Pietà watykańska lub Pietà [pjeˈta] – marmurowa rzeźba Michała Anioła powstała w latach 1498–1499. Znajduje się w bazylice św. Piotra na Watykanie. Rzeźba przedstawia Marię trzymającą w ramionach ciało Jezusa Chrystusa. W porównaniu do wcześniejszych piet, gdzie Maria była ukazywana jako starsza kobieta, Michał Anioł zdecydował się na ukazanie Marii jako młodej kobiety, gdzie młodość łączył z jej niepokalanością. Zleceniodawcą dzieła był francuski kardynał Jean Bilhères de Lagraulas. Prace nad rzeźbą rozpoczęły się w 1498. Gotowe dzieło zostało oddane w grudniu 1499 roku. Rzeźba stanęła w bazylice św. Piotra na Watykanie, kilkakrotnie zmieniała lokalizację w obrębie świątyni. Pietà watykańska uchodzi za jedną z najsłynniejszych rzeźb w historii sztuki. == Opis == Rzeźba została wykonana z marmuru. Jej wysokość wynosi 174 cm, szerokość grupy 166 cm, a głębokość 103 m. Pietà watykańska przedstawia Marię i jej syna Jezusa tuż po zdjęciu z krzyża. Nastrój jest podniosły i kontemplacyjny. Maria siedzi na skalnym występie (symbolizującym Kalwarię), samotnie w ciszy opłakuje śmierć swojego syna. Rozpacz matki została dyskretnie zaznaczona poprzez ukazanie smutnego wyrazu twarzy oraz powściągliwego i opanowanego gestu lewej ręki. Na twarzy Marii nie są dostrzegalne wyraźne rysy grymasu. Lewa ręka wskazuje na bezradność wobec zapowiedzianej i tragicznej śmierci Jezusa. Twarz Marii jest młodzieńcza oraz jednocześnie ponadczasowa. Ukazanie Marii jako młodej kobiety było sprzeczne z dotychczasową tradycją, zgodnie z którą piety ukazywały ją jako starszą kobietę. Maria siedzi wyprostowana, tylko jej głowa pochyla się nad ciałem Jezusa. Prawą ręką podtrzymuje ciało zmarłego syna. Jedno kolano Marii jest nieznacznie podniesione. Głowa i prawa ręka Jezusa opadają bezwładnie na szatę matki. Na ciele Jezusa nie są widoczne ślady tortur poza płytkimi śladami po ranach na stopach i dłoniach. Jego biodra są okryte perizonium. Dzięki polerowaniu pumeksem powierzchnia rzeźby jest gładka. Rzeźba łączy liryzm z siłą wyrazu. Na rozpacz Marii wskazuje smutek malujący się na jej twarzy oraz bezradny gest lewej dłoni. Konstrukcja dzieła ma kształt piramidy. Wyprostowana Maria ma kierunek pionowy, a leżący na jej kolanach Jezus poziomy. Układ postaci sprawia wrażenie, jakoby Maria składała ofiarę. Gest ten stanowi analogię do zachowania kapłana podczas nabożeństwa, gdy składa ofiarę Eucharystii przed ołtarzem. Podobnie jak w Bachusie rzeźbiarz zastosował kontrasty, a ruch dyskretnie zaakcentował. Proporcje Marii i Jezusa są nieznacznie zdeformowane. Ramiona Marii zostały subtelnie poszerzone. Uda Marii poddano spłaszczeniu. Zniekształcenia nie są dostrzegalne na pierwszy rzut oka. Historyk sztuki Luba Ristujczina sugeruje, że Michał Anioł, zniekształcając proporcje, uwzględnił tym samym ograniczenia wynikające z ekspozycji. Hipoteza ta nie została potwierdzona na skutek braku źródeł. Na szarfie przepasującej tors Marii Michał Anioł wykuł sygnaturę: MICHAELA[N]GELUS BONAROTUS FLORENTIN[US] FACIEBA[T] (Uczynił to Florentczyk Michał Anioł Buonarroti). Jest to jedyna praca, która zawiera podpis artysty. Według przekazów, tuż po zaprezentowaniu dzieła widzowie podejrzewali, że Pietę wyrzeźbił Cristoforo Solari. Podpis Michał Anioł miał wykuć w nocy. == Historia == Piety były popularnym tematem w sztuce średniowiecznej i renesansowej. Choć słowo pietà jest pochodzenia włoskiego i oznacza „litość”, motyw ten narodził się w XIV wieku w Niemczech. We Włoszech motyw ten stał się szczególnie popularny podczas działalności Savonaroli. Na pietach Maria była ukazywana jako starsza kobieta o pomarszczonej twarzy. Michał Anioł jako pierwszy artysta renesansowy zdecydował się przedstawić Marię jako młodą kobietę. Zleceniodawcą rzeźby był francuski kardynał Jean Bilhères de Lagraulas, który przebywał w Rzymie jako ambasador króla Francji przy Stolicy Apostolskiej. Prawdopodobnie kardynał de Lagraulas wybrał temat piety ze względu na jej konotacje pogrzebowe. Kontrakt został podpisany 27 sierpnia 1497 roku. W imieniu Michała Anioła umowę podpisał Jacopo Galle. W momencie podpisania kontraktu Michał Anioł był mało znanym rzeźbiarzem. Zgodnie z umową rzeźba naturalnej wielkości miała przedstawiać Marię i martwego Jezusa, a dzieło miało zostać ukończone w przeciągu roku. Honorarium miało wynieść 450 dukatów papieskich. Jedna trzecia tej kwoty została wypłacona w formie zaliczki, pozostałe 300 dukatów miało być wypłacane co kwartał. Gotowa rzeźba miała stanąć na nagrobku kardynała w bazylice św. Piotra. Przed rozpoczęciem prac Michał Anioł udał się do Carrary w celu dobrania odpowiedniego bloku marmuru. Transport bryły do Rzymu trwał dziewięć miesięcy. Prace nad Pietą watykańską przeciągnęły się, dzieło zostało ukończone pod koniec 1499 roku. Samo rzeźbienie zajęło artyście rok, kolejne kilka miesięcy Michał Anioł poświęcił na polerowanie. W sierpniu 1499 roku zmarł kardynał Jean Bilhères de Lagraulas. Zlecenie przejął papież Aleksander VI. Dzieło spotkało się z pozytywnym przyjęciem. Michała Anioła okrzyknięto geniuszem i uosobieniem boskości. Zachwyt współczesnych wzbudziła draperia sukni Maryi i leżącego na kolanach całunu; Giorgio Vasari docenił ukazanie mięśni, nerwów i żył. Negatywnie oceniono ukazanie Marii jako młodej kobiety, która według Biblii w momencie śmierci Jezusa mogła liczyć ok. 40 lub 50 lat. Michał Anioł bronił swojej koncepcji tłumacząc, że niepokalaność daje świeżość i pełnię młodości. Po ukończeniu Piety Michał Anioł otrzymał zlecenie na wykonanie rzeźby Dawida. Dzieło kilkakrotnie przenoszono w obrębie bazyliki św. Piotra. O pierwszej lokalizacji wiadomo niewiele. Rzeźba miała stanąć przy grobie kardynała de Lagraulasa, który był zlokalizowany na południowej stronie starej bazyliki św. Piotra. Po wyburzeniu starej bazyliki Pietà watykańska trafiła do Grot Watykańskich. W 1626 roku rzeźbę przeniesiono do pierwszej kaplicy po lewej stronie świątyni. Ostatnia zmiana lokalizacji miała miejsce w 1749 roku. Wówczas rzeźba stanęła w pierwszej kaplicy od prawej nawy. Od tego momentu rzeźba była rzadko przenoszona. W latach 1964–1965 Pietà watykańska była prezentowana na wystawie światowej w nowojorskim Queens. Zgodę na wypożyczenie rzeźby wyraził papież Jan XXIII krótko przed swoją śmiercią. Pietà była prezentowana na tle ciemnoniebieskiego aksamitu. 21 maja 1972 roku rzeźba została uszkodzona przez australijskiego geologa pochodzenia węgierskiego Laszlo Totha, który młotkiem uszkodził lewe ramię i twarz Marii. Podczas ataku Toth krzyczał, że to on jest Jezusem Chrystusem. W 1973 roku rzeźba została zabezpieczona szybą pancerną. Podczas rekonstrukcji rzeźby wzorowano się na kopii przechowywanej w kościele Matki Bożej Bolesnej w Poznaniu. Z okazji Jubileuszu 2025 Roku w 2024 roku przeprowadzono wymianę szkła zabezpieczającego Pietę. Podczas trwających niecałe sześć miesięcy prac zamontowano dziewięć nietłukących się i kuloodpornych szyb. Podczas prac na miejscu oryginalnej rzeźby postawiono kopię z Muzeów Watykańskich. == Odbiór == Pietà watykańska uchodzi z jedną z najsłynniejszych rzeźb w historii sztuki i pierwsze wielkie dzieło Michała Anioła. Giorgio Vasari i Ascanio Condivi w swoich biografiach Michała Anioła podkreślali gładkie i nieskazitelne twarze postaci. Szwajcarski historyk sztuki Heinrich Wölfflin negatywnie odniósł się do lokalizacji rzeźby. Wölfflin, nazywając dzieło pierwszym wielkim dziełem Michała Anioła, uznał umieszczenie rzeźby w jednej z kaplic jako przejaw barbarzyństwa. Jego zdaniem zbyt wysokie ustawienie rzeźby oraz daleka przestrzeń gubi detale rzeźby. Na Piecie watykańskiej wzorował się Caravaggio, malując Złożenie do grobu. == Popularność w kulturze == Kopie rzeźby znajdują się m.in: w Muzeach Watykańskich, w kościołach pw. Matki Boskiej Bolesnej w Poznaniu, Imienia Jezus we Wrocławiu. 13 września 2025 roku na placu Świętego Piotra w Rzymie odbył się koncert Łaska dla Świata. Podczas wydarzenia 3000 dronów utworzyło wizerunek papieża Franciszka oraz wybrane dzieła Michała Anioła, w tym Pietę. == Przypisy == == Bibliografia == AdamA. Bochnak AdamA., Michał Anioł Buonarroti, Kraków: Polska Akademia Nauk – Oddział w Krakowie, 1968 [dostęp 2025-10-25] . Brigitte B. i inni (red.), Kronika chrześcijaństwa, Warszawa: Świat Książki, 1998 . MonicaM. Girardi MonicaM., KLASYCY SZTUKI. Michał Anioł, Warszawa: Rzeczpospolita, 2006, ISBN 978-83-60529-24-9 . LubaL. Ristujczina LubaL., Michał Anioł, Bielsko-Biała: Dragon, 2021, ISBN 978-83-8172-897-3 . HeinrichH. Wölfflin HeinrichH., Sztuka klasyczna: wstęp do włoskiego Renesansu; Klassische Kunst, Kraków 1931 [dostęp 2025-07-15] .