Autostrada A4 – najdłuższa autostrada w Polsce o długości 667 km prowadząca z zachodu na wschód przez południową Polskę (wzdłuż Sudetów i Karpat). Należy do III Paneuropejskiego Korytarza Transportowego. Kontynuując bieg niemieckiej autostrady A4 z kierunku Drezna, na terenie Polski przebiega od granicy z Niemcami w Jędrzychowicach koło Zgorzelca poprzez Bolesławiec, Legnicę, Wrocław, Opole, Gliwice, Katowice, Jaworzno, Kraków, Tarnów, Dębicę, Rzeszów, Jarosław do przejścia granicznego z Ukrainą Korczowa – Krakowiec. Autostrada A4 jest drugą (po drodze ekspresowej S7) pod względem długości drogą szybkiego ruchu w kraju. W okolicy Bolesławca (węzeł Krzyżowa) A4 łączy się z autostradą A18 prowadzącą do granicy z Niemcami w Olszynie (kierunek Berlin). Na węźle Legnica Południe krzyżuje się z drogą ekspresową S3. Na węźle Wrocław Południe krzyżuje się z autostradą A8 (Autostradową Obwodnicą Wrocławia). Kolejnym ważnym węzłem jest węzeł Gliwice Sośnica, gdzie A4 przecina szlak biegnącej południkowo autostrady A1 (Rusocin – Gorzyczki). W Katowicach węzeł Katowice Murckowska łączy autostradę A4 (Aleja Górnośląska) i drogę krajową nr 86 (ulica Murckowska). Codziennie przez węzeł przejeżdża około 100 tysięcy samochodów. Z drogą krajową nr 94 autostrada A4 krzyżuje się aż na pięciu węzłach – Zgorzelec, Krzywa, Kraków Wielicka, Jarosław Zachód oraz Korczowa. Od 2000 roku jest częścią drogi krajowej nr 4, wcześniej stanowiła odrębną arterię. Od 20 lipca 2016 roku jest tożsama z drogą krajową nr 4. Bezpłatną alternatywę dla autostrady A4 stanowi droga krajowa nr 94. == Trasy europejskie == A4 na całej długości jest częścią drogi międzynarodowej E40 oraz na odcinku Mysłowice – Balice E462. Według oficjalnej listy oraz mapy sieci tras europejskich po śladzie autostrady od węzła Krzyżowa (A4/A18) do Legnicy wytyczono przebieg trasy E36. Do 1983 roku arteria była fragmentem polskiego odcinka szlaku międzynarodowego E22. == Poszczególne odcinki == Długość: 667 km == Węzły z drogami klasy A i S == == Opłaty == W 1995 r. Agencja Budowy i Eksploatacji Autostrad ogłosiła przetarg na przystosowanie do odpłatności i eksploatację autostrady A4 na odcinku Katowice – Kraków. Złożono trzy oferty z których tylko jedna, złożona przez Stalexport SA, przeszła do drugiego etapu. 19 września 1997 Minister Transportu i Gospodarki Morskiej udzielił Stalexport SA koncesji na eksploatację oraz przystosowanie odcinka Katowice – Kraków do wymogów płatnej autostrady, za koncesję firma zapłaciła skarbowi państwa 3 mln dolarów. Koncesja wygaśnie w 2027 roku. Umowa koncesyjna zawarta pomiędzy skarbem państwa i Stalexport Autostrada Małopolska była źródłem licznych kontrowersji. Jeden z jej zapisów ogranicza możliwości rozbudowy dróg alternatywnych w stosunku do odcinka Katowice Murckowska – Brzęczkowice. Każde podniesienie jakości lub przepustowości dróg równoległych do tego odcinka może być traktowane jako droga konkurencyjna i skutkować odszkodowaniami dla operatora autostrady. Wobec faktu, że umowa koncesyjna wygasa w marcu 2027 i odcinek Katowice – Kraków przejdzie w zarząd Generalnej Dyrekcji, Ministerstwo Infrastruktury w lutym 2024 oświadczyło, iż nie przewiduje zawierania kolejnej umowy na eksploatację tego odcinka autostrady oraz nie zakłada odpłatności za przejazd pojazdów osobowych i motocykli tym odcinkiem. Od 1 lipca 2023 roku przejazd autostradą między Wrocławiem a Gliwicami jest bezpłatny dla pojazdów o masie poniżej 3,5 tony; dla samochodów ciężarowych i autokarów nadal obowiązuje opłata za przejazd w ramach systemu e-TOLL. == Historia budowy == Trasa Berlin – Bytom została wytyczona w okresie III Rzeszy jako (niem.) Reichsautobahn (RAB) w postaci dwóch odcinków o oznaczeniach: (niem.) RAB 9 Berlin – Breslau (odcinek Berlin – Wrocław) i (niem.) RAB 29 Breslau – Oppeln – Gleiwitz – Beuthen (odcinek Wrocław – Opole – Gliwice – Bytom). Jedynymi istniejącymi na ziemiach polskich po zakończeniu II wojny światowej odcinkami przyszłej A4, oznaczonymi jako autostrada, były oddane do ruchu 27 września 1936: Krzywa – Legnica (20,5 km), Legnica – Wrocław (Bielany Wroc.) (70,8 km) oraz odcinek Gliwice – Bytom (długość 12 km, obecnie DK88), łącznie 103,3 km. Po roku (17 października 1937) oddano do użytku część Golnice – Krzyżowa – Krzywa (17 km, obecnie A18 i A4). Do 1945 roku zbudowano także odcinki jednojezdniowe Wrocław (Bielany Wroc.) – Brzeg (Owczary) i Ujazd (Nogowczyce) – Gliwice. Odcinek Owczary – Nogowczyce był w budowie, ale nie został ukończony. Prowadzono też prace na odcinku Zgorzelec – Bolesławiec. Pozostałości prac ziemnych i nawet ukończone wiadukty były gdzieniegdzie widoczne na tym odcinku aż do 2007, kiedy rozpoczęto budowę nowoczesnej autostrady dokładnie na szlaku niemieckiej (patrz zdjęcie satelitarne z 2000). W trakcie robót zatarto pozostałości starej autostrady i rozebrano istniejące wiadukty. W 1937 r. na węźle Bielany Wrocławskie wybudowano dwie bliźniacze stacje paliw typu Fürstenwalde, które wciąż są użytkowane, a w 2012 r. zostały wpisane do rejestru zabytków. Do 1939 przy budowie drogi zatrudniano w głównej mierze bezrobotnych obywateli III Rzeszy. Natomiast podczas II wojny światowej do prac wykorzystano przymusowych robotników i więźniów. Wzdłuż budowanej RAB 29 utworzono specjalnie w tym celu 16 obozów przymusowej pracy (niem. Reichsautobahnlager), w tym m.in. obozy w Osieku Grodkowskim, Jaśkowicach, Prądach i Rzędziwojowicach koło Niemodlina oraz obozu nr 13 w Świętoszowie. Poniemiecka autostrada przetrwała bez zmian i większych remontów aż do lat 90. XX w. Przez te kilkadziesiąt lat nawierzchnia drogi wykonana metodą odlewania na miejscu płyt betonowych, uległa deformacji głównie w wyniku przesunięć pionowych płyt oraz ich zużycia w pobliżu styku płyt. Niektórzy złośliwie nazywali ją „najdłuższymi schodami nowoczesnej Europy”, nawiązując do tytułu serialu filmowego „Najdłuższa wojna nowoczesnej Europy”. W 1998 r. podjęto prace w celu wypełnienia luki na odcinku Owczary – Nogowczyce, ale ostatecznie zbudowano tylko krótki (16 km) dwujezdniowy odcinek od węzła Opole (Prądy) na zachód do mostu nad Nysą Kłodzką (Sarny), który został oddany w 1999 r. Odcinek A4 zarządzany obecnie przez SAM S.A. budowany był ze wschodu na zachód i stąd bierze się odwrotna do oficjalnego „zwrotu” autostrady numeracja węzłów w rejonie Chrzanowa, czy też (skorygowany dopiero w 2000) anormalny pikietaż tego fragmentu, którego wartość początkowo rosła zgodnie z kierunkiem budowy, nie zaś, jak na pozostałych fragmentach z zachodu na wschód. Ten etap o długości ok. 61 km powstawał przez ponad 13 lat i był uruchamiany: 1983, 3 stycznia: odcinek Chrzanów I – Balice I (bez węzłów) o dł. 29,1 km, prawdopodobnie w 1984: węzeł Chrzanów I, prawdopodobnie w 1986: węzeł Balice I razem z fragmentem północnej obwodnicy Krakowa oznaczanym w latach 1999–2003/2004 jako A41 (obecnie S52), 1986, 22 listopada: odcinek Jaworzno-Byczyna – Chrzanów I o dł. 6 km, 1990, 29 listopada: jezdnia północna odcinka Mysłowice – Jaworzno-Byczyna o dł. 18,8 km 1991, 4 września: jezdnia południowa odcinka Mysłowice – Jaworzno-Byczyna o dł. 18,8 km 1996, 30 października: odcinek Katowice-Murckowska – Mysłowice o dł. 6,3 km Pozostałe fragmenty autostrady oddawane były w następującej kolejności: 1988, 8 grudnia: odcinek Balice I – Kraków-Tyniecka o dł. 7,4 km (oznakowany jako autostrada w 2002) 1993: odcinek Kraków-Tyniecka – Sidzina o dł. 4 km (oznakowany jako autostrada w 2002) 1994, 15 lipca: odcinek Jędrzychowice (granica państwa) – Zgorzelec o dł. 1,7 km dla ruchu towarowego, ruch osobowy od 1 sierpnia 1996 1995, 27 października: krakowski odcinek Sidzina – Opatkowice o dł. 4,7 km (oznakowany jako autostrada w 2002) 1995: 700-metrowy krakowski odcinek na wschód od węzła Opatkowice do ul. Kąpielowej (oznakowany jako autostrada w 2002) 1996, 30 października: odcinek Katowice-Francuska – Katowice-Murckowska o dł. 2,3 km 1999, 10 listopada: odcinek Katowice-Mikołowska – Katowice-Francuska o dł. ok. 2 km 2000, 30 września: odcinek Przylesie – Prądy o dł. 28,7 km 2000, 16 grudnia: odcinki Bielany Wrocławskie – Przylesie o dł. 40,7 km oraz Prądy – Dąbrówka o dł. 21,4 km 2001, 26 lipca: odcinek Dąbrówka – Nogowczyce o dł. 34,4 km 2001, 30 listopada: odcinek Chorzów-Batory – Katowice-Mikołowska o dł. 4,4 km 2002, 19 grudnia: kontynuacja budowy południowej obwodnicy Krakowa: od ul. Kąpielowej dwie jezdnie na dł. 5,9 km, dalej na wschód tylko jezdnia południowa o dł. 1,1 km do węzła Kraków-Wielicka 2003, 3 września: północna jezdnia od zachodu do węzła Kraków-Wielicka o dł. 1,1 km 2003, 4 grudnia: odcinek Nogowczyce – Kleszczów o dł. 17,9 km 2004, wrzesień: zmodernizowana jezdnia południowa odcinka Wądroże Wlk. – Bielany Wroc. 2005, 25 stycznia: odcinek Gliwice Sośnica – Chorzów-Batory o dł. 15,7 km 2005, 28 października: odcinek Kleszczów – Gliwice Sośnica o dł. 19,1 km 2005, 15 grudnia: zmodernizowany odcinek Krzywa – Nw. Wieś Legn. o dł. ok. 32 km 2005, 15 grudnia: zmodernizowana jezdnia południowa odcinka Nw. Wieś Legn. – Wądroże Wlk. 2006, 28 sierpnia: zmodernizowana jezdnia północna odcinka Nw. Wieś Legn. – Bielany Wroc. o dł. ok. 62 km 2009, 14 sierpnia: odcinek Zgorzelec – Krzyżowa o dł. 49,7 km 2009, 28 października: odcinek Wielicka – Szarów (obecnie węzeł „Targowisko”) o dł. 19,8 km (formalne przecięcie wstęgi przez ministra infrastruktury nastąpiło 29 października) 2012, 10 września: odcinek Rzeszów Północ – Rzeszów Wschód o dł. 6,8 km 2012, 29 listopada: odcinek Szarów (obecnie węzeł „Targowisko”) – Tarnów Północ o dł. 57km (między węzłem Bochnia a węzłem Tarnów Zachód droga oddana w półprofilu – otwarta dla ruchu północna jezdnia) 2012, 22 grudnia: odcinek Bochnia – Brzesko oddanie do ruchu południowej jezdni 2013, 15 maja: odcinek Brzesko – Tarnów Zachód oddanie do ruchu południowej jezdni 2013, 27 maja: odcinek Jarosław Wschód – Przemyśl o dł. 18 km 2013, 30 października: odcinek Dębica Wschód – Rzeszów Zachód o dł. 32,75 km 2013, 30 października: odcin