Eksperci na polskim rynku sztuki – osoby zajmujące się określaniem autentyczności dzieł sztuki i ich rynkowej wartości. Status eksperta sztuki nie jest w Polsce uregulowany prawnie, a tym samym nie funkcjonuje jako samodzielny zawód ze zdefiniowanym zakresem działania i odpowiedzialności oraz wykształconą etyką zawodową. Wyjątek w tym zakresie stanowią rzeczoznawcy Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W Polsce nie jest przewidziany system licencji zezwalającej na działalność ekspercką. W konsekwencji polski ustawodawca sankcjonuje nieskrępowany dostęp do branży eksperckiej osobom prywatnym, niejednokrotnie niedysponującym stosowną wiedzą. W roli eksperta najczęściej występują historycy sztuki i konserwatorzy, wydający najczęściej ekspertyzy styloznawcze, rzadziej – na podstawie badań fizykochemicznych. Jak podkreśla Andrzej Ryszkiewicz, początków istnienia zajęcia eksperta na polskim rynku sztuki należy upatrywać w roku 1990, gdy złamany został monopol pracowników państwowej Desy na wykonywanie ekspertyz. Pozycja ekspertów rosła wraz z rozwojem polskiego rynku sztuki, jednocześnie ze wzrostem liczby przedsiębiorstw zajmujących się handlem dziełami sztuki uczestniczącymi w wolnej grze rynkowej. == Eksperci a regulacje prawne == Polskie prawo administracyjne nie reguluje wyraźnie statusu eksperta rynku sztuki, jego kwalifikacji zawodowych oraz procedur dokonywania oceny i wyceny dzieła sztuki. Nieuregulowaną pozostaje także szeroko dyskutowana kwestia odpowiedzialności ekspertów za wadliwie wykonane ekspertyzy. Obowiązujące przepisy odnoszą się jedynie do rzeczoznawców Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz muzealników. Pierwsze z nich zawarte są w rozporządzeniu ministra z dnia 10 maja 2004 r. dotyczącym rzeczoznawców MKiDN, które wskazuje na obowiązujący ich tryb powołania, wymogi, kwalifikacje i uprawnienia nadawane w 14 dziedzinach, w tym ocenie i wycenie zabytków ruchomych. Szczegółowo określone zostały treść i elementy ekspertyzy wykonywanej przez rzeczoznawców wedle ustalonego wzoru. Eksperci ministerialni są zobowiązani m.in. do wydania ekspertyz na rzecz organów państwowych, zdawania pisemnych sprawozdań ze swojej działalności, a także do dawania rękojmi zobowiązującej do zachowania profesjonalizmu i etyki zawodowej. Na tle polskiego rynku eksperckiego wymogi stawiane rzeczoznawcom MKiDN są zatem wysokie i klarownie zdefiniowane. Wątpliwości nasuwa natomiast prawne uregulowanie roli eksperta-muzealnika. Pojawia się ono w art. 34 ustawy o muzeach, która prywatne wystawienie ekspertyzy i wycenę dzieła sztuki przez muzealnika definiuje jako zachowanie nieakceptowalne, wówczas, gdy czyn ten może powodować konflikt interesów z muzeum zatrudniającym owego pracownika. Przepis ten wzorowany jest na uregulowaniach państw Europy Zachodniej. Podobne ograniczenie zawarte jest w Kodeksie etyki zawodowej Międzynarodowej Rady Muzeów ICOM, uznawanym powszechnie przez polskie instytucje muzealne. Dokument, poddany nowelizacji w 2004 r., łagodzi jednak zapis dotyczący wydawania ekspertyz przez pracowników muzeów i – jak wskazuje m.in. Stanisław Waltoś – nie zakazuje expressis verbis muzealnikom wykonywania ekspertyz prywatnych. Nieuregulowanie statusu eksperta wyraźnie zarysowuje się w zestawieniu z rozwiązaniami wprowadzonymi przez państwa o dłuższej niż w Polsce tradycji funkcjonowania rynku sztuki. Przykładu takowych rozwiązań dostarcza Francja, w której wprowadzono regulacje na poziomie wewnętrznej organizacji zawodowej (m.in. stowarzyszenia harmonizują warunki dostępu do profesji eksperta i tworzą kodeksy etyki) oraz poziomie państwowym, na którym eksperci rekomendowani są przez państwo wydające licencje na ich działalność (urząd aukcjonera we Francji jest państwowym). Problem ten ujawnia się również w sferze odpowiedzialności eksperta za wykonanie błędnej ekspertyzy. Jak bowiem wskazują badacze i obserwatorzy rynku, eksperci powszechnie uchylają się od odpowiedzialności, a wytaczanie procesów o odszkodowanie w ich przypadku „w praktyce nie zdarza się”. == Ekspertyzy == Szeroko komentowaną, istotną rolą ekspertów na rynku sztuki jest świadczenie czynności badawczych, których efektem jest opinia mogąca mieć charakter dowodu. Ekspertyza, której przygotowaniem zajmują się eksperci, najczęściej pojawia się w kontekście ekspertyz sądowych, jednakże na rynku sztuki większość przygotowanych opinii ma formę ekspertyz pozasądowych. Dodatkowo wyróżnia się spośród nich ekspertyzy obligatoryjne (podejmowane na przykład przez muzealną komisję zakupów, czy też radę konserwatorską) oraz fakultatywne (wykonywane na zlecenie sprzedawcy dzieła sztuki). Ekspertyzy podzielić można także na podstawie kryterium rodzaju dokumentu, w którym są one zawarte. Są to w większości dokumenty prywatne, drugą grupę stanowią natomiast dokumenty urzędowe, a pośród nich pozwolenie za wywóz zabytku za granicę. Ekspert ma za zadanie przede wszystkim ustalić czy obiekt jest autentyczny oraz kiedy powstał, a także kto jest jego autorem. W Polsce w przypadku wydanej wadliwie ekspertyzy nie została przewidziana odpowiedzialność karna. Adam Konopacki wyróżnia cztery formy, w których występują ekspertyzy na polskim rynku sztuki, różniące się od siebie zawartością treści: nota o przedmiocie – opis przedmiotu (analiza wizualna: na tej metodzie ekspertyzy bazują najczęściej w Polsce, są wykonywane przez historyków sztuki), potwierdzenie autentyczności, opinia o przedmiocie – nie tylko stwierdza jego autentyczność, ale też określa miejsce w okresie pracy twórczej artysty oraz reprezentatywność dla danego stylu, tzw. laurka – poza wyżej wymienionymi informacjami zawiera proweniencję przedmiotu oraz „legendy i anegdoty związane z powstaniem”. Ekspertyzy wydają najczęściej historycy sztuki, konserwatorzy zabytków, a także rzeczoznawcy Ministra Kultury i Sztuki. Ponadto ekspertem może być także artysta lub osoba nieposiadająca wykształcenia w dziedzinie sztuki, ale będąca znawcą danej dziedziny lub twórczości wybranego artysty. Głównym celem przeprowadzanych badań jest wyeliminowanie z rynku potencjalnych falsyfikatów. == Zadania ekspertów na polskim rynku sztuki == === Ocena autentyczności obiektów === Autentyczność konkretnego dzieła sztuki jest najistotniejszym składnikiem jego oceny. Jej ustalenie przypada na etap ekspertyzy poprzedzający wycenę pracy. Składają się na niego wszelkie badania, wymagające odpowiednich metod. Ustaleniu autentyczności obiektu służą choćby ekspertyzy pismoznawcze (badanie sygnatury autora), badania fizyko-chemiczne (przeprowadzane przez konserwatorów), analiza historyczno-artystyczna, czy kwerenda archiwalna. Jakkolwiek w ostatnich latach postuluje się korzystanie z zaawansowanych badań techniczno-technologicznych przy ocenie autentyczności dzieł sztuki, w praktyce tylko nieliczne instytucje w Polsce są w stanie je przeprowadzić. Ocena autentyczności dzieła może funkcjonować samodzielnie, niezależnie od wyceny dzieła sztuki. W Polsce w zakresie ocen wypracowane zostały już pewne standardy. Oceną i wyceną na gruncie polskim zajmują się m.in. Wojciech Szafrański i Dariusz Markowski. === Wycena obiektów === Wycena obiektu uzależniona jest od oceny jego autentyczności. Jakkolwiek obie czynności niejednokrotnie mylone są w obszarze polskiego rynku sztuki, to znacznie różnią się sferą kompetencji, które należy posiadać, by dokonać ich właściwie. Najistotniejsza wiedza wymagana od eksperta przy oszacowaniu ceny dzieła sztuki wiąże się ze znajomością rynku – tendencji i mechanizmów na nim występujących oraz umiejętnością odpowiedniej interpretacji cen. Jak wskazuje Wojciech Szafrański, na polskim rynku sztuki wycen najczęściej dokonują jednak osoby mające wiedzę jedynie z obszaru historii sztuki, czemu sprzyja brak wypracowanych standardów, a nawet powszechnie przyjętych metod wyceny na rodzimym rynku. W powszechnej świadomości wycenę dzieł sztuki przeprowadzają głównie osoby zawodowo zajmujące się handlem dziełami sztuki, co znacznie różni się od stanu faktycznego. Weryfikacji wycen na polskim rynku mogą dokonywać rzeczoznawcy MKiDN, biegli, doradcy ds. rynku w programach ministerialnych i eksperci ds. rynku w komisjach muzealnych. Wycena obiektu wraz z oceną autentyczności jest wymagana w ekspertyzie będącej podstawą do wywozu dzieła sztuki poza granice Polski. == Rodzaje ekspertów == Jak podkreśla Dariusz Markowski: „wobec braku wyraźnej regulacji prawnej, eksperci istnieją na polskim rynku jako osoby prywatne, prowadzące dodatkową działalność obok swojego podstawowego zajęcia”. Poniżej wyszczególniono podmioty najczęściej zajmujące się wykonywaniem ekspertyz na polskim rynku sztuki. === Eksperci publiczni === ==== Rzeczoznawcy Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego ==== Zgodnie z art. 100 ustawy z dnia 23 lipca 2003 roku o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego nadaje uprawnienia rzeczoznawcy w określonej dziedzinie opieki nad zabytkami. Reguluje to rozporządzenie Ministra Kultury z dnia 10 maja 2004 r. w sprawie rzeczoznawców ministra właściwego do sektora kultury i ochrony dziedzictwa narodowego w zakresie opieki nad zabytkami. Rzeczoznawca powołany przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego ma prawo do: ,,wydawania merytorycznych ocen i opinii w sprawach związanych z ochroną zabytków na rzecz organów ochrony zabytków, organów wymiaru sprawiedliwości, prokuratury, Policji, organów administracji celnej, Straży Granicznej, organów kontroli skarbowej, Najwyższej Izby Kontroli oraz Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad” Przepisy dotyczące rzeczoznawców Ministra Kultury i Dziedzictw Narodowego na drodze ewolucji pod wpływem opinii naukowców zostały doprecyzowane o wprowadzenie listy specjalności oraz zakresu ekspertyz. ==== Muzealnicy ==== Problem muzealników-ekspertów i podawanego w wątpliwość prawnego zakazu wykonywania przez nich ekspertyz dzieł sztuki wzbudza liczne kontrowersje i środowiskowe dyskusje. Naczelnym paradoksem przywoływanym w lit