Kotlina Panońska (55; węg. Kárpát-medence, chorw. Panonska nizina, serb. Panonska nizija, rum. Câmpia Panonică) – równina w środkowej Europie, należąca pod względem geomorfologicznym do systemu alpejsko-karpackiego. W latach 896–1920 na ziemiach Kotliny Panońskiej istniało Królestwo Węgierskie, które przez 1024 lata egzystowało w całości w jej naturalnych granicach, stąd używana jest także na określenie tych ziem nazwa – Kotlina Węgierska. == Nazewnictwo geograficzne == Nazewnictwo geograficzne tego obszaru jest niejednolite, a nawet sporne. Określa się go jako kotlinę, nizinę, nieckę lub basen, dodając określenia miejscowe związane z Węgrami, Karpatami lub Panonią. Najczęściej spotykanymi nazwami są Nizina Węgierska, Nizina Panońska i Basen Karpacki. Przy tym geografowie różnych krajów określają tymi mianami tereny o różnych granicach, łącząc kryteria geomorfologiczne z antropogenicznymi. Wobec tych rozbieżności nazwa Kotlina Panońska wydaje się najbardziej neutralna, skoro nie nawiązuje do drażliwych kwestii przynależności państwowej ani narodowej. Z geograficznego punktu widzenia teren ten należy uznać za kotlinę, skoro stanowi w istocie śródgórskie zapadlisko, kolejne w łańcuchu naddunajskich kotlin (większe jednak od Tullneńskiej i Wiedeńskiej). Nazwa ta pozwala również na wyraźne rozróżnienie kotliny jako całości od poszczególnych jej części. == Geografia == Kotlina Panońska jest ograniczona od zachodu przez Alpy, od północy i wschodu przez Karpaty, a od południa przez Góry Dynarskie – wraz z ich przedgórzami. Stanowi zapadlisko tektoniczne między Alpami a Karpatami. W zapadlisku tym w trzeciorzędzie istniało śródlądowe Morze Panońskie, połączone z Morzem Śródziemnym, które pod koniec tej epoki uległo spłyceniu i przekształciło się w tzw. jezioro panońskie. Jezioro to w czwartorzędzie zostało w całości zasypane osadami rzecznymi. Miąższość osadów morskich w okolicy węgierskiego miasta Győr sięga 10 km. Miąższość osadów jeziornych i rzecznych miejscami przekracza kilometr. Kotlina Panońska dzieli się na trzy części, z których zachodnia – Mała Nizina Węgierska (węg. Kisalföld) i wschodnia – Wielka Nizina Węgierska (węg. Alföld) stanowią niemal zupełnie płaskie równiny, a centralna – Kraj Zadunajski (węg. Dunántúl) – kompleks wyżyn, wzgórz i niskich gór. W południowej części Kotliny Panońskiej, na południe od Dunaju i Drawy, występują panońskie góry wyspowe – grupa reliktowych pasm gór średnich i niskich oraz wzgórz, nie związanych z żadnym z sąsiednich systemów górskich. Gleby mają w większości pochodzenie rzeczne. W dolinach rzek są to gleby aluwialne, w wyższych partiach stepowe czarnoziemy, występują również gleby eoliczne – lessy i piaski. Na terenach rozległych niegdyś, obecnie osuszonych bagnisk występują gleby bagienne i torfowe. Wszystkie odznaczają się wysoką urodzajnością – z wyjątkiem zasolonych gleb zwanych na Węgrzech szik, występujących na pusztach. Największą rzeką Kotliny Panońskiej i jej osią hydrograficzną jest Dunaj. Kotlina w całości mieści się w jego zlewni. Dunaj wkracza na teren kotliny w jej północno-zachodnim narożniku poprzez przełomową Bramę Hainburską, potem płynie na wschód, w kolejnym przełomowym odcinku (Zakole Dunaju) skręca na południe i przecina niemal całą kotlinę. Na jej południowym skraju skręca na południowy wschód, przyjmuje kilka wielkich dopływów i opuszcza kotlinę tworząc kolejny przełom – między Karpatami Południowymi a Górami Wschodnioserbskimi, ze słynną Żelazną Bramą. Oprócz Dunaju kotlinę przecinają dwa jego dopływy dorównujące mu wielkością – Cisa na wschodzie i Sawa na południu, jak również mrowie mniejszych rzek, odwadniających otaczające góry. Zgodnie z nachyleniem powierzchni kotliny rzeki płyną generalnie na południe i w kierunku jej centrum. W Kraju Zadunajskim leży największe jezioro Węgier i całej Europy Środkowej – Balaton, na jego przedłużeniu na północny wschód – zanikające jezioro Velence, a na południowy zachód – obszar bagien zwany Małym Balatonem (węg. Kis-Balaton). Jest on reliktem rozległych błot, występujących dawniej na obszarze całej Kotliny Panońskiej, osuszonych przez człowieka w ciągu ostatnich stuleci. Po Balatonie największym jeziorem jest bezodpływowe Jezioro Nezyderskie na granicy Austrii i Węgier. Pozostałe jeziora mają charakter niewielkich, bezodpływowych jeziorek, często wysychających w okresach suszy, typowych dla stepu. Klimat jest suchy, umiarkowany i kontynentalny. Stanowi specyficzny typ klimatu, zwany panońskim. Kontynentalizm wzrasta z zachodu na wschód, w tym samym kierunku maleje ilość opadów. Mała ilość opadów powoduje okresowe susze, zwłaszcza na Wielkiej Nizinie Węgierskiej. Pierwotną formacją roślinną Kotliny Panońskiej był step przechodzący w lasostep. W wyniku działalności rolniczej formacje te jednak prawie całkowicie zanikły. Dawne stepy stanowią obecnie grunty rolne, zaś lasy (które np. na Węgrzech stanowią 15% powierzchni kraju) przetrwały jedynie reliktowo, w wyższych partiach wzgórz. == Podział fizyczno–geograficzny == Tradycyjnie przyjęty w węgierskiej geografii (rozpowszechniony również w Polsce) podział Kotliny Panońskiej na mniejsze regiony geograficzne jest następujący: przedgórze Alp (Alpokalja) Mała Nizina Węgierska (Kisalföld) Kotlina Győru krainy brzeżne stożek napływowy Raby (Vasi-hegyhát) grzbiet Kemenes (Kemeneshát) i dolina Raby (Vas-Soproni-völgység) Obniżenie Marcalu (Marcal-medence) przedgórza Lasu Bakońskiego (Bakonyalja) i Werteszu (Vértesalja) Kraj Zadunajski (Dunántúl) Średniogórze Zadunajskie (Dunántúli-középhegység) Las Bakoński (Bakony) góry Wertesz (Vértes) i wzgórza Velence (Velencei-hegy) góry zakola Dunaju (Dunazug-hegység) góry Gerecse góry Pilis Góry Wyszehradzkie (Visegrádi-hegy) Góry Budzińskie (Budai-hegy) Kotlina Zadunajska (Dunántúli-dombság) równina Mezőföld Wysoczyzny Zadunajskie wzniesienia Vas i Zala wzniesienia Somogy, Tolna i Baranya góry wyspowe Baranya góry Mecsek wzgórza Morágy góry Villány (Villányi-hegy) Wielka Nizina Węgierska (Alföld) Międzyrzecze Dunaju i Cisy (Duna–Tisza köze) Kraj Zacisański (Tiszántul) górny Tiszántul Równina Satmarsko-Berehowska niziny Bodrogköz i Rétköz wysoczyzna Nyírség step Hortobágy równina Hajduság równina Wielkiej Kumanii (Nagykunság) Wielki i Mały Sárrét (Nagy-Sárrét i Kis-Sárrét) dolny Tiszántul – międzyrzecze Kereszu i Maruszy (Maros Körös köze) Średniogórze Północne (Északi-középhegység) góry Börzsöny góry Cserhát góry Mátra Góry Bukowe (Bükk) Góry Aggteleckie (Aggteleki-karszt) Góry Tokajsko-Slańskie (Zempléni-hegység) kotliny północne Kotlina Nógrádu kotlina Borsod (Heves-Borsodi dombság) wzgórza Cserehát Podział powyższy dotyczy nie Kotliny Panońskiej sensu stricto, lecz wydzielanego w węgierskiej nauce regionu geograficznego o nazwie Kárpát-medence, do którego zalicza się między innymi część pasm Karpat i podnóże Alp. Regiony te więc pokrywają się ze sobą tylko w części. Ponadto podział ten nie jest oparty na kryteriach czysto geograficznych, ma raczej charakter tradycyjny, historyczny, związany z granicami i wewnętrznymi podziałami krajów dawnej Korony św. Stefana. Podział Kotliny Panońskiej na jednostki fizycznogeograficzne według UKD, w ogólnych zarysach zgodny z regionalizacją przyjętą w geografii węgierskiej, jest następujący: 551 Kotlina Zachodniopanońska 551.* Kotlina Tullneńska 551.1 Kotlina Wiedeńska 551.2 Wschodnie Przedgórze Alp 551.3 Mała Nizina Węgierska 552 Średniogórze Zadunajskie 552.1 Las Bakoński 552.2 Wertesz i Velence 552.3 Góry Zakola Dunaju 553 Wysoczyzny Zadunajskie 553.1 Niecka Balatońska 553.2 Wysoczyzna Somogy 553.3 Mecsek i Wysoczyzna Tolna-Baranya 554-555 Wielka Nizina Węgierska (Kotlina Wschodniopanońska) 554.1 Podgórze Północnowęgierskie 554.2 równina Mezőföld 554.3 Dolina Środkowego Dunaju 554.4 Międzyrzecze Dunaju i Cisy 554.5 Równina Baczki 554.6 Nizina Cisańska 554.7 wysoczyzna Nyírség 554.8 Równina Satmarska 554.9 Nizina Zakarpacka 555.1 Nizina Drawska == Gospodarka == Na terenie całej Kotliny Panońskiej występują niewielkie złoża ropy naftowej i gazu ziemnego. Na granicy Małej Niziny Węgierskiej i Wyżyny Panońskiej znajdują się złoża boksytów i mniejsze, ale znaczne – węgla brunatnego. Poza tym kotlina, w odróżnieniu od otaczających ją gór, jest pozbawiona wielkich złóż surowców kopalnych. Masowo występują natomiast wody termalne i mineralne. Źródłem bogactwa tych terenów jest rolnictwo. Żyzne gleby i łagodny klimat powodują, że Kotlina Panońska już w czasach starożytnych została terenem rolniczym i hodowlanym. Oblicza się, że produkcja rolna kotliny byłaby w stanie wyżywić całą Europę. W Kotlinie Panońskiej prowadzi się w sposób wielkotowarowy uprawy – zbóż (kukurydzy, pszenicy, jęczmienia, ryżu), ziemniaków, warzyw, owoców, roślin pastewnych, roślin technicznych (w tym buraków cukrowych i tytoniu) oraz winorośli. Na gorszych gruntach prowadzi się wielkotowarową pastwiskową hodowlę krów, świń, owiec i koni. Czynnikiem hamującym rozwój rolnictwa były niezrównoważone stosunki wodne. Rzeki, zwłaszcza Cisa, powodowały katastrofalne powodzie, a spora część ziem była zabagniona. Niskie opady powodowały jednak częste susze. Problemy te rozwiązano w XIX i w XX wieku, stosując na szeroką skalę regulację rzek, łącznie z budową sztucznych zbiorników. Suche tereny zostały nawodnione wodami rzek i z pokładów podziemnych. Niemal wszystkie mokradła zostały osuszone, w tym również bagniska Solti w dolinie Dunaju na południe od Budapesztu. Intensywnemu wykorzystaniu rolniczemu ziem Kotliny Panońskiej towarzyszy intensywna produkcja przemysłowa. Gęsta jest sieć komunikacyjna. Jej centra stanowią największe, stołeczne ośrodki miejskie – Budapeszt, Belgrad, Zagrzeb i Bratysława; niedaleko leży wielki komunikacyjny ośrodek Wiednia. Przez kotlinę biegną dwa kontynentalne szlaki komunikacyjne: korytarz zachód-wschód, łączący Europę Zachodnią z Azją: droga kołowa i linia kolejowa Monachium – Villach – Lublana – Zagrzeb – Belgrad – Nisz – Sofia – Konstantynopol, korytarz północ-południe, łączący Euro