# Viktor Mihály Orbán **Viktor Mihály Orbán** (wym. [ˈviktor ˈmiha:j ˈorba:n]; ur. 31 maja 1963 w Alcsútdoboz) – węgierski polityk i prawnik, od 1990 poseł do Zgromadzenia Narodowego (dziewięciu kolejnych kadencji), przewodniczący Fideszu (w latach 1993–2000 i od 2003) oraz premier Węgier w latach 1998–2002 oraz 2010–2026. Jest najdłużej urzędującym premierem w historii Węgier. Jego polityka charakteryzuje się konserwatyzmem, nacjonalizmem oraz eurosceptyzmem, a w okresie po 2010 roku jego rządy były wielokrotnie oskarżane przez instytucje unijne i organizacje pozarządowe o erozję demokracji oraz ograniczanie wolności słowa i niezależności sądownictwa. ## Początki i edukacja ### Dzieciństwo i studia Orbán urodził się w małej miejscowości Alcsútdoboz, w której oraz sąsiednim Felcsúcie spędził pierwsze lata. W 1977 roku wraz z rodziną przeprowadził się do Székesfehérváru. W 1987 roku ukończył studia prawnicze na prestiżowym Uniwersytecie Loránda Eötvösa w Budapeszcie. Jego praca magisterska poświęcona była ruchowi społecznemu wewnątrz systemu politycznego na przykładzie Polski – kraju, który ówcześnie przechodził proces transformacji ustrojowej. Jako stypendysta fundacji założonej przez George’a Sorosa, w latach 1989–1990 studiował brytyjską filozofię polityczną w Pembroke College na Uniwersytecie Oksfordzkim. Doświadczenia te kształtowały jego wizję państwa i rynku, choć później stosunek Orbána do unijnego liberalizmu uległ diametralnej zmianie. ### Wczesna kariera polityczna Już w 1988 roku Orbán znalazł się wśród założycieli Związku Młodych Demokratów (Fidesz), ugrupowania, które z czasem przekształciło się w jedną z najważniejszych partii politycznych w kraju. W 1989 roku uczestniczył w rozmowach trójkątnego stołu, które przygotowywały grunt pod demokratyczne wybory. Przełomowym momentem jego wczesnej kariery stało się przemówienie wygłoszone 16 czerwca 1989 roku podczas pogrzebu liderów powstania węgierskiego z 1956 roku na placu Bohaterów w Budapeszcie. Wtedy to młody polityk zażądał wycofania z Węgier żołnierzy Armii Radzieckiej oraz natychmiastowej przeprowadzenia wolnych wyborów. Wystąpienie transmitowano na żywo w telewizji, co przyczyniło się do jego ogromnego rozpoznawalności, choć było też krytykowane przez część opozycji za rzekomy radykalizm. ## Działalność parlamentarna i przywództwo w Fidesz ### Pierwsze kroki w parlamencie W pierwszych wolnych wyborach w 1990 roku Orbán po raz pierwszy uzyskał mandat posła do Zgromadzenia Narodowego. Sukces ten powtórzył w kolejnych wyborach w 1994, 1998, 2002, 2006, 2010, 2014, 2018, 2022 i 2026 roku, zdobywając w ten sposób mandat w każdym z parlamentów od momentu restauracji demokracji. W 1993 roku stanął na czele Fideszu, przekształcając wcześniej kolegialne kierownictwo partii w struktury czołowe. Przewodnictwo sprawował do 2000 roku, po czym powrócił na czele ugrupowania w 2003 roku. W tym czasie Fidesz przeszedł ewolucję od ugrupowania o profilu liberalnym do silnej, konserwatywnej formacji o profilu narodowo-chrześcijańskim. ## Premier Węgier (1998–2002) ### Rządy koalicyjne i integracja z Zachodem W latach 1998–2002 Orbán sprawował funkcję premiera, stojąc na czele centroprawicowego rządu koalicyjnego. Jego kadencja była czasem intensywnej transformacji międzynarodowej – pod jego rządami Węgry przystąpiły do NATO, a jednocześnie prowadzono zaawansowane negocjacje w sprawie przystąpienia do Unii Europejskiej. Ponadto ożywiono współpracę w ramach Grupy Wyszehradzkiej, choć na przełomie 2001 i 2002 roku relacje te zamarzły z powodu sporu z Czechosłowacją (później Słowacją) o prawa mniejszości narodowych oraz dekretów prezydenta Eduarda Beneša. W okresie tym dokonano również rekonstrukcji zniszczonego podczas II wojny światowej mostu Marii Walerii łączącego Węgry ze Słowacją, a także rozpoczęto budowę nowego gmachu Teatru Narodowego w Budapeszcie. ### Polityka gospodarcza i podatkowa Początkowo Orbán był zwolennikiem liberalizmu gospodarczego. Jako premier doprowadził do zniesienia czesnego za studia, które wprowadzono w pierwszej połowie lat 90. i przywrócono przez rząd Ferenca Gyurcsánya w 2006 roku. Był także zwolennikiem wspierania przez państwo małych i średnich przedsiębiorstw. W efekcie jego polityki inflacja oraz bezrobocie spadły, a płace wzrosły. Paradoksalnie, jednocześnie pogłębił się deficyt budżetowy. W ramach integracji europejskiej w 1999 roku partia opuściła Międzynarodową Unię Liberalną, a w 2004 roku przystąpiła do Europejskiej Partii Ludowej. Orbán sam pełnił funkcje w strukturach tych organizacji, a jego wizja budowy UE opierała się na wartościach chrześcijańskich oraz rozszerzeniu unii o państwa bałkańskie. ## Opozycja i powrót do władzy (2002–2010) W wyborach w 2002 roku koalicja Fideszu i Węgierskiego Forum Demokratycznego zdobyła więcej głosów niż Węgierska Partia Socjalistyczna i Związek Wolnych Demokratów, jednak to ci ostatni utworzyli rząd dzięki lepszej pozycji w układzie partyjnym. Po przegranych wyborach w 2002 i 2006 Orbán pozostał liderem opozycji parlamentarnej, a następnie stanął na czele ruchu obywatelskiego „Naprzód Węgry, Naprzód Węgrzy”. W opozycji Fidesz odniósł zwycięstwa w wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2004 i 2009 roku. Rosnąca popularność partii była w dużej mierze efektem skandalu politycznego wokół ówczesnego premiera Gyurcsánya oraz skutków globalnego kryzysu gospodarczego, który uderzył w rządy lewicy. ## Trzeci rząd i zmiana konstytucji W 2010 roku koalicja Fidesz i Chrześcijańsko-Demokratyczna Partia Ludowa zdecydowanie wygrała wybory, zdobywając ponad dwie trzecie mandatów w Zgromadzeniu Narodowym. 29 maja 2010 roku Orbán został zaprzysiężony na urząd premiera. Pierwszą zagraniczną wizytę złożył w Warszawie, a w pierwszej połowie 2011 roku Węgry objęły prezydencję w Radzie UE. W tym samym roku z inicjatywy rządu wprowadzono nową konstytucję (Magyarország Alaptörvénye), której preambuła określała lata 1944–1990 jako okres okupacji nazistowskiej i komunistycznej oraz braku niepodległości państwa. ### Reformy fiskalne Rząd wprowadził podatek liniowy PIT na poziomie 16% oraz obniżył podatek CIT dla małych i średnich przedsiębiorstw. Początkowo jednak gospodarka uległa pogłębiającemu się kryzysowi, co skutkowało obniżeniem ratingu kredytowego przez Standard & Poor’s do tzw. poziomu śmieciowego. Rząd podniósł podstawową stawkę VAT do 27%, co uczyniło ją najwyższą w Unii Europejskiej. Dopiero w 2016 roku rating został podwyższony do poziomu BB+. ### Protesty społeczne i krytyka W styczniu 2012 roku partie opozycyjne zorganizowały antyrządową manifestację w Budapeszcie z udziałem dziesiątek tysięcy osób, protestując przeciwko nowej konstytucji i ograniczaniu demokracji. Działania gabinetu Orbána spotkały się z krytyką międzynarodowej prasy. Tego samego miesiąca odbyła się również duża manifestacja prorządowa. ## Polityka wewnętrzna w latach 2014–2022 W 2014 roku koalicja rządząca odniosła kolejne zwycięstwo, uzyskując 2/3 mandatu, co pozwoliło na kontynuację reform bez oporu opozycji. Podobny wynik odnotowano w wyborach w 2018 roku, a w 2022 roku blok Fidesz-KDNP utrzymał większość konstytucyjną w parlamencie. Pod rządami Orbána ugruntował się model państwa opartego na silnym przywództwie, bliskich relacjach z Kościołem katolickim oraz tradycyjnych wartościach rodzinnych. Polityka ta spotkała się z oskarżeniami o upartyjnianie instytucji publicznych, nacisk na media państwowe oraz ograniczanie niezależności sądownictwa. ## Koniec epoki i odejście z parlamentu W wyborach w 2026 roku zaplecze polityczne Viktora Orbána poniosło klęskę – liczba posłów koalicji spadła do 52, podczas gdy opozycyjna Partia Szacunku i Wolności uzyskała ponad dwie trzecie mandatów. W kwietniu 2026 roku Orbán ogłosił rezygnację z uzyskanego mandatu poselskiego, co symbolizuje koniec jego wieloletniej kariery w parlamencie. ## Kontrowersje i oskarżenia Polityka prowadzona przez Viktora Orbána od 2010 roku określana jest przez jego krytyków jako przyczyniająca się do erozji demokracji liberalnej na Węgrzech. Oskarża się go o rozkład struktur sądowskich, znaczące ograniczenie wolności słowa oraz przejęcie kontroli nad mediami państwowymi i prywatnymi (według badań, w okresie szczytu jego władzy około 90% mediów było w rękach rządu lub jego stronników). ## Życie prywatne Żonaty z prawniczką Anikó Lévai, ma pięcioro dzieci (cztery córki i syna). Jest wiernym Węgierskiego Kościoła Reformowanego. Zainteresowania sportowe kierował w stronę piłki nożnej – występował w lokalnym klubie FC Felcsút, a w 2007 roku założył akademie piłkarską Puskás Akadémia FC, nazwaną na cześć legendy węgierskiego futbolu. ## Odznaczenia i nagrody Orbán odznaczony został wieloma orderami państwowymi, m.in. francuskim Orderem Narodowym Zasługi (2001), watykańskim Orderem św. Grzegorza Wielkiego (2004) oraz litewskim Orderem Wielkiego Księcia Giedymina (2009). Otrzymał również odznaczenia z Rosji, Serbii, Kazachstanu, Macedonii Północnej oraz państw arabskich. Wyróżniono go m.in. Freedom Award (2001) oraz tytułem Człowieka Roku (2014, 2016). ### Doktoraty honoris causa * Tufts University (USA, 2002) * Josai International University (Japonia, 2013) * Uniwersytet Marmara (Turcja, 2013) ## Działalność literacka Orbán jest autorem kilku wydanych książek, będących zbiorem przemówień, esejów i analiz politycznych. Wśród nich wymienia się: * *A történelem főutcáján: Magyarország, 1998–2002* (2003) * *20 év: beszédek, írások, interjúk 1986–2006* (2006) * *Egy az ország* (wyd. polskie: *Ojczyzna jest jedna*, 2009) * *Rengéshullámok: beszédek, írások, 2009–2010* (2010) --- *Artykuł opracowany na podstawie źródeł encyklopedycznych, weryfikowanych not biograficznych oraz materiałów historyczno-politycznych.*