby (w tym jej kluczowych mocnych i słabych stron) oraz modyfikację terapii w celu uwzględnienia jej potrzeb. Ponadto faza oceny powinna być wydłużona, a ilość sesji terapeutycznych zwiększona. Powinno to zwiększyć zaangażowanie w relację z terapeutą, polepszyć umiejętności emocjonalne, a także dać więcej czasu na ćwiczenia, utrwalanie i uogólnianie nabywanych technik z terapii. Skuteczność terapii powinna być mierzona przez prowadzącego za pomocą różnych narzędzi. Dzieciom ze słabiej rozwiniętymi umiejętnościami językowymi proponowane są interwencje behawioralne. W wypadku zaburzeń snu ustala się, co stanowi problem (trudność w zasypaniu, wybudzanie się, problemy z oddychaniem, senność w ciągu dnia lub inne nietypowe zachowanie). Określane są wzorce snu w ciągu dnia i nocy, zmiany w tych wzorcach, a także, czy wyznaczana pora na sen jest stała. Istotną rolę pełni ocena warunków, w których dziecko śpi (poziom hałasu, obecność rolet na oknach, telewizora lub kompute