Zofia Kossak, później Zofia Kossak-Szczucka, później Zofia Kossak-Szatkowska, de domo Kossak, primo voto Szczucka, secundo voto Szatkowska (ur. 10 sierpnia 1889 w Kośminie, zm. 9 kwietnia 1968 w Bielsku-Białej) – polska powieściopisarka, współzałożycielka dwóch tajnych organizacji w okupowanej Polsce: Frontu Odrodzenia Polski oraz Rady Pomocy Żydom Żegota. Odznaczona pośmiertnie medalem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata (1982) i Orderem Orła Białego (2018). == Życiorys == === Okres zaborów === Była córką Tadeusza Kossaka (brata bliźniaka Wojciecha) i Anny Kisielnickiej-Kossakowej, siostrą stryjeczną satyryczki Magdaleny Samozwaniec, poetki Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej i malarza Jerzego Kossaka oraz wnuczką Juliusza Kossaka. W większości publikacji jako data jej narodzin figuruje rok 1890; po dotarciu do nieznanych wcześniej dokumentów okazało się, że przyszła na świat rok wcześniej. Dzieciństwo i młodość spędziła na Lubelszczyźnie i na Wołyniu. Na początku uczyła się w domu, potem w 1906 pracowała jako nauczycielka w Warszawie. W latach 1912–1913 studiowała malarstwo w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie, a potem rysunek w École des Beaux-Arts w Genewie, co przerwał wybuch I wojny światowej. W 1915 wyszła za mąż za Stefana Szczuckiego i zamieszkała z nim w Nowosielicy na Wołyniu. Tam przyszli na świat ich synowie – Juliusz (ur. 1916) i Tadeusz (ur. 1917). W 1917–1919 przeżyła z rodziną okres krwawych wystąpień chłopskich oraz najazd bolszewicki. Spisane wspomnienia z tego okresu, wydane w 1922 pod tytułem Pożoga z przedmową Stanisława Estreichera, były jej właściwym debiutem literackim. === Okres międzywojenny === Od 1919 Zofia Kossak mieszkała z mężem we Lwowie, gdzie zarabiała pisząc do „Słowa Polskiego” i pracowała nad Pożogą. Po śmierci męża w 1923 przeniosła się z synami do nowego majątku ojca w Górkach Wielkich na Śląsku Cieszyńskim, gdzie gośćmi Kossaków bywali Melchior Wańkowicz i harcmistrz Związku Harcerstwa Polskiego Aleksander Kamiński, od 1933 kierownik ośrodka ZHP w pobliskim Nierodzimiu. 14 kwietnia 1925 Zofia Kossak ponownie wyszła za mąż, za oficera WP Zygmunta Szatkowskiego. W 1926 na świat przyszedł jej trzeci syn, Witold Szatkowski, a umarł pierworodny – Juliusz Szczucki. W 1928 urodziła córkę, Annę Szatkowską. W latach 1928–1930 nawiązała znajomość z Pawłem Musiołem, ówczesnym przewodniczącym Stowarzyszenia Studentów-Polaków ze Śląska Cieszyńskiego „Znicz”. W 1932 została odznaczona nagrodą literacką województwa śląskiego. W 1935 umarł jej ojciec, Tadeusz Kossak. Zadłużony majątek wykupił w 1930 i 1935 na potrzeby ZHP śląski wojewoda i kurator szkolny Michał Grażyński, po którego stronie Zofia Kossak opowiedziała się swym piórem w 1933 w jego konflikcie z Wojciechem Korfantym. Powstałym w Górkach ośrodkiem harcerskim kierował do 1939 Aleksander Kamiński, a sama pisarka utrzymywała kontakty towarzyskie i ideowe z harcerzami. Od 1934 lub 1935 mieszkała z mężem w Warszawie, pozostawiając dzieci w Górkach. Istotnym dziełem Zofii Kossak był cykl wydanych w latach 1936–1937 nakładem Księgarni św. Wojciecha powieści historycznych z okresu wypraw krzyżowych: Krzyżowcy, Król trędowaty i Bez oręża. Była patronką debiutu literackiego Gustawa Morcinka, sąsiada ze Skoczowa, który dzięki niej ogłosił swoje opowiadania w Księgarni św. Wojciecha na przełomie lat 20. i 30. Wraz z Morcinkiem należała do współpracowników ks. Emanuela Grima, prezesa Związku Śląskich Katolików. W 1938 została uhonorowana przynależnością do Rycerskiego i Szpitalnego Zakonu św. Łazarza z Jerozolimy, otrzymując Wielki Krzyż Zasługi. W 1939 przystąpiła do opracowania powieści-monografii o Podolu, której myślą przewodnią i głównym tematem miało być: „Podole było, jest i będzie polskie”. === II wojna światowa === Po wybuchu wojny 3 września ewakuowała się z dziećmi z Warszawy do Suchej i dalej na wschód, ale po inwazji ZSRR i osadzeniu męża przez Niemców w obozie jenieckim po pierwszej bitwie pod Tomaszowem Lubelskim 20 września powróciła do Warszawy i zamieszkała na Powiślu przy ul. Idźkowskiego 4. Zaangażowała się w konspiracyjną działalność publicystyczną, propagandową i charytatywną, okazując niechęć wobec głównonurtowych inicjatyw politycznych. Od końca października 1939 przez około sześć miesięcy gościła w mieszkaniu przy Idźkowskiego dobrze znanego sobie Aleksandra Kamińskiego, który 5 listopada 1939 rozpoczął wydawanie „Biuletynu Informacyjnego”, pisma Okręgu Warszawskiego Służby Zwycięstwu Polski i następnie Związku Walki Zbrojnej, z czasem oficjalnego organu prasowego Polskiego Państwa Podziemnego. Wiosną 1940 powstało Biuro Informacji i Propagandy, któremu podporządkowany został „Biuletyn”, a Kamiński przeniósł się na Żoliborz i związki Kossak z pismem uległy zerwaniu do 1944. Od października 1939 Kossak współpracowała na zaproszenie wydawcy Witolda Hulewicza z pierwszym pismem podziemnym „Polska Żyje”, a od aresztowania Hulewicza we wrześniu 1940 do wsypy wydawnictwa w styczniu 1941 kierowała jego redakcją z Witoldem Bieńkowskim, późniejszym szefem wywiadu Delegatury Rządu na Kraj i inspiratorem zabójstwa Widerszala i Makowieckiego w 1944. W „Peżetce” ukazał się m.in. jej tekst Do kobiet polskich, w którym przedstawiła pracę domową kobiet jako walkę o polskość. W 1940 ogłosiła na łamach wydawanego przez falangistowską Konfederację Narodu „Znaku” Spowiedź inteligenta polskiego. Pisała także do wydawanego przez katolicko-narodową organizację Miecz i Pług (MiP, później pod nazwą Polska Żyje) ks. Leona Poeplaua pisma o tej samej nazwie do czasu aresztowania przywódcy w kwietniu 1940 i zastąpienia go przez współzałożycieli, agentów Gestapo Anatola Słowikowskiego i Zbigniewa Grada. Nawiązała tam znajomość z Bieńkowskim, którego wprowadziła do redakcji „Peżetki” i powierzyła mu zainicjowane latem 1940 jej młodzieżowe pismo „Orlęta”. Według niesprawdzonych informacji należała do grona założycieli MiP. W 1941 wraz z Bieńkowskim i księdzem Edmundem Krauzem z parafii Św. Krzyża utworzyła tajną organizację społeczno-katolicką pod nazwą Front Odrodzenia Polski (FOP), w której pełniła funkcję ideologa, wydając pismo „Prawda” i pisząc dla „Prawdy Młodych”. Z ramienia FOP opublikowała w lutym 1942 na łamach „Polski Zbrojnej Moralnie”, organu prasowego antykomunistycznej organizacji Rycerski Zakon Krzyża i Miecza, broszurę pt. Prawdziwe oblicze Piusa XII, w której broniła niekonfrontacyjnej postawy papieża wobec agresji i zbrodni hitlerowskich. Przystąpiła do polityczno-wojskowej katolickiej organizacji podziemnej Unia, założonej w 1940 i kierowanej przez Jerzego Brauna, choć do negocjowanego wiosną 1942 i ponownie w 1943 połączenia Unii z FOP nie doszło z powodu personalnych konfliktów między unionistami a Bieńkowskim. 11 sierpnia 1942 Kossak opublikowała w imieniu FOP ulotkę Protest przeciwko zagładzie Żydów. We wrześniu 1942 wraz z Wandą Krahelską powołała Tymczasowy Komitet Pomocy Żydom, przekształcony wkrótce w Radę Pomocy Żydom „Żegota” (za tę działalność w 1982 odznaczona została medalem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata). 3 listopada 1942 jako matka chrzestna, wraz z Marią Kann, uczestniczyła w Kościele Panien Kanoniczek w Warszawie przy ul. Bielańskiej w uroczystości poświęcenia sztandaru dla 1 Samodzielnej Brygady Spadochronowej. Poczet sztandarowy stanowili cichociemni mjr Maciej Kalenkiewicz ps. Kotwicz, por Jan Marek ps. Walka oraz ppor. Mieczysław Eckhardt ps. Bocian. W 1943 w niemieckim obozie koncentracyjnym Auschwitz zginął jej drugi syn, Tadeusz Szczucki. Przypadkowo aresztowana 25 września 1943 przez patrol uliczny (wspomnienia łączniczki „Urszuli”) i 5 października 1943 wywieziona do KL Auschwitz-Birkenau. 12 kwietnia 1944 została przez władze niemieckie przetransportowana do Warszawy na Pawiak i po odmowie współpracy przeciwko ZSRR skazana na śmierć. Napisała z więzienia 24 maja list do prezydenta Władysława Raczkiewicza z prośbą o ratunek dla kobiet przetrzymywanych w Auschwitz. Dzięki staraniom władz podziemia została uwolniona 28 lipca. Wzięła udział w powstaniu warszawskim przygotowując odezwy i artykuły nawołujące do czynnego udziału w walce, publikowane m.in. w „Biuletynie Informacyjnym” (po wznowieniu kontaktu z Kamińskim w lecie 1944) i w „Barykadzie Powiśla”. Przygotowała apel kobiet polskich do papieża Piusa XII wyemitowany przez powstańcze radio 21 sierpnia 1944. === Okres powojenny === Po upadku powstania do 1945 przebywała w Częstochowie, gdzie była inicjatorką wznowienia przez biskupa Teodora Kubinę tygodnika diecezjalnego „Niedziela” i współpracowała z jego redaktorem naczelnym ks. Antonim Marchewką. Tam opisała swoje wspomnienia z obozu w książce Z otchłani. Próbowała używać wobec nowych władz konspiracyjnego nazwiska Sikorska z lat okupacji. Po ujawnieniu jej działalności otrzymała od ministra spraw wewnętrznych Jakuba Bermana propozycję emigracji dla uniknięcia aresztowania w dowód wdzięczności za uratowanie jego bratanków w czasie wojny. Do skorzystania z oferty wyjazdu namawiał ją prymas August Hlond i przedstawiciele Delegatury Rządu na Kraj. Według zapisu w dzienniku Marii Dąbrowskiej z 3 sierpnia 1945 Kossak podjęła się wystąpienia na wiecu w Londynie na rzecz powrotu emigracji do kraju. Wyjechała z córką 15 sierpnia 1945 i dotarła przez Sztokholm do Londynu. „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” z 28 sierpnia 1945 zamieścił pod artykułem powitalnym na cześć Zofii Kossak notkę informującą, że była osobistą sekretarką Bieruta. W doniesienie uwierzył nawet jej mąż, a skutkiem była jawnie okazywana pisarce niechęć londyńskiej emigracji. Była publicznie nazywana agentką komunistyczną, m.in. przez Zygmunta Nowakowskiego, który zarzucał jej karierowiczostwo; w podobny sposób atakował ją publicysta „Kultury” Juliusz Mieroszewski. W liście z 1946 pisarka wyjaśniała wrogość emigracji uprawianiem przez siebie „propagandy kraju”. Jesienią 1945 przyjęła funkcję kierownika delegatury warszawskiego Polskiego Czerwonego Krzyża w Londynie. Została zaproszona przez króla Anglii Jerzego VI n