Alpy (fr. Alpes, niem. Alpen, wł. Alpi, słoweń. Alpe, ret. Alps, łac. Alpes) – najwyższy łańcuch górski Europy, ciągnący się łukiem od wybrzeża Morza Śródziemnego w okolicy Savony po dolinę Dunaju w okolicach Wiednia. Łańcuch ma długość około 1200 km, szerokość od 150 do 250 km i zajmuje powierzchnię około 220 tys. km². Grań główna Alp biegnie od przełęczy Bocchetta di Altare (dawna nazwa: Colle di Cadibona), która oddziela Alpy od Apeninów, najpierw w kierunku południowo-zachodnim, następnie północno-zachodnim, północnym i na najdłuższym odcinku w kierunku północno-wschodnim aż do Höflein an der Donau na północnym skraju Lasu Wiedeńskiego. Najwyższym szczytem Alp, a zarazem całej Europy, jest położony na granicy francusko-włoskiej Mont Blanc (wł. Monte Bianco). Wznosi się na wysokość 4808 m n.p.m. Alpy położone są na terytorium kilku państw europejskich, są to od południowego zachodu: Francja, Monako, Włochy, Szwajcaria, Liechtenstein, Niemcy, Austria, Słowenia, Węgry. == Nazwa == Nazwy grecka i łacińska używane były w starożytności: Herodot (V wiek p.n.e.) Wergiliusz (I wiek p.n.e.) Pompejusz Festus (ok. II w. n.e.) Powyższy cytat z Festusa mówi o pochodzeniu nazwy od bieli (śniegów). Pochodzenie nazwy jest niepewne, niektórzy wiążą ją z celtyckim rdzeniem alb, oznaczającym „wysokość”, inni natomiast wskazują na łaciński przymiotnik albus – „biały”, co miało odnosić się do ośnieżonych szczytów Alp. Ta druga hipoteza jest wątpliwa, zważywszy, że na terenie całego łańcucha określenie „alp” odnosi się do wysokogórskich pastwisk (w Polsce nazywanych halami), a nie do szczytów górskich. == Geologia == Alpy zostały wypiętrzone w orogenezie alpejskiej jako część większego systemu górskiego – łańcucha alpejsko-himalajskiego. Alpy mają budowę fałdowo-płaszczowinową. W krajobrazie wysokogórskim dominują strzeliste szczyty, kotły polodowcowe oraz doliny U-kształtne. == Klimat == Alpy leżą na pograniczu dwóch stref klimatycznych. Skłon zachodni i północny pozostaje pod wpływem klimatu umiarkowanego, skłon południowy – podzwrotnikowego. Średnia temperatura lipca u podnóży gór wynosi od +8 °C w Alpach Nadmorskich, do -2 °C w Alpach Austriackich i od +19 °C na północnym skłonie do +24 °C na południu. Temperatura obniża się stopniowo wraz ze wzrostem wysokości. Najwięcej opadów otrzymują Alpy Zachodnie – do 4000 mm rocznie, Alpy Wschodnie ok. 2500-3000 mm, najniższe opady (poniżej 500 mm) notowane są w wewnętrznych kotlinach Alp Wschodnich. Charakterystycznym zjawiskiem są silne, ciepłe wiatry fenowe. Alpy są obszarem źródłowym wielu rzek Europy Zachodniej. Biorą tu swój początek: Adyga, Pad i większość jego dopływów (m.in.: Ticino, Adda, Oglio), Rodan i jego dopływy (Durance i Isère), Ren i jego dopływ Aare oraz wiele rzek dorzecza Dunaju (m.in.: Lech, Inn, Salzach, Aniza, Raba, Mura, Drawa i Sawa). Szerokie, wychodzące na przedpole Alp doliny wypełniają miejscami rozległe polodowcowe jeziora, m.in.: Genewskie, Czterech Kantonów, Bodeńskie, Garda, Como i Maggiore. == Fauna == Ssaki: kozica północna koziorożec alpejski zając bielak polnik śnieżny niedźwiedź brunatny świstak alpejski Ptaki: pomurnik orzeł przedni pardwa płochacz halny wrończyk wieszczek Płazy: salamandra czarna salamandra plamista == Ochrona == Dużo endemicznych gatunków roślin i zwierząt. Stworzono wiele parków narodowych i rezerwatów. == Podział == === Podział geograficzny === W podstawowym podziale wyróżnia się dwie części: wyższe Alpy Zachodnie oraz niższe Alpy Wschodnie. Granica przebiega obniżeniem Jeziora Bodeńskiego, doliną górnego Renu, przełęczą Splügen i doliną Valle San Giacomo, aż do jeziora Lago di Como. Tak przyjęty podział na Alpy Wschodnie i Alpy Zachodnie nie jest kwestią arbitralnych ustaleń, lecz posiada istotne uzasadnienie w odmienności geologicznej budowy Alp Wschodnich i Alp Zachodnich. === Podział geologiczny === Ponadto, zwłaszcza w Alpach Wschodnich, na podstawie budowy geologicznej wyróżnia się: starsze Alpy Centralne (niem. Zentralalpen) zbudowane ze starych skał metamorficznych (gnejsy, łupki krystaliczne, łupki fyllitowe) pociętych intruzjami granodiorytowymi, tonalitowymi i riolitowymi oraz pokrytych fragmentarycznie mezozoicznymi skałami osadowymi (głównie wapienie), młodsze Alpy Wapienne (niem. Kalkalpen) zbudowane z trzeciorzędowych skał osadowych (głównie wapienie i dolomity), najmłodsze Prealpy zbudowane z kredowych i trzeciorzędowych skał głównie fliszowych. Spotyka się też skały granitowe. === Podział na grupy górskie === ==== Partizione delle Alpi ==== Alpi Occidentali (pol. zachodnie) Alpi Centrali (pol. środkowe) Alpi Orientali (pol. wschodnie) ==== Podział Alp według SOIUSA ==== Alpi Occidentali (pol. Alpy Zachodnie) Alpi Sud-occidentali Alpi Nord-occidentali Alpi Orientali (Alpy Wschodnie) Alpi Centro-orientali (Alpy Centralne) Alpi Nord-orientali (Północne Alpy Wapienne) Alpi Sud-orientali (Południowe Alpy Wapienne) ==== Podział Alp Wschodnich według AVE ==== Nördliche Ostalpen Zentrale Ostalpen Südliche Ostalpen Westliche Ostalpen == Szczyty == === Najwyższe === Mont Blanc – 4808 m n.p.m., Mont Blanc de Courmayeur – 4748 m n.p.m., Dufourspitze – 4634 m n.p.m., Nordend – 4608 m n.p.m., Zumsteinspitze – 4563 m n.p.m., Signalkuppe – 4554 m n.p.m., Dom – 4546 m n.p.m., Liskamm – 4532 lub 4527 m n.p.m., Weisshorn – 4506 m n.p.m., Täschhorn – 4491 m n.p.m., Matterhorn – 4478 m n.p.m. W całych Alpach wyróżnia się 82 szczyty o wysokości co najmniej 4000 m n.p.m. W 2008 r. Franco Nicolini i Diego Giovannini zdobyli je wszystkie w ciągu 60 dni. 31 sierpnia 2024 r. 37-letni Katalończyk Kilian Jornet wejściem na Barre des Écrins zakończył nowe, rekordowe wejście na wszystkie alpejskie czterotysięczniki. Dokonał tego w 19 dni, pokonując przy tym odległość ponad 1000 km i ok. 75 000 metrów przewyższeń. === Najwybitniejsze === Mont Blanc Finsteraarhorn Piz Bernina Dufourspitze Barre des Écrins === Najbardziej znaczące dla wspinaczki === Eiger Aiguille du Dru Grandes Jorasses Matterhorn Piz Badile Tre Cime di Lavaredo Les Droites == Przełęcze == Col Major – 4730 m n.p.m. (najwyższa przełęcz Europy), Sesiajoch – 4424 m n.p.m., Col de la Brenva – 4333 m n.p.m., Domjoch – 4286 m n.p.m., Lysjoch – 4277 m n.p.m., Mischabeljoch – 3856 m n.p.m., Alphubel Pass – 3802 m n.p.m., Adler Pass – 3798 m n.p.m., Moming Pass – 3745 m n.p.m., Schwarztor – 3741 m n.p.m., Lauitor – 3700 m n.p.m. == Uwagi == == Przypisy == == Zobacz też == Czterotysięczniki Alp == Linki zewnętrzne == Alpy Wschodnie na SummitPost Alpy Zachodnie na SummitPost