# Janina Lewandowska – Biografia Janina Antonina Lewandowska z domu Dowbor-Muśnicka (ur. 22 kwietnia 1908 w Charkowie, zm. 22 kwietnia 1940 w Katyniu) – polska pilotka szybowcowa i spadochroniarka, jedyna kobieta wśród ofiar zbrodni katyńskiej, pośmiertnie awansowana na stopień porucznika. Jej pamięć upamiętniona została w rzędzie generałów i oficerów Polskich Sił Zbrojnych, a jej los stał symbolem kobiet wojskowej służby w okresie II wojny światowej. ## Życiorys Urodziła się 22 kwietnia 1908 roku w Charkowie, w ówczesnej Rosji, w rodzinie Józefa Dowbora-Muśnickiego i Agnieszki z domu Korsońskiej. W 1919 roku rodzina powróciła do Polski i osiadła w Lusowie. Młodość spędziła w kontaktach z arystokratycznymi i żołnierskimi tradycjami rodzinnymi, co wpłynęło na jej dalsze wykształcenie i wybór zawodu. W czerwcu 1933 roku ukończyła Państwowe Konserwatorium Muzyczne w Poznaniu. Mimo śpiewu dawno planowała karierę śpiewaczką, jednak nigdy nie rozwinęła się ona poza drobne role operowe i okazjonalne występy, często używając pseudonimu **Janina Doris**. Poza śpiewem odbywała pracę doręczną na Wystawie Krajowej, przez co poznawała środowisko artystyczne oraz zawodowe. W 1936 roku ukończyła dziesięciomiesięczny IX Kurs Juzistek w Centrum Wyszkolenia Łączności w Zegrzu, a następnie została skierowana do pracy w Urzędzie telegraficzno-telefonicznym we Lwowie. Następnie przeniosła się do pracy na Poczcie Głównej w Poznaniu, gdzie rozwijała zawodowe umiejętności administracyjne i komunikacyjne. Jej pasją stały się szybowce. W 1937 roku ukończyła dziesięciomiesięczny kurs szybowcowy kategorii A i B, a w 1939 roku – kursy spadochronowe II-go stopnia na lotnisku w Ławicy pod Poznaniem. Członkinią Aeroklubu Poznańskiego, w marcu 1939 roku wybrano ją do komisji rewizyjnej stowarzyszenia, jako jedną z dwóch kobiet w władzach organizacji, co świadectwo jej zaangażowania i zaufania wobec środowiska lotniczego. Podczas pokazów szybowcowych w Tęgoborzu koło Nowego Sącza poznała instruktora szybowcowego **Mieczysława Lewandowskiego** (1911–1997). Para wzięła ślub cywilny 10 czerwca 1939 w Poznaniu, a nie długo później ślub kościelny w Tęgoborzu. Mąż stał się jej najważniejszym wsparciem, a ich związek opierał się wzajemnym szacunku i wspólnej miłości do lotnictwa. Mimo powszechnego przekonania, że Janina nie posiada lotniczego przygotowania wojskowego, sama zobowiązała się po zmobilizacji 1939 roku zgłosić się do służby. Nie wiadomo jednak, czy otrzymała przydział do konkretnej jednostki w dniu września 1939, czy aktywnie poszukiwała sposobu włączenia się do działań wojennych. Prawdopodobnie 3 września 1939 roku dołączyła do **Rzutu kołowego Bazy Lotniczej Nr 3**, dowodzonego przez kpt. pil. Józefa Sidora. Baza przeprowadzała ewakuację personelu i sprzętu na wschód Polski w poszukiwaniu miejsc do utworzenia lotnisk zapasowych. W wyniku działań wojennych znalazła się w niewoli radzieckiej – prawdopodobnie w rezultacie zniszczenia przez Niemców lub podjęcia decyzji o ewakuacji na wschód. Była przetrzymywana najpierw w Ostaszkowie, następnie w obozie w Kozielsku. Jej kadrę w obozie znajdowali bliscy z zawodu, m.in. ppor. Michał Kulikowski, lekarz 51 eskadry rozpoznawczej, co wskazuje na to, że mimo okrutnych warunków, pozostała w środowisku zawodowym. W listach wywozowych podano nieprawdziwe dane – m.in. fałszywe imię ojca – co sugeruje staranne usprzechnienie tożsamości dla celów propagandowych lub ewakuacyjnych. Pod koniec wojny znaleziono jej szczątki w Lesie Katyńskim – była **jedyną kobietą** wydobytą z mogił katyńskich. Niemcy przeprowadzili pierwszą ekshumację w 1943 roku, ale z obaw przed propagandą nie ujawniono faktu jej istnienia na liście ofiar. Dopiero w 1997, przez kolegę profesor Bolesław Popiel, jej czaszkę została odkryta i przechowywana jako dowód osobistych wojennych losów. ## Upamiętnienie * 5 października 2007 – postanowienie Ministra Obrony Narodowej o awansie pośmiertnym do stopnia porucznika (dekret Nr 439/MON). * 10 listopada 2007 – oficjalne ogłoszenie awansu w Warszawie podczas uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”. * Pomnik z rzeźby przedstawiającej Janinę Lewandowską – część Narodowego Pomnika Katyńskiego w Baltimore. * 2010 – udział w sztuce oratorskiej premiera Donalda Tuska podczas obchodów rocznicowych 7 kwietnia w Katyniu. * 2006 – nazwa ronda w Krakowie przy ulicach Marii Dąbrowskiej i Mieczysława Medweckiego. * 2020 – moneta śrebrna o nominale 10 zł w obrębie serii „Katyń–Palmiry 1940” upamiętniająca Janinę Lewandowską i Agnieszkę Dowbor-Muśnicką. ## Zobacz też * jeńcy polscy w niewoli radzieckiej (od 1939 roku) * obozy NKWD dla jeńców polskich * ofiary zbrodni katyńskiej – zamordowani w Katyniu * kampania wrześniowa ## Bibliografia * Gajowniczek Zuzanna (red.), *Śladem zbrodni katyńskiej*, Warszawa 1998 * J. Grajek, *Kronika działalności Towarzystwa Pamięci Generała Józefa Dowbora-Muśnickiego w Lusowie k. Poznania*, Lusowo 2000 * Urszula Olech, *Pro Memoria. Janina Lewandowska*, Wojskowy Przegląd Historyczny, Nr 2 (128), Warszawa 1989 * *Kaplica Katyńska. Katedra polowa Wojska Polskiego*. [dostęp 2020-03-14]. * *Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego: Katyń*. Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 2000. s. 423. [dostęp 2014-07-12]. * Убиты в Катыни. *Книга Памяти польских военнопленных – узников Козельского лагеря НКВД*, Лариса Еремина (red.). Москва: Общество «Мемориал» – Издательство «Звенья», 2015. ISBN 978-5-78700-123-5. ## Linki zewnętrzne * Janina Lewandowska, Polskie Siły Powietrzne w II wojnie światowej