Lębork (pierwotnie Lewino lub Łebno; kaszub. Lãbórg lub też Lãbórch; niem. Lauenburg in Pommern) – miasto w województwie pomorskim, siedziba powiatu lęborskiego. Lębork uzyskał lokację miejską w 1341 roku. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa słupskiego. Lębork leży w pradolinie Redy-Łeby, nad Łebą i jej dopływem Okalicą, na północnym krańcu Puszczy Kaszubskiej, w bliskim sąsiedztwie Jeziora Lubowidzkiego na wschodzie, na północy Kaszub. Ośrodek przemysłu elektromaszynowego, spożywczego, mineralnego (cegielnia Wienerberger) oraz lekkiego. Warte zobaczenia są mury miejskie wraz z wieżami, kościół pw. św. Jakuba, miejski ratusz, budynek sądu (dawny zamek krzyżacki) oraz muzeum. Z danych urzędu statystycznego z 30 czerwca 2024 wynika, że populacja Lęborka wynosi 33 865 mieszkańców i był pod tym względem jedenastym miastem w województwie pomorskim. == Geografia == === Położenie miasta === ==== Administracyjne ==== Lębork leży w północnej Polsce, w północnej części województwa pomorskiego, centralnej części powiatu lęborskiego. Miasto graniczy z dwiema gminami wiejskimi – od zachodu, północy, wschodu, a także częściowo od południa z gminą Nowa Wieś Lęborska oraz na niewielkim odcinku południowym z gminą Cewice. W latach 1975–1998 miasto było częścią województwa słupskiego. ==== Fizycznogeograficzne ==== Zasadnicza część Lęborka leży w pradolinie Łeby i Redy. Mezoregion ten jest częścią Pobrzeża Koszalińskiego. Południowa część miasta leży na terenie Pojezierza Kaszubskiego. Miasto leży około 30 km od brzegu Morza Bałtyckiego. == Geologia i geomorfologia == Grunty pod miastem są zbudowane głównie z piasków i żwirów. Lokalnie występują torfy i namuły. Miąższość utworów czwartorzędowych wynosi około 100 metrów. Bezpośrednio pod nimi znajdują się skały mioceńskie i kredowe. W dolinie rzecznej utwory holoceńskie mają miąższość kilkunastometrową. Teren miasta ma typową rzeźbę młodoglacjalną zbudowaną z utworów czwartorzędowych ostatniego zlodowacenia. W pradolinie Łeby i Redy są widoczne trzy poziomy terasowe. Najniżej położona terasa jest budowana w sposób dynamiczny przez rzekę Łebę. Południowa część miasta, leżąca na terenie Pojezierza Kaszubskiego, znajduje się na wzgórzach morenowych (Wzgórza Lęborskie). Najniżej położonym punktem miasta jest rzeka Łeba w pobliżu północnej granicy miasta (około 15 m n.p.m.). Natomiast najwyżej położone są szczyty Wzgórz Lęborskich (108,8 m n.p.m.). == Podział administracyjny == Lębork oficjalnie nie posiada podziału dzielnice i osiedla. Mimo to, urząd miasta uznaje ich istnienie. Oficjalnie miasto jest podzielone na tzw. jednostki urbanistyczne, w której w skład wchodzą: Części miasta Dzielnica Zachodnia Dzielnica Północnowschodnia Lębork Wschód Stare Miasto Zatorze Śródmieście Dzielnica Przemysłowa Dzielnica Południowa (Często zaliczana jako część dzielnicy Zatorze) Rybki Osiedla Osiedle czołgistów Osiedle 1 Maja Osiedle 1 Armii Krajowej Wojska Polskiego Osiedle Stare Zatorze Osiedle Sportowa Osiedle Wojskowe Osiedle Roszarnicze (Roszarnia) == Gleby == Na terenie miasta występuje znaczne zróżnicowanie pokrywy glebowej. Dominują gleby: brunatne wyługowane, brunatne kwaśne, brunatne właściwe, czarne ziemie właściwe, czarne ziemie zdegradowane, glejowe. mułowo-torfowe, torfowe i torfowo-murszowe, muroszowo-mineralne, mady, bielicowe i rdzawe. Gleby są przeważnie klasy IV (48,3% gruntów ornych). Gleby klas I i II nie występują. == Demografia == === Zmiany związane z II wojną światową === Zakończenie II wojny światowej spowodowało znaczne zmiany w strukturze ludności. W pierwszych latach powojennych do Lęborka przybywała ludność z Polski centralnej oraz z Kresów Wschodnich. Od 1947 zaczęła przybywać ludność przesiedlana w wyniku akcji „Wisła”. Ze względu na znaczne ruchy ludności oraz braki danych określenie liczby mieszkańców miasta w latach 40. jest praktycznie niemożliwe. Według szacunków w październiku 1945 było w mieście 4456 Polaków oraz 14 600 Niemców. W grudniu odpowiednio 5413 i 13580. Miejscowa ludność kaszubska była czasem zaliczana do Niemców czasem do Polaków, ze względu na brak znajomości literackiego języka polskiego oraz niemieckie nazwiska. Kolejnym problemem były też osoby, które podpisały Volkslistę. W tym przypadku ustalono, że osoby, które podpisały listę pierwszą są uznane bezwarunkowo za Niemców, osoby z listy drugiej tylko w wyjątkowych sytuacjach, natomiast osoby z list III i IV dostawały tymczasowo polskie obywatelstwo bez większych problemów. Ludność, która została uznana za Niemców, musiała opuścić miasto i udać się do Niemiec, chyba że jej obecność była niezbędna dla uruchomienia jakiegoś zakładu. Spis ludności w 1946 wykazał, że liczba mieszkańców miasta wynosi 10 954 osoby, z czego 6839 to Polacy. Rok później były już tylko 82 osoby narodowości niemieckiej, w wykazie były też osoby innych narodowości (Litwini, Łotysze, Belgowie, Czesi, Austriacy). W 1947 w mieście mieszkało tylko 31 obcokrajowców (Niemców). W tym samym roku przybył pierwszy transport przesiedlanych Ukraińców. Ludność tę kwaterowano głównie na wsiach w powiecie lęborskim. W samym mieście zostało zakwaterowanych osiem ukraińskich rodzin. === 1950–1989 === W 1956 liczba ludności osiągnęła stan z 1939. W następnych latach liczba ludności systematycznie rosła ze względu na przybywanie głównie ludności młodej, która w ciągu kilku lat miała dzieci. W 1956 zaczęło działać Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, krzewiące kulturę kaszubską. W latach 60. wzrost się ustabilizował. Sytuacja ta trwała do początku lat 90. === Po 1989 === W latach 90. wystąpiło zjawisko suburbanizacji, związane głównie z rozwojem transportu indywidualnego. W latach 90. zaczął intensywnie działać związek Ukraińców, który krzewił kulturę ukraińską. == Historia == Lębork początkowo należał do Polski, lecz jego położenie sprawiało, że przechodził niekiedy we władanie innych państw pomorskich (np. Księstwo Pomorskie) i niemieckich (np. Państwo Zakonu Krzyżackiego). Ostatecznie, po II wojnie światowej stał się miastem polskim. === Prehistoria === Pierwsze ślady bytności ludzi w okolicy Lęborka pochodzą z dziewiątego tysiąclecia p.n.e. Zachodnia część Pomorza Gdańskiego zasiedlona była późno ze względu na zlodowacenie oraz nieurodzajne gleby. Początkowo ludność zajmowała się polowaniami na renifery, przez co wędrowała za stadami. Najstarsze znaleziska na terenie ziemi lęborskiej pochodzą z mezolitu. Na ten okres datowane są charakterystyczne groty strzał znalezione w Lubowidzu. Wówczas ludność oprócz myślistwa i zbieractwa trudniła się również rybołówstwem. Ludność zaczęła produkować narzędzia oraz wyroby z bursztynu. Prawdopodobnie zamieszkiwała prowizoryczne obozowiska. Neolit na Środkowym Pomorzu zaczął się później niż na ziemiach położonych bardziej na południe. W tym czasie ludność zaczęła prowadzić bardziej osiadły tryb życia. Rozwinęło się prymitywne rolnictwo. Z tego okresu pochodzą znalezione w okolicy Lęborka siekierki, fragmenty glinianych naczyń, a także sztylet kamienny. Znaleziska z wczesnej epoki brązu są zdecydowanie rzadsze. Znalezione zostały berło oraz siekierka. W okresie środkowej i młodszej epoki brązu z terenów obecnego powiatu lęborskiego zaczął być eksportowany bursztyn. Rozpoczęły się pochówki ciałopalne. Zabytki kultur łużyckiej i pomorskiej są częste. Przeważnie są to kurhany oraz inne miejsca pochówku, a także pochodzące z nich ozdoby. Problemem są jednak niedokładne badania prowadzone u schyłku XIX w. Oprócz pochówków znalezione zostały również narzędzia oraz skarby, czyli cenne przedmioty ukryte przez ówczesnych właścicieli. === Średniowiecze === Najstarszym ośrodkiem regionalnym Ziemi Lęborskiej była Białogarda. Lębork był wówczas słowiańską wsią położoną nad Łebą, noszącą nazwę Lewino i należącą do książąt Pomorza Gdańskiego. Osada ta znajdowała się prawdopodobnie albo w południowej części obecnego miasta albo na terenie Nowej Wsi Lęborskiej, w związku z tym są dwie wykluczające się hipotezy dotyczące powstania miasta. Miasto powstało w celu skrócenia szlaku handlowego z Gdańska na zachód. Założycielami miasta byli Krzyżacy. Około 1123 ziemia lęborska została schrystianizowana i należała do biskupstwa włocławskiego. W 1140 tereny te zostały włączone do biskupstwa kamieńskiego. Z badań archeologicznych wynika, że cmentarz przy kościele był użytkowany od 4. ćwierci XII wieku. Około 1338 Lębork posiadał proboszcza, który posiadał swoją ziemię w Nowej Wsi Lęborskiej. Prawdopodobnie parafia została przeniesiona stamtąd do nowego miasta. Świadczyć to może o tym, że pierwotnie miasto miało zostać założone na terenie Nowej Wsi. Wspominany dokument jest najstarszym dokumentem, w którym pojawia się wzmianka o Lęborku. 1 lub 6 stycznia 1341 nastąpiła lokacja Lęborka na prawie chełmińskim. W tym samym roku Lębork stał się stolicą prokuratorii, przekształconej później w wójtostwo. Zmiana rangi była prawdopodobnie związana z budową zamku. Krzyżacki wójt czuwał głównie nad bezpieczeństwem granicy z Księstwem Słupskim. W tym czasie nastąpił bardzo szybki rozwój Lęborka. W 1357 pojawia się pierwsza wzmianka o burmistrzu Lęborka. W 1363 zostały ukończone mury obronne. W lipcu 1386 w Lęborku odbył się zjazd Wielkiego Mistrza Zakonu z książętami słupskimi. Obu stronom towarzyszyły poselstwa miast i rycerstwa. Na przełomie XIV i XV w. znajdowały się w Lęborku tartak i garbarnia, które były napędzane siłą wody. W tym czasie w Lęborku zaczęły powstawać cechy. Na początku XV w. zaczęto używać Łeby do komunikacji, szczególnie do przewozu towarów. W 1410 zamek lęborski poddał się polskim wojskom. Jednakże na skutek Pokoju w Toruniu 1 lutego 1411 Krzyżacy odzyskali Lębork. Lębork stał się bazą wypadową do ataków na zachód. 13 marca 1440 powstał Związek Pruski, który walczył z Zakonem. Po 1444 na terenie państwa krzyżackiego były wyraźne tendencje do oporu przeciw rządom krzyżackim. 20 lutego 1454 Lębork i jego okolice zostały zdobyte przez wojska gdańskie. Mieszczani