Autostrada A1, Autostrada Bursztynowa – częściowo płatna autostrada w Polsce, stanowiąca fragment VI transeuropejskiego korytarza transportowego oraz częściowo pokrywająca się z przebiegiem międzynarodowej trasy E75. Po rezygnacji z budowy autostrady A3 wzdłuż zachodniej granicy kraju, A1 jest jedyną polską autostradą o przebiegu południkowym. Trasa łączy bezpośrednio Trójmiasto, Toruń, Łódź i Górnośląski Okręg Przemysłowy. Autostrada prowadzi przez Grudziądz, Toruń, Włocławek, Łódź, Piotrków Trybunalski, Częstochowę, Pyrzowice oraz Gliwice. Trasa kończy się na granicy z Czechami w Gorzyczkach. W węźle Łódź Północ (d. nazwa Stryków I), na północ od Łodzi, krzyżuje się z autostradą A2. Na węźle Gliwice-Sośnica przecina autostradę A4, zaś na granicy państwowej w okolicy Wodzisławia Śląskiego i czeskiego Bogumina łączy się z czeską autostradą D1. Z drogą krajową nr 91 autostrada A1 krzyżuje się na trzech węzłach – Nowe Marzy, Kowal oraz Tuszyn. == Istniejące odcinki == Istniejącymi fragmentami autostrady są odcinki: == Węzły z autostradami i drogami ekspresowymi == == Opłaty == == Eksploatacja == Pieczę nad autostradą sprawują lokalne oddziały Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad w: Gdańsku – odcinek na terenie województwa pomorskiego, Bydgoszczy – odcinek na terenie województwa kujawsko–pomorskiego, Łodzi – odcinek na terenie województwa łódzkiego, Katowicach – odcinek na terenie województwa śląskiego. W ostatni weekend lipca 2012 po północnym odcinku A1 (Gdańsk – Toruń) przejechało 56 tysięcy pojazdów, a w ciągu całego miesiąca – 1,3 mln samochodów (wzrost o 70% w stosunku do lipca 2011). Miesiąc później średnie dobowe natężenie ruchu wynosiło 43 tysiące pojazdów (w I półroczu 2012 – 29 tysięcy). 26 lipca 2014 odcinek ten pokonało 63 tys. pojazdów, a 17 sierpnia 2014, po doraźnym zwolnieniu kierowców z opłat – 93 tysiące pojazdów. Kolejnymi rekordowymi dniami były 30 lipca 2016 – 90 tys. pojazdów, 8 sierpnia 2015 – 92 tys., 17 sierpnia 2015 – 93 tys. pojazdów oraz niepobity do tej pory rekord dzienny z 12 sierpnia 2017 – 101 tys. pojazdów. W lipcu i sierpniu 2014 z A1 między Toruniem a Gdańskiem skorzystało ok. 3,5 mln pojazdów (wzrost o ponad 0,5 mln w stosunku do 2013), w 2015 – 4 mln, a w 2016 – 4,3 mln. Średnia dzienna ilość przejazdów wyniosła w 2014 r. 57 tys. pojazdów, podczas gdy rok wcześniej było ich o 14 proc. mniej. W 2015 średnia dobowa wzrosła do 67 tys., a w 2016 do 70,1 tys. pojazdów. W ostatnim tygodniu sierpnia 2012 13% kierowców pokonało ten odcinek autostrady z prędkościami w granicach 150 do 255 km/h. W 2014 na odcinku tym zginęły 3 osoby, a w I połowie 2015 ranne zostały 44 osoby. Liczba wypadków na tym fragmencie A1 utrzymuje się na stałym poziomie 50-60 zdarzeń rocznie, a liczba kolizji spadła ze 782 w najgorszym pod tym względem roku 2017 do 603 w 2020. W marcu 2020, w związku z pandemią koronawirusa COVID-19, autostradą przejechało 1 mln 120 tys. pojazdów, tj. o 28% mniej niż w roku 2019 (ponad 1,5 mln). W kwietniu ruch na autostradzie spadł w stosunku do roku poprzedniego o ponad 50 proc. Podczas majowego weekendu z trasy skorzystało tylko 72 tys. kierowców. W 2020 roku z płatnego odcinka autostrady A1 skorzystało 17 873 557 pojazdów. Średnie dobowe natężenie wyniosło niecałe 49 tys. pojazdów i było o 14% mniejsze niż w roku 2019. W pierwszych latach funkcjonowania autostrady natężenie ruchu osiągało wielkość 12–13 mln pojazdów rocznie. Rekordową wartość 21 012 969 pojazdów osiągnęło w 2018 roku. Ogółem w latach 2011–2021 przejechało tędy 195 mln pojazdów. W toku eksploatacji odcinka płatnego wzrósł udział pojazdów ciężarowych w ruchu między Gdańskiem i Toruniem z 11% w pierwszych latach funkcjonowania autostrady do 22% w 2021 roku. W 2021 z bezgotówkowych form płatności korzystało 73 proc. kierowców, co skróciło średni czas obsługi na bramkach z 13,5 sekundy w 2011 do 9 sekund w 2021, co zwiększyło przepustowość punktów poboru opłat o ok. 100 pojazdów na godzinę. Zarządca koncesjonowanego odcinka realizuje działania minimalizujące wpływ drogi na środowisko. Na Miejscu Obsługi Podróżnych Kleszczewko zamontowano kolektory słoneczne, w 2020 wprowadzono segregację odpadów na MOP Olsze, wiosną 2021 na węźle Stanisławie zasiano pierwszą łąkę kwietną w pasie autostrady. Sukcesywnie trwa modernizacja na oświetlenie LED. == Historia budowy == === XX wiek: pierwsze plany, budowa „gierkówki” i obwodnicy Torunia === Autostrada A1 była przewidywana do realizacji w latach 60. XX wieku jako fragment Transeuropejskiej Autostrady Północ-Południe (TAPP), mającej w zamyśle łączyć Skandynawię z krajami basenu Morza Śródziemnego. W latach 1978–1989 wybudowano pierwszy (17,5 km) jej odcinek: Tuszyn – Piotrków Trybunalski. Dwujezdniowa o przekroju czteropasowym (dwa pasy ruchu w każdą stronę) droga krajowa nr 1 na odcinku Piotrków Trybunalski – Częstochowa została wybudowana w latach 70. XX wieku po nowym śladzie, omijającym miejscowości, pominięto jednak budowę węzłów. Wybudowana w latach 1992–1998 wschodnia obwodnica Torunia – przeprawa mostowo-drogowa przez Wisłę i Drwęcę, jedna jezdnia o dł. 10,7 km, przebudowana razem z dobudową jezdni zachodniej w latach 2008–2011. Po wybudowaniu wschodnia jezdnia autostrady oznaczona jako S10. Na wydawanych w latach 90 XX w. mapach samochodowych zawierających planowane odcinki autostrad proponowany przebieg A1 w rejonie konurbacji górnośląskiej przedstawiano jako znacznie odmienny od obecnie istniejącego – z Częstochowy arteria miała biec w sąsiedztwie portu lotniczego w Pyrzowicach, na wschód od Wojkowic, krzyżować się z ówczesną drogą nr 4 w Będzinie, biec przez śródmieście Siemianowic Śląskich i Katowic, mając tam węzeł z ówcześnie planowaną A4, następnie odbić w kierunku południowo-zachodnim omijając Mikołów od zachodu i pomiędzy miejscowościami Łaziska Górne a Orzesze oraz zbliżyć się do Rybnika. Dalej w kierunku granicy polsko-czeskiej arteria biegnie obecnym śladem. === 2005–2015: budowa kluczowych odcinków === ==== Odcinek Nowe Marzy – Rusocin ==== 29 lipca 2005 koncesjonariusz, Gdańsk Transport Company S.A., rozpoczął budowę północnego odcinka autostrady Rusocin – Nowe Marzy o długości 89,5 km. Odcinek ten na całej długości budowany był w przekroju dwujezdniowym, czteropasmowym, z rezerwą na trzeci pas. Oddanie do ruchu całości budowanego odcinka nastąpiło dnia 17 października 2008. 22 grudnia 2007 został otwarty pierwszy, 25-kilometrowy odcinek autostrady w województwie pomorskim pomiędzy węzłem Rusocin (na skrzyżowaniu z obwodnicą Trójmiasta) a węzłem Swarożyn (skrzyżowanie z drogą krajową nr 22 w okolicach Tczewa). 17 października 2008 otwarto odcinek Swarożyn – Nowe Marzy (w okolicach Grudziądza). ==== Odcinek Toruń – Nowe Marzy ==== 9 czerwca 2006 GDDKiA ogłosiła przetarg przyspieszony i już 9 sierpnia udzieliła zamówienia firmie Transprojekt Gdański Sp. z o.o. na przygotowanie w ciągu 14 miesięcy dokumentacji dla odcinka Nowe Marzy – Toruń-Południe (o dł. 62,42 km). Równolegle trwały prace projektowe prowadzone przez wyłonionego wcześniej koncesjonariusza tego odcinka, Gdańsk Transport Company (GTC SA). W styczniu 2007 minister Polaczek zadecydował o unieważnieniu koncesji GTC na budowę tego odcinka, argumentując, że tańsze będzie wybudowanie go przez GDDKiA. GTC odwołało się od tej decyzji i wygrało rozprawę w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Warszawie. 22 stycznia 2008 Ministerstwo Infrastruktury poinformowało, że rozpocznie negocjacje z GTC. Przedstawiciele GTC poinformowali, że najbardziej prawdopodobna data oddania do użytku tego odcinka to koniec 2011 roku. 24 sierpnia 2008 ruszyły budowa odcinka Nowe Marzy – Toruń-Południe (51,72 km nowej autostrady) oraz modernizacja drogi ekspresowej S10 – 10,7 km. 14 października 2011 oddano odcinek Grudziądz – Toruń-Południe, o długości 62 km, z zachodnią nitką Mostu Armii Krajowej pod Toruniem oraz mostem pod Grudziądzem. ==== Odcinek Gorzyczki – Sośnica ==== Październik 2005 – wojewoda śląski podpisał decyzję lokalizacyjną dla całego odcinka autostrady A1 w granicach województwa śląskiego. 16 listopada 2007 rozpoczęto budowę odcinka Świerklany – Gorzyczki o dł. 18,4 km. Wykonawcy: konsorcjum Alpine Meyreder Bau GmbH i Alpine Bau Deutschland. W grudniu 2009 kontrakt został zerwany przez GDDKiA z powodu niskiego zaawansowania prac. 23 grudnia 2009 oddany został odcinek Gliwice Sośnica – Bełk (w 2011 węzeł przemianowano na Rybnik). Jego budowa rozpoczęła się 26 marca 2007. 83% kosztów projektu, sięgających prawie 250 mln €, pokrył fundusz spójności Unii Europejskiej. Długość tego odcinka wynosi 15,5 km. 13 sierpnia 2010 GDDKiA rozstrzygnęła przetarg na dokończenie budowy autostrady A1 na odcinku Świerklany – Gorzyczki. Wybrano firmę Alpine Bau (z prawnego punktu widzenia inny podmiot gospodarczy niż pierwotny wykonawca). 6 września 2010 GDDKiA zerwała kontrakty (podpisane w czerwcu 2010 z ww. konsorcjami) z winy wykonawców. 1 października 2010 podpisano umowę na wykonanie Odcinka Świerklany – Gorzyczki. Odcinek miał być gotowy na wiosnę 2012, następnie termin przesunięto na lipiec 2012 roku, kolejny termin wyznaczono na sierpień 2013 r. Opóźnienie było związane z problemami przy budowie mostu w Mszanie. 15 grudnia 2010 oddano odcinek od węzła Bełk (obecnie węzeł Rybnik) do węzła Rowień (ob. Żory), o długości 7,5 km. 21 kwietnia 2011 oddano odcinek Żory – Świerklany, o długości 7 km. Pierwotny plan zakładał, że cały odcinek Rybnik (d. Bełk) – Świerklany zostanie oddany do użytku w listopadzie 2010 roku; powódź pokrzyżowała plany drogowców, gdyż plac budowy został zalany i na jego części nie można było prowadzić robót objętych kontraktem. 30 listopada 2012 oddano do użytku fragment Mszana – granica z Czechami w Gorzyczkach, o długości 11,1 km. (z jednoczesnym poprowadzeniem objazdów mostu w Mszanie drogami wojewódzkimi oraz dla samochodów ciężarowych drogą krajową nr 78 przez Wodzisław Śląski do Bogumina). W maju 2013 roku firma Alpine Bau wycofała się z budowy mostu w