Władysław Szpilman, ps. „Al Legro” (ur. 5 grudnia 1911 w Sosnowcu, zm. 6 lipca 2000 w Warszawie) – polski kompozytor, pianista i aranżer pochodzenia żydowskiego. == Życiorys == === Przed II wojną światową === Urodził się w Sosnowcu przy ul. Targowej 18 w rodzinie żydowskiej, jako najstarsze dziecko Samuela (Szmula) Szpilmana, skrzypka, i Edwardy (Estery) z domu Rappaport, pianistki i nauczycielki. Miał brata Henryka i dwie siostry: Reginę i Halinę. Jego kuzynem był kompozytor i pianista Leon Szpilman. Uczęszczał do Męskiej Szkoły Handlowej (tzw. gimnazjum Tomasza Płockiego) w Sosnowcu. Od 1928 uczył się w Wyższej Szkole Muzycznej im. Fryderyka Chopina w Warszawie pod kierunkiem Józefa Śmidowicza i Aleksandra Michałowskiego. W 1931 roku uzyskał stypendium w Akademie der Künste w Berlinie, gdzie studiował u Artura Schnabla, Leonida Kreutzera (fortepian) i Franza Schrekera (kompozycja). Tam skomponował swoje pierwsze utwory symfoniczne i suitę fortepianową Życie maszyn. W 1933 roku atmosfera potęgującego się narodowego socjalizmu w Niemczech skłoniła go do powrotu do kraju. W 1934 nawiązał współpracę z Bronisławem Gimplem, znanym amerykańskim skrzypkiem polskiego pochodzenia. W 1935 roku został zatrudniony jako etatowy pianista w Polskim Radiu. W tym okresie skomponował pierwsze szlagiery: Kiedy kochasz się w dziewczynie (sł. Emanuel Szlechter), Nie ma szczęścia bez miłości i Straciłam twe serce (z tekstami brata Henryka ps. Herold), Nocą (słowa Emanuel Szlechter), a także muzykę do filmów Wrzos (1937) i Dr Murek (1939), co przyniosło mu znaczną popularność. === II wojna światowa === Podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 w dalszym ciągu pracował w Polskim Radiu jako solista i akompaniator. Około 20 września Szpilmanowie, nie chcąc schodzić w czasie bombardowań do piwnic, przeprowadzili się ze swego mieszkania na trzecim piętrze w kamienicy przy ul. Śliskiej do mieszkania przyjaciół, znajdującego się na pierwszym piętrze przy ul. Pańskiej. 23 września 1939 grał „na żywo” recital utworów Chopina. Był to ostatni koncert „na żywo” w warszawskiej rozgłośni gdyż o godz.15.15 tego dnia, w trakcie odtwarzania z płyt koncertu c-moll Rachmaninowa, z powodu braku prądu (zbombardowanie i unieruchomienie Elektrowni Warszawskiej) Polskie Radio przerwało nadawanie. Zanim powstało getto występował wspólnie z Janiną Godlewską i Andrzejem Boguckim w Café Dorys na ulicy Poznańskiej. W listopadzie 1940 roku ulica Śliska, przy której mieszkała rodzina Szpilmanów, znalazła się w utworzonym przez Niemców getcie. Rodzinę utrzymywał z grania w kawiarniach i salkach koncertowych getta. Karierę pianisty w dzielnicy zamkniętej rozpoczął w kawiarni „Nowoczesna” przy ul. Nowolipki 10. Skomponował szereg piosenek oraz wykonywany wielokrotnie w kawiarni „Sztuka” przy ul. Leszno 2 utwór z tekstem Władysława Szlengla na głos i dwa fortepiany (w duecie z Adolfem Goldfederem) pt. Casanova (parafraza walca z opery Ludomira Różyckiego o tym samym tytule) oraz Jej pierwszy bal (wyk. Wiera Gran). Razem z Goldfederem występował w tzw. Żywym Dzienniku – wystawianym w „Sztuce“ polskojęzycznym kabarecie satyrycznym. Z powodu dużej popularności tego lokalu dobrze zarabiał, dzięki czemu mógł utrzymać sześcioosobową rodzinę. Podczas wielkiej akcji deportacyjnej latem 1942 roku dzięki pomocy Adolfa Goldfedera wraz z ojcem i rodzeństwem znalazł zatrudnienie w pobliżu Umschlagplatzu przy sortowaniu mebli i innych przedmiotów pochodzących z mieszkań Żydów wywiezionych do obozu zagłady w Treblince. Był świadkiem marszu na Umschlagplatz Janusza Korczaka i dzieci z Domu Sierot. Po ogłoszeniu likwidacji tzw. małego getta udało mu się przewieźć z mieszkania przy ul. Śliskiej do kamienicy w której był skoszarowany z rodziną trochę rzeczy osobistych. W wyniku selekcji przeprowadzonej 16 sierpnia 1942 przez Niemców w jego miejscu pracy wraz z rodzicami i siostrą Reginą trafił na Umschlagplatz. Tam dobrowolnie dołączyli do nich jego siostra Halina i brat Henryk. Podczas ładowania do wagonów na rampie Umschlagplatzu został rozpoznany przez jednego z żydowskich policjantów i wypchnięty poza ich kordon otaczający miejsce załadunku. Wmieszał się w grupę żydowskich robotników i wraz z nimi opuścił Umschlagplatz. Dzięki pomocy Mieczysława Lichtenbauma, syna przewodniczącego warszawskiego Judenratu Marka Lichtenbauma, 19 sierpnia 1942 roku uzyskał przydział do grupy robotników rozbierających mury getta na terenach włączonych do aryjskiej części miasta. Podczas „kotła na Miłej” – ostatniego etapu wielkiej akcji likwidacyjnej we wrześniu 1942 roku – otrzymał numerek uprawniający do pozostania w getcie. W 1942 pracował jako robotnik przymusowy m.in. przy budowie koszar SS na Mokotowie, w Alejach Ujazdowskich oraz przy urządzaniu mieszkań dla niemieckich oficerów w domu przy ul. Narbutta 8. W czasie akcji styczniowej w getcie razem z pozostałymi robotnikami z jego grupy został tymczasowo skoszarowany przy ul. Narbutta. 13 lutego 1943 dzięki pomocy Andrzeja Boguckiego i jego żony Janiny Godlewskiej-Boguckiej uciekł ze swojej brygady roboczej pracującej przy ul. Narbutta na stronę aryjską. Jego pierwszym miejscem pobytu była pracownia malarska w kamienicy przy ul. Noakowskiego 10. Był ukrywany do końca lipca 1944 roku w kilku mieszkaniach, m.in. przez ok. pięć miesięcy przez Czesława Lewickiego przy ul. Puławskiej 83. Z powodu tzw. złego wyglądu nie mógł wychodzić na ulicę. W czasie powstania warszawskiego został odcięty od wszelkiej pomocy ze strony przyjaciół. Od 15 sierpnia 1944 roku do wyzwolenia miasta spod okupacji niemieckiej 17 stycznia 1945 roku ukrywał się samotnie w rejonie al. Niepodległości. Po podpaleniu przez Niemców domu, w którym przebywał, próbował popełnić samobójstwo zażywając dużą ilość leków nasennych. W spalonym domu przy al. Niepodległości 223 odkrył go kapitan Wehrmachtu Wilm Hosenfeld, który udzielał mu pomocy, dostarczając żywność. 12 grudnia 1944 Hosenfeld odwiedził go po raz ostatni i poinformował, że razem ze swoim oddziałem opuszcza miasto. Szpilman podał mu wtedy swoje nazwisko. 17 stycznia 1945 do domu, w którym się ukrywał, weszli polscy żołnierze. W 1945 wracający do Warszawy kolega Szpilmana z Polskiego Radia, Zygmunt Lednicki, spotkał Hosenfelda w tymczasowym obozie jeńców niemieckich; Hosenfeld powiedział, że pomagał Szpilmanowi, i poprosił o pomoc. Lednicki, który opowiedział o tym później Szpilmanowi, nie dosłyszał jednak nazwiska oficera. Dopiero w 1950 Szpilmanowi udało się poznać tożsamość Niemca, lecz nie udało mu się już uwolnić go z niewoli sowieckiej − Hosenfeld zmarł w obozie karnym pod Stalingradem w sierpniu 1952 roku. === Po wojnie === Po 1945 roku wrócił do pracy w Polskim Radiu, na początku jako zastępca dyrektora działu muzycznego. Od 1945 do 1963 był szefem działu muzyki rozrywkowej Polskiego Radia. W 1947 roku skomponował sygnał do Polskiej Kroniki Filmowej. W 1956 roku, korzystając z politycznej odwilży, reaktywował Związek Autorów i Kompozytorów (ZAiK, rozwiązany w 1948) pod nową nazwą Związek Polskich Autorów i Kompozytorów (ZAKR), którego prezesem był do 1961. W 1961 roku zorganizował według własnego pomysłu Międzynarodowy Festiwal Piosenki w Sopocie. Występował z koncertami solo (w repertuarze miał m.in. Wariacje Rachmaninowa na temat Paganiniego, Koncerty fortepianowe J. Brahmsa z dyrygentami Witoldem Rowickim, Janem Krenzem i in.), a także grał muzykę kameralną z Bronisławem Gimplem (z przerwą 1948−1956), sporadycznie koncertował również z Henrykiem Szeryngiem, Idą Händel, Tadeuszem Wrońskim i Romanem Totenbergiem. W 1963 roku stworzył Kwintet Warszawski (zapraszając do współpracy Bronisława Gimpla, Tadeusza Wrońskiego, Stefana Kamasę i Aleksandra Ciechańskiego, później Krzysztofa Jakowicza, Igora Iwanowa, Jana Tawroszewicza, Andrzeja Orkisza, Krzysztofa Podejkę i innych), z którym do 1986 dał ponad 2000 koncertów na całym świecie, głównie poza granicami Polski. Po wojnie skomponował ponad 500 popularnych piosenek m.in. Trzej przyjaciele z boiska, Tych lat nie odda nikt, W małym kinie czy Nas zaczarować musiał deszcz. Był też autorem muzyki filmowej do filmu Zadzwońcie do mojej żony (1957), wielu piosenek i słuchowisk radiowych dla dzieci, musicalów Ciotka Karola i Czerwony Kapturek, kompozytorem szeregu utworów symfonicznych (obecnie wydanych w całości w wydawnictwie muzycznym Boosey & Hawkes w USA). Zmarł w Warszawie, pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera A3 tuje-3-14). == Życie prywatne == W 1950 poślubił studentkę medycyny Halinę Grzecznarowską, córkę Józefa Grzecznarowskiego, działacza socjalistycznego, posła na Sejm i prezydenta Radomia. Miał synów Andrzeja i Krzysztofa. == Kontrowersje == W książce Oskarżona: Wiera Gran jej autorka Agata Tuszyńska przytoczyła relację Wiery Gran, jakoby Władysław Szpilman był w getcie warszawskim funkcjonariuszem Żydowskiej Służby Porządkowej i brał udział w wielkiej akcji deportacyjnej w getcie latem 1942 roku. Wiera Gran poznała Szpilmana przed wojną, a w getcie występowali razem w kawiarni Sztuka. Po ukazaniu się książki wdowa po Szpilmanie i syn kompozytora pozwali jej autorkę oraz wydawcę – Wydawnictwo Literackie. W lutym 2016 roku rozpatrujący skargę kasacyjną Sąd Najwyższy uchylił niekorzystny dla rodziny wyrok i przekazał sprawę sądowi niższej instancji do ponownego rozpatrzenia. Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 29 lipca 2016 roku częściowo uwzględnił pozew, orzekając, że „przytaczanie w książce słów schorowanej staruszki, które uderzają w światowej klasy kompozytora, nie może być przyjmowane przez autorkę i wydawcę bezkrytycznie”. Sąd nakazał, aby w sytuacji, gdyby książka została wznowiona, strony, w których znajdują się informacje o rzekomej współpracy Władysława Szpilmana z Niemcami, zostały z niej usunięte. Nakazał także przeproszenie Haliny Grzecznarowskiej-Szpilman i Andrzeja Szpilmana przez Agatę Tuszyńską za naruszenie ich prawa do kultywowania pamięci o zmarłym jako o dobrym człowieku. == Utwory == Do widzenia Teddy (sł. Jan