# Luizjana ## Wprowadzenie Luizjana (ang. *Louisiana*, fr. *Louisiane*) to stan położony w południowej części Stanów Zjednoczonych, nad Zatoką Meksykańską. Charakteryzuje się niezwykle bogatą mieszanką kultur francuskiej, hiszpańskiej, afrykańskiej i indiańskiej, które ukształtowały unikalną tożsamość regionu. Stan obejmuje powierzchnię 135 382 km², w tym 21 455 km² wód wewnętrznych. Stolicą jest Baton Rouge, natomiast największym ośrodkiem miejskim pozostaje Nowy Orlean z obszarem metropolitalnym liczącym ponad 1,2 mln mieszkańców. ## Geografia i podział administracyjny ### Położenie i rzeźba terenu Stan graniczy z Arkansas od północy, Missisipi od wschodu oraz Teksasem od zachodu. Południowa część Luizjany to niziny i rozległa delta Missisipi, gdzie występują liczne jeziora, bagna i tereny przybrzeżne. Klimat waha się od podzwrotnikowego kontynentalnego na północy do zwrotnikowego morskiego na wybrzeżu. ### Podział na parafie cywilne W przeciwieństwie do większości stanów USA, Luizjana nie dzieli się na hrabstwa, lecz na **64 parafie cywilne** (ang. *civil parishes*). To historyczne nawiązanie do francuskich i hiszpańskich tradycji administracyjnych oraz wpływów Kościoła katolickiego. | Region kulturowy | Główne cechy | |------------------|--------------| | Akadiana | Kultura kajuńska (Cajun), muzyka zydeco, kuchnia kreolska | | Wielki Nowy Orlean | Historia kolonialna, port międzynarodowy, karnawał Mardi Gras | | Parafie Florydy | Tereny leśne, przemysł drzewny | | Luizjana Środkowa| Stolica Baton Rouge, ośrodki akademickie | | Luizjana Północna| Tradycje afroamerykańskie, rolnictwo | ## Historia ### Okres przedkolonialny i ekspansja europyjska Przed przybyciem Europejczyków terytorium zamieszkiwały liczne plemiona indiańskie, których dziedzictwo przetrwało w nazwach geograficznych. W XVI wieku region odwiedzali hiszpańscy konkwistadorzy, jednak nie założyli tu stałych osad. Przełom nastąpił w 1682 r., gdy francuski odkrywca **Robert de La Salle** dotarł do ujścia Missisipi i ogłosił te ziemie własnością Francji, nadając im nazwę na cześć króla Ludwika XIV. ### Kształtowanie się kolonii W 1699 r. powstała pierwsza stała osada francuska, a w 1718 r. założono **Nowy Orlean**, który cztery lata później został stolicą kolonii. Rozwój był początkowo powolny ze względu na trudne warunki klimatyczne i choroby. Francuscy koloniści zaczęli importować siłę roboczą z Afryki, co zapoczątkowało system niewolnictwa. W 1763 r., po wojnie siedmioletniej, Francja przekazała Luizjanę Hiszpanii, choć kultura francuska pozostała dominująca. ### Era amerykańska W 1800 r. tereny powróciły pod władzę Francji, a w 1803 r. Napoleon sprzedał całość Stanom Zjednoczonym w ramach **Zakupu Luizjany** za 15 mln dolarów. Transakcja podwoiła terytorium USA i otworzyła drogę na Dziki Zachód. 30 kwietnia 1812 r. Luizjana została przyjęta do Unii jako 18. stan. W 1815 r. stoczono bitwę pod Nowym Orleanem, gdzie generał Andrew Jackson odniósł zwycięstwo nad Brytyjczykami. ### Współczesność W XX i XXI wieku stan doświadczył istotnych wydarzeń: - **2005** – Huragan Katrina zniszczył Nowy Orlean, powodując ponad 1800 ofiar i straty szacowane na 108 mld USD. - **2010** – Eksplozja platformy wiertniczej Deepwater Horizon doprowadziła do katastrofy ekologicznej w Zatoce Meksykańskiej. ## Demografia i społeczeństwo ### Struktura ludności Według spisu z 2020 r. Luizjana liczy **4 657 757** mieszkańców. Struktura rasowa jest zróżnicowana: - 61,8% – biali (w tym Latynosi) - 32,4% – Afroamerykanie - 5,4% – Latynosi - 1,8% – Azjaci - 0,6% – rdzenna ludność Ameryki Do największych grup pochodzeniowych należą osoby o korzeniach francuskich (12,4%), niemieckich (6,2%), irlandzkich (6,1%) i angielskich (4,6%). W stanie żyje również około 20,5 tys. osób polskiego pochodzenia. ### Język Dominuje język angielski (91,26%), jednak znaczące mniejszości posługują się hiszpańskim (3,3%) oraz francuskim (2,79%), w tym dialektami kajuńskimi i kreolskimi. ## Religia Luizjana należy do najbardziej religijnych stanów USA – 71% mieszkańców określa się jako „wysoce religijni”. Struktura wyznaniowa prezentuje się następująco: - **Protestanci** – 57% (baptyści 37%, bezdenominacyjni 7%, zielonoświątkowcy i metodyści po 4%) - **Katolicy** – 26% - **Brak religii** – 13% (w tym agnostycy i ateiści) - **Pozostałe religie** – 4% (mormoni, świadkowie Jehowy, muzułmanie, żydzi, buddyści, hindusi) ## Gospodarka ### Zasoby naturalne i energia Luizjana posiada jedne z największych w USA złóż **ropy naftowej i gazu ziemnego**, zarówno na lądzie, jak i na szelfie kontynentalnym. Stan produkuje ok. 20% rafineryjnych mocy przerobowych kraju, przetwarzając dziennie 3,3 mln baryłek. Podstawowym źródłem energii jest gaz ziemny (70%), a elektrownie jądrowe dostarczają ok. 14% prądu. ### Przemysł i rolnictwo Główne gałęzie przemysłu: - petrochemiczny i wydobywczy - chemiczny - spożywczy - środków transportu - elektroniczny Rolnictwo i rybołówstwo odgrywają kluczową rolę. Stan jest liderem w połowach krewetek, raków, ostryg i aligatorów, dostarczając 25% krajowych owoców morza. Uprawia się głównie soję, trzcinę cukrową, ryż i bawełnę. ## System prawny Luizjana wyróżnia się **systemem prawa kontynentalnego** opartym na kodeksie Napoleona, w przeciwieństwie do systemu precedensowego w pozostałych stanach. Sędziowie zachowują jednak możliwość interpretacji przepisów. Stan jest także jednym z dwóch (obok Nevady), gdzie **hazard jest zalegalizowany** na całym terytorium. ## Kultura i dziedzictwo ### Muzyka i sztuka Region jest kolebką jazzu, bluesa, zydeco i muzyki kajuńskiej. Festiwale takie jak **Mardi Gras** w Nowym Orleanie przyciągają miliony turystów. Kuchnia kreolska i kajuńska uznawana jest za jedną z najbardziej wyrazistych w USA. ### Symbole stanowe - **Dewiza:** *Union, Justice and Confidence* (Jedność, sprawiedliwość i zaufanie) - **Zwierzę:** Pelikan brunatny - **Drzewo:** Cypryśnik błotny - **Kwiat:** Magnolia - **Kolory:** Błękit, biel, złoto ## Podsumowanie Luizjana to stan o unikatowym charakterze, łączący dziedzictwo kolonialne, wielokulturowość i innowacyjną gospodarkę. Mimo wyzwań związanych z kryzysami środowiskowymi i gospodarczymi, region pozostaje ważnym ośrodkiem kultury, energii i rolnictwa w Stanach Zjednoczonych.