# Powstanie Styczniowe ## Wstęp Powstanie styczniowe (1863–1864) było największym i najdłużej trwającym polskim powstaniem narodowym, który zabiegał o niepodległość Królestwa Polskiego i ziem zaboru rosyjskiego. Powstańcy, głównie z sztuków pracy i szlachty, walczyli z armią imperium rosyjskiego, która była wyposażona w modernizację i dużą liczbę żołnierzy. Powstanie miało charakter wojny partyzanckiej, w której stoczono ok. 1200 bitew i potyczek. Przez oddziały powstania styczniowego przewinęło się około 200 tys. osób, zarówno z rodzin szlacheckich, jak też w mniejszym stopniu z chłopstwa i mieszczaństwa. Na Litwie właściwej, Żmudzi i zachodniej Białorusi zryw przybrał charakter masowy, angażując nie tylko Polaków, lecz również Litwinów i część Białorusinów. Natomiast na pozostałych terenach ziem zabranych (Inflanty polskie, wschodnia Białoruś, Ukraina) powstanie zostało obojętnie lub wrogo przyjęte przez ludność łotewską, białoruską i ukraińską. ## Działania wojenne Powstanie styczniowe było oparte na planach konspiracyjnych, które rozwijały się w latach 1856–1862. W 1862 roku Komitet Centralny Narodowy mianował dyktatora powstania Ludwika Mierosławskiego. Powstanie zaczęło się 22 stycznia 1863 roku, gdy Tymczasowy Rząd Narodowy ogłosił odezwę i dekret uwłaszczeniowy. W pierwszych miesiącach powstania powstańcy uderzyli na rosyjskie garnizony w województwach: mazowieckim, podlaskim, augustowskim, płockim, lubelskim i sandomierskim. Jednak większość ataków została odparta, a powstańcy zaczęli organizować obozy, w których szkolono ochotników. W 1864 roku powstańcy udało się skutecznie zakłócić łączność Królestwa Polskiego z Imperium Rosyjskim. ## Konflikt z Rosją Wojna z Rosją była niezrównana. Rosjanie, przy współpracy z Prusami (konwencja Alvenslebena 1863), stosowali się z dużą determinacją i okrucieństwem. Władze rosyjskie pacyfikowały powstanie, paląc miejsca, gdzie udzieliły schronienia powstańcom, a także zdarzały się przypadki rzezi ludności cywilnej. Niszczono dobra kultury, np. spalono archiwum Ordynacji Zamojskiej w Zwierzyńcu. Wilno zostało spacyfikowane przez oddziały Murawjowa Wieszatiela. Po upadku powstania Kraj i Litwa pogrążyły się w żałobie narodowej. W 1867 zniesiono autonomię Królestwa Polskiego, jego nazwę i budżet, w 1868 wprowadzono nakaz prowadzenia ksiąg parafialnych w języku rosyjskim, a w 1869 zlikwidowano Szkołę Główną Warszawską. W latach 1869–1870 setkom miast wspierających powstanie odebrano prawa miejskie, doprowadzając je tym samym do upadku. W 1874 zniesiono urząd namiestnika, a w 1886 zlikwidowano Bank Polski. Skasowano klasztory katolickie w Królestwie, skonfiskowano ok. 1600 majątków ziemskich i rozpoczęto intensywną rusyfikację ziem polskich. ## Cele polityczne Mimo klęski militarnej powstanie styczniowe osiągnęło część celów politycznych, zwłaszcza długofalowych, jakie stawiali sobie jego organizatorzy. Przyczyniło się między innymi do zahamowania reprezentowanej przez hrabiego Aleksandra Wielopolskiego polityki ugody wobec rosyjskiego zaborcy, popieranej przez część elit Królestwa. W wyniku represji i tłumienia powstania polityka ugodowców straciła uznanie wśród ogółu społeczeństwa. Pamięć o powstaniu ożywiała w kolejnych dziesięcioleciach nastroje patriotyczne, co przyczyniło się do odzyskania niepodległości pół wieku później. Powstanie przyczyniło się do korzystniejszego niż w dwóch pozostałych zaborach i w etnicznej Rosji uwłaszczenia chłopów, zarówno w Królestwie, jak i na ziemiach zabranych. Konsekwencją był w końcowych trzydziestu latach XIX wieku gwałtowny skok demograficzny, niemniej potężny wzrost produkcji przemysłowej, wzrost urbanizacji, podniesienie się stopy życiowej. Tym gospodarczym procesom towarzyszył bujny rozwój czasopiśmiennictwa, literatury pięknej, teatru, malarstwa. Co zaś szczególnie ważne: na przekór rusyfikacyjnej polityce Hurki i Apuchtina na wsi zaczęło się szerzyć czytelnictwo polskie. U podłoża procesów tych leżały różne przyczyny; wszystkie razem świadczyły o jednym: o wyjątkowo szybkim postępie Królestwa na drodze kapitalistycznego rozwoju. Zaś podstawową przesłanką tego rozwoju był radykalny charakter reformy uwłaszczeniowej ogłoszonej w 1864 roku. ## Po upadku powstania Po upadku powstania znaczna część patriotów, w tym uczestników powstania (por. Bolesław Prus, Hipolit Wawelberg), zwróciła się ku pracy organicznej, zaś pamięć o powstańcach stała się ważnym motywem w literaturze (np. Bolesław Prus, Eliza Orzeszkowa, Stefan Żeromski) i malarstwie (min. Artur Grottger, Jan Matejko, Maksymilian Gierymski) oraz motywacją dla nowego pokolenia działaczy niepodległościowych (np. skupionych wokół Józefa Piłsudskiego). ## Weterani powstania Powstańcy styczniowi, którzy przetrwały wojnę, zostały po 1918 roku uznani za weterany Wojska Polskiego i otrzymali prawo do noszenia weteranskiego munduru. W latach 1920–1930 rocznicy powstania były święte. W 1933 roku w Warszawie powstał cmentarz weteranów powstania na Cmentarzu Wojskowym. W 1938 roku weterani 1863 uczestniczyli w obchodach 75-lecia powstania. Po II wojnie światowej powstańcy styczniowi otrzymali dodatkowe odznaczenia i nagrody. ## Wpływ na polską kulturę Powstanie styczniowe pozostawiło trwały ślad w polskiej literaturze, muzyce i sztuce. W literaturze poświęcone są powieści, opowiadania i poezja, a w sztuce – malarstwo i rzeźba. Weterani powstania są uznawani za bohaterów narodowych, a ich wspomnienie trwa w pamięci narodowej.