Azory (port. Açores, wym. [ɐˈsoɾɨʃ]; Arquipélago dos Açores), administracyjnie Region Autonomiczny Azorów (port. Região Autónoma dos Açores) – portugalski archipelag położony na północnym Atlantyku, około 1400 km na zachód wybrzeży Portugalii kontynentalnej, na Grzbiecie Śródatlantyckim i jest zaliczany do Makaronezji. Składa się z dziewięciu głównych wysp i kilku mniejszych wysepek, z najwyższym szczytem Portugalii – Pico (2351 m n.p.m.). Zróżnicowana rzeźba terenu ze stromymi, skalistymi wybrzeżami i jeziorami kraterowymi świadczy o wulkanicznym pochodzeniu wysp. Archipelag jest nadal obszarem aktywnym sejsmicznie.W 2021 r. ludność archipelagu wyniosła 236 657 mieszkańców (spis powszechny). == Położenie, powierzchnia i ludność == Archipelag leży między 36,5° a 40°N oraz 24,5° a 31,5°W, w trzech grupach wysp (grupa zachodnia: Flores i Corvo, grupa środkowa: Faial, Pico, São Jorge, Graciosa i Terceira, grupa wschodnia: São Miguel i Santa Maria). Powierzchnia lądowa regionu wynosi ok. 2322–2324 km² (wartość podawana w źródłach instytucjonalnych waha się w tym przedziale). Największa wyspa, São Miguel – 759 km². Wyspy, znane we wczesnym średniowieczu wikingom norweskim, zostały ponownie odkryte w 1427 roku przez Portugalczyków, którzy przeprowadzili szybką kolonizację niezamieszkanego wcześniej archipelagu. Od czasów II wojny światowej działa amerykańska baza lotnicza i morska. Według wyników spisu 2021 ludność archipelagu liczy 236 440 osób (spadek o ok. 4% względem 2011). Ośrodkiem administracyjnym jest Ponta Delgada. Od roku 1976 mieszkańcy wyspy cieszą się częściową autonomią, poszerzoną w 1980 r.. == Etymologia nazwy == Nazwa „Açores” wywodzona jest tradycyjnie od port. açor, oznaczającego jastrzębia, którego przedstawienie widnieje na fladze regionu. Część opracowań wskazuje jednak, że wskazany ptak nie występuje i nigdy nie występował na tych wyspach. Najprawdopodobniej chodzi o endemiczny gatunek myszołowa zamieszkującego wyspy, który pierwsi żeglarze pomylili z jastrzębiem. Wczesnonowożytne opisy archipelagu przekazał m.in. Gaspar Frutuoso (1522-1591) w dziele Saudades da Terra (1586–1590). == Historia == === Wczesne osadnictwo i początki kolonizacji === Badania paleoekologiczne wskazują, że wyspy Azorów mogły być zamieszkane już w okresie wczesnego średniowiecza (około 700–850 r. n.e.), co podważa dotychczasowy pogląd o ich niezamieszkaniu przed przybyciem Portugalczyków. W osadach jeziornych stwierdzono obecność pyłów pochodzenia antropogenicznego i śladów działalności pasterskiej sprzed XV wieku. Azory były prawdopodobnie skolonizowane wówczas przez norsów (wikingów norweskich), ze względu na występujące wówczas ocieplenie półkuli północnej i związane z tym przeważające wiatry północno-wschodnie. Tradycyjnie za początek portugalskiej kolonizacji uznaje się lata 20.–30. XV wieku. Źródła przypisują pierwsze odkrycie części archipelagu pilotowi Diogowi de Silves (ok. 1427 r.), a rozpoczęcie osadnictwa – Gonçalowi Velho Cabralowi, działającemu z nadania infanta Henryka Żeglarza. W latach 1431–1453 prowadzona była kolonizacja wysp osadnikami z prowincji Alentejo i Algarve. Wyspa Faial, którą król Portugalii Alfons V odstąpił w roku 1466 w dożywotnie władanie księżnej Izabeli Burgundzkiej, została w następnych latach zasiedlona przez Flamandów i Francuzów z północy. W 1472 r. nadano prawa miejskie miejscowości Vila Franca do Campo na wyspie São Miguel, będącej pierwszą stolicą tej wyspy. W 1478 r. prawa miejskie uzyskała Angra do Heroísmo, której zabytkowe centrum wpisane jest na listę światowego dziedzictwa UNESCO, podobnie jak krajobrazy winnic na pobliskiej wyspie Pico. === Rola strategiczna w XVI–XVII wieku === Położenie Azorów czyniło z archipelagu istotny punkt na szlakach międzykontynentalnych. W lutym 1493 r. podczas powrotu z pierwszej wyprawy do Ameryki wylądował tam Krzysztof Kolumb. Już od XV stulecia port w Angra do Heroísmo na Terceirze był „obowiązkowym portem zawinięcia” dla flot powracających do Europy z Afryki i Indii aż do epoki parowców. 22 października 1522 r. potężne trzęsienie ziemi i osuwiska zniszczyły niemal całkowicie Vila Franca do Campo. Wydarzenie to, opisane we współczesnych kronikach i potwierdzone badaniami archeologicznymi, pochłonęło według szacunków od 3 do 5 tysięcy ofiar. W 1582 r. u wybrzeży São Miguel doszło do bitwy pod Ponta Delgada (znanej też jako bitwa pod Vila Franca do Campo), podczas której flota Álvara de Bazána pokonała siły sprzymierzone z Antonim de Crato. Rok później Hiszpanie podporządkowali sobie Terceirę, łamiąc ostatecznie opór portugalski w czasie unii iberyjskiej. === XIX wiek === Na przełomie XIX i XX wieku Azory stały się ważnym punktem komunikacji transatlantyckiej. W 1893 r. na wyspie Faial uruchomiono pierwszy kabel telegraficzny łączący z Carcavelos w Portugalii kontynentalnej. W 1928 r. w Horcie zbiegało się już 15 kabli podmorskich, łączących z Anglią, USA, Kanadą, Irlandią, Francją, Wyspami Zielonego Przylądka, Włochami i Niemcami, przy czym głównymi operatorami były brytyjskie, niemieckie i amerykańskie firmy telegraficzne. Odtąd Azory stały się jednym z głównych atlantyckich węzłów łączności. W październiku 2023 r. firma Google ogłosiła plany położenia kabla Nuvem („chmura”), łączącego Stany Zjednoczone (wschodnie wybrzeże), Portugalię i Bermudy z punktem lądowania na na wyspie São Miguel. 9 lipca 2025 r. Google publicznie zaprezentowało swój najnowszy transatlantycki system kablowy o nazwie Sol („słońce”), który połączy Florydę (Palm Coast), Bermudy, Azory, Hiszpanię (Santander) i Portugalię kontynentalną. W odpowiedzi na spadek eksportu pomarańczy do Anglii i kryzys, jaki to spowodowało na wyspach, w 1878 roku Towarzystwo Wspierania Rolnictwa São Miguel (port. Sociedade Promotora da Agricultura Micaelense) sprowadziło z portugalskiej kolonii w Makau dwóch chińskich specjalistów uprawy herbaty i założyło na wyspie São Miguel czynną do dzisiaj plantację Goreana. Ze względu na warunki naturalne - umiarkowany klimat i obfite opady deszczu - produkcja rosła, z zaburzeniami spowodowanymi dwiema wojnami światowymi, aż do drugiej połowy XX wieku, kiedy to rynek portugalski zdominowała herbata z Mozambiku. Azorskie plantacje herbaty zostały zamienione w pastwiska. Na przełomie XX i XXI w. reaktywowano drugą plantację, Porto Formoso. Obecnie są to jedyne plantacje herbaty w Europie mające znaczenie komercyjne. Wielorybnictwo przez ponad sto lat stanowiło ważny element gospodarki, kultury i tożsamości społeczności azorskich, szczególnie na wyspach Pico, Faial i São Jorge. Początki sięgają końca XVIII wieku, gdy na wyspy trafili amerykańscy wielorybnicy z Nowej Anglii, a miejscowa ludność zaczęła organizować własne załogi i warsztaty przerobu tłuszczu i spermacetu. W XIX i XX wieku połowy kaszalotów stały się jednym z głównych zajęć sezonowych dla tysięcy mieszkańców, zapewniając eksport cennego oleju i kości do metropolii i Stanów Zjednoczonych. W 1768 roku nawet 200 statków wielorybniczych różnego pochodzenia zawijało co roku na Faial. W latach 80 XX w., wraz z ratyfikacją przez Portugalię moratorium Międzynarodowej Komisji Wielorybniczej, działalność ta została całkowicie zakończona, a w miejscach dawnych zakładów — takich jak Fábrica da Baleia de Porto Pim w Horcie i Museu da Indústria Baleeira w São Roque do Pico — powstały muzea dokumentujące jej historię. Współcześnie wielorybnictwo zostało zastąpione przez ekoturystykę i obserwacje wielorybów, które są jedną z głównych atrakcji gospodarki turystycznej regionu, a dziedzictwo wielorybnicze pozostaje ważnym symbolem historii i tożsamości Azorów. Dnia 1 stycznia 1868 r. wydano pierwsze znaczki pocztowe przeznaczone specjalnie dla Azorów. Z osobnych znaczków dla archipelagu wycofano się w okresie międzywojennym. Po okresie używania wyłącznie znaczków ogólnokrajowych, w 1980 r. wznowiono osobne emisje regionalne dla Azorów (współistniejące z emisjami „Portugal” i ważne w całym kraju). === XX wiek === Wyspy Azorów odegrały istotną rolę w rozwoju lotnictwa międzykontynentalnego: już w 1919 r. US Navy wykorzystywała archipelag jako punkt etapowy, a po wojnie Santa Maria była stałym przystankiem wielu przewoźników. W czasie II wojny światowej baza Lajes na wyspie Terceira była ważnym punktem logistycznym alianckim, wykorzystywanym od 1943 r. na mocy umowy między Portugalią a Wielką Brytanią. Lotnisko stało się kluczową bazą aliancką na Atlantyku, odgrywając rolę w mostach powietrznych i patrolach morskich. Od 1951 r. baza została udostępniona siłom zbrojnym USA. Lotnisko na wyspie Santa Maria zbudowano w latach 1944–1945 z finansowaniem strony amerykańskiej; po wojnie (od 28 listopada 1946 r.) pełniło funkcję ważnego przystanku na trasach transatlantyckich linii lotniczych. W latach 70. Concorde Air France wykonywał międzylądowania na tankowanie w Santa Maria na trasie Paryż–Caracas. W latach 1957–1958 na wyspie Faial, w rejonie Capelinhos, miała miejsce erupcja typu surtsejskiego; początkowo podmorska, wytworzyła nowy stożek i połączyła się z lądem wyspy, która powiększyła powierzchnię o ok. 2,4 km². Zjawisko spowodowało znaczne zniszczenia i migracje mieszkańców. W reakcji na katastrofę Kongres USA przyjął 2 września 1958 r. tzw. Azorean Refugee Act (Public Law 85-892), umożliwiający wydanie specjalnych wiz imigracyjnych dla poszkodowanych mieszkańców wysp. === Autonomia i współczesność === Po rewolucji goździków i uchwaleniu Konstytucji Portugalii w 1976 r. Azory uzyskały status regionu autonomicznego w ramach Republiki Portugalskiej. Autonomia została rozszerzona następnie w 1980 r. o uprawnienia organów regionalnych w zakresie zarządzania gospodarką i finansami. 9 stycznia 1976 r. utworzono Uniwersytet Azorów (port. Universidade dos Açores) (początkowo jako Instituto Universitário dos Açores), z trzema ośrodkami: Ponta Delgada, Angra do Heroísmo i Horta. 1 stycznia 1980 r. silne trzęsienie ziemi (M 6,9) nawiedziło wyspy Terceira, São Jorge i Graciosa, powodując zna