Pieniny (514.12) – pasmo górskie w łańcuchu Karpat, położone w południowej Polsce i północnej Słowacji. Region turystyczny. Pieniny cechuje skomplikowana budowa geologiczna – charakterystyczne są skalice, będące najwyższą częścią długiego, porozdzielanego pasa formacji wapiennych (Pieniński Pas Skałkowy), który w tym miejscu wychodzi na powierzchnię. Pasmo przecina dolina Dunajca, tworząc tzw. Przełom Pieniński. Najwyższy szczyt stanowią Wysokie Skałki (1050 m n.p.m.) w Małych Pieninach, choć symbolem Pienin stały się Trzy Korony (982 m n.p.m.) w Pieninach Właściwych. Krajobraz oraz bogata fauna i flora po polskiej stronie są objęte ochroną przez PPN, a po słowackiej – przez PIENAP. Wśród lasów pienińskich zdecydowanie przeważają lasy piętra regla dolnego. Ponadto występują tu liczne łąki i zbiorowiska ciepłolubne związane ze skałami wapiennymi. == Położenie i podział == Pasmo Pienin zlokalizowane jest w łuku Karpat, na pograniczu polsko-słowackim. Od zachodu ogranicza je dolina Białki, na wschodzie – dolina Wielkiego Lipnika. Na północy rozciągają się pasma Gorców i Beskidu Sądeckiego, od których Pieniny wyodrębnione są dolinami Dunajca, Krośnicy i Grajcarka. Południowa granica Pienin przebiega z kolei wzdłuż dolin Łapszanki, Niedziczanki, Dunajca i Wielkiego Lipnika, które oddzielają je od pasma Magury Spiskiej. Stanowią najwyższą część tzw. pienińskiego pasa skałkowego. W regionalizacji fizycznogeograficznej Polski mezoregion Pieniny (514.12) został zaliczony do Obniżenia Orawsko-Podhalańskiego (514.1). Pasmo dzieli się na trzy części, wyróżniające się odmiennym charakterem: Pieniny Właściwe, Małe Pieniny i Pieniny Spiskie (Hombarki). Podział ten ustanowił Kazimierz Sosnowski w 1924 roku. Pieniny Spiskie kulminują w Żarze (883 m n.p.m.) i Cisówce (777 m n.p.m.), rozciągają się od Jeziora Czorsztyńskiego do Dursztyna, gdzie opadający grzbiet ulega rozmyciu. Skałki położone dalej na zachód, stanowiące kontynuację pienińskiego pasa skałkowego, w publikacjach naukowych określane są już jako Skalice Spiskie. Pieniny Właściwe, czyli najpiękniejsza krajobrazowo część pasma, od północy opadają łagodnie do doliny Krośnicy, a od południa i wschodu obrywają się w stronę Przełomu Pienińskiego stromymi wapiennymi skałkami. Dzielą się na trzy części: masyw Trzech Koron, Pieniny Czorsztyńskie i Pieninki. Najwyższy szczyt stanowią Trzy Korony (Okrąglica – 982 m n.p.m.), symbol PPN-u Szeroki grzbiet Małych Pienin ciągnie się natomiast we wschodniej części pasma. W części wschodniej zatraca skalicowy charakter, a szczyty przybierają charakter właściwy Beskidom. Opada w kierunku Słowacji, najwyższym szczytem są Wysokie Skałki (1050 m n.p.m.), będąca jednocześnie najwyższym szczytem całych Pienin. Jako czwartą wyróżnia się niekiedy grupę Golicy wraz z Haligowskimi Skałami. Jej stoki tworzą prawe zbocze Przełomu Pienińskiego. Bywa ona przez badaczy włączana do Małych Pienin, pod względem budowy, krajobrazu i przyrody jest jednak bardziej zbliżona do Pienin Właściwych. Od grzbietu Małych Pienin oddziela je dolina Leśnickiego Potoku. Do głównych miejscowości leżących u stóp Pienin należą: Dursztyn, Falsztyn, Niedzica, Czorsztyn, Hałuszowa, Sromowce Wyżne, Sromowce Niżne, Krościenko nad Dunajcem, Szczawnica, Szlachtowa i Jaworki po stronie polskiej, a także Czerwony Klasztor, Leśnica, Haligowce, Wielki Lipnik, Litmanowa po stronie słowackiej. == Nazewnictwo == Nazwę Pienin pierwotnie wywodzono od rdzeni pion lub piana, niekiedy od słowa pień, o czym w 1867 roku pisał Wincenty Pol: „Czy Pieniny od piona, czy Pieniny od pieniących się wód Dunajca tak są nazywane, nie wiem. Tak różnie krąży z ust do ust ta nazwa, że za źródłosłów może jej służy i pion i piana”. W 1846 roku P. Maciejowski wysunął hipotezę, zgodnie z którą nazwa miałaby pochodzić od Celtów, którzy ok. V wieku p.n.e. przebywali w tej okolicy. Ostrożnie potwierdził ją Andrzej Żaki w 1955 roku – pen lub pen w narzeczach kimrobrytańskich ma oznaczać głowę, szczyt, górę. Pieninami pierwotnie nazywano sam masyw Trzech Koron, później Pieniny Właściwe, a dopiero od XIX–XX wieku – Pieniny Małe i Spiskie. W Pieninach jest wiele nazw nadanych przez miejscową ludność i pochodzących z różnych języków. Okolice te kolonizowane były bowiem przez Niemców spiskich i Łemków. Niemieckiego pochodzenia są np. nazwy Hombark, Lemryk, Loch, Rabsztyn, Harczy Grunt, łemkowskiego (wołoskiego) nazwy Cyrhle, Huściawa, Bereśnik, Homole, Kiczera. Całkowicie natomiast brak nazw pochodzenia węgierskiego, mimo tego, że przez długi czas tereny te należały do Węgier. Turyści utworzyli m.in. takie nazwy jak Grajcarek, Zbójnicki Skok, Droga Pienińska, Przechodni Wierch, Grota Zyblikiewicza. Niektóre nazwy są śladem jakichś wydarzeń, np. Tabor, Wisielakówka, kilka Szubienicznych Gór. Nazwy polan często pochodzą od sposobu ich powstania, np. Limierczyki, Wyrobek, Wyżny Łazek, Łazy. W nazwach skał często oddano jakieś ich charakterystyczne cechy, np. Wylizana, Zielone Skałki, Bytrzyk, Bazaltowa Skałka, Kopa Siana. Niektóre nazwy pochodzą od legend, np. w Ślimakowej Skale podobno odbywają się „zloty” ślimaków, w Zbójeckich Skałach ukrywali się czorsztyńscy zbójnicy. W Pieninach Spiskich 40% stanowią nazwy dzierżawcze, w Pieninach Centralnych tylko 3%. Wiele nazw ma stary rodowód. W XV-wiecznym „spisku” Piotra Wydżgi są nazwy Gomola (obecnie Homole) i Sczawnicza pothok (zapewne dzisiejszy Grajcarek). W dokumentach z 1619 roku są nazwy Nadłazki, Pod Flaki i Głęboki Potok, w 1620 Podwapienne, w 1621 Toporzysków (obecnie Toporzyskowe) i Szopka, w 1633 Kras, w 1667 Jarmonta (obecnie Jarmuta), w 1616 roku notowana jeszcze w formie Hermut. Prawdopodobnie bardzo dawnego pochodzenia są nazwy Piecki, Facimiech, Ociemne. == Geologia == Budowa Pienin historycznie budziła dużą ciekawość badaczy, stanowiąc jednocześnie nierozwiązaną zagadkę. Melchior Neumayr pisał: „Skałki karpackie należą do najosobliwszych i najbardziej fascynujących zjawisk geologicznych całej Ziemi”. Pieniny stanowią najpiękniejszą krajobrazowo część pienińskiego pasa skałkowego, jednej z jednostek strukturalnych Karpat, nazwanej właśnie od tego pasma. Ciągnie się on łukiem od zapadliska wiedeńskiego, wzdłuż dolin Wagu, Orawy i Dunajca, ku Wschodniej Słowacji i Ukrainie Zakarpackiej, aż do północno-zachodniej Rumunii. Oddziela przy tym dwie wielkie jednostki tektoniczne: Karpaty Zewnętrzne (fliszowe) i Karpaty Wewnętrzne. Od obydwu jednostek jest oddzielony powstałymi w niższym miocenie-akwitanie (ok. 23–21 mln lat temu) uskokami przesuwczymi. Pieniński pas skałkowy ma długość niecałych 600 km i szerokość wahającą się od 20 km do, miejscami, nawet kilkudziesięciu metrów. Przeważają tu powstałe w jurze i kredzie utwory otwartego morza, które osadziły się na dnie Oceanu Tetydy, oddzielającego Afrykę od platformy północnoeuropejskiej. W czasie ruchów tektonicznych pod koniec triasu, jego dno uległo spękaniu, co doprowadziło do jego podzielenia na mniejsze akweny. Osady pienińskiego pasa skałkowego powstały w trzech morskich basenach w północnej gałęzi Oceanu Tetydy. W kolejności od północy na południe, były to: basen Grajcarka (magurski, jura-paleocen), skałkowy (trias-jura-górna kreda) i maruszyński (najwyższa kreda-środkowy eocen). Poszczególne baseny były od siebie oddzielone podmorskimi grzbietami, tworzącymi łańcuchy wysp: od centralnego basenu skałkowego północny basen Grajcarka oddzielał grzbiet czorsztyński, a południowy basen maruszyński – grzbiet Andrusova. Procesy sedymentacyjne prowadziły do osadzenia się na dnie Oceanu skał – zróżnicowanie warunków tych procesów i struktury dna na przestrzeni milionów lat sprawiło, że powstały różne rodzaje utworów skalnych. Przeważają wśród nich różne odmiany wapieni: bulaste (pochodzące ze szkieletów amonitów), krynoidowe (ze szczątków liliowców) oraz rogowcowe (twarde, odporne na wietrzenie). To właśnie wapienie tworzą większość charakterystycznych szczytów, urwisk i skalic. Oprócz nich osadziły się łupki, margle, radiolaryty i piaskowce. W górnej kredzie zaznaczyły się na terenie dzisiejszych Pienin silne ruchy górotwórcze. Przeważnie głębokomorskie osady węglanowe i krzemianowe basenów zostały oderwane od pierwotnego podłoża i ponasuwane na siebie w postaci płaszczowin (otrzymały one nazwy: niedzicka, braniska, pienińska oraz haligowiecka). W efekcie fałdowań w miejscu szerokiego morskiego basenu (ok. 250–300 km) powstał orogen skałkowy, łańcuch górski „pra-Pienin” o szerokości ok. 50 km, który został wydźwignięty ponad powierzchnię akwenu. Jeszcze pod koniec kredy uległ on częściowej denudacji. Następnie ponownie został zalany przez morze w paleocenie. Jako podwodny grzbiet, stanowił granicę pomiędzy basenem magurskim i basenem podhalańskim. Przykryła go wówczas cienka warstwa paleogeńskich osadów klastycznych (molasa i flisz), które utworzyły się w brzeżnej części obu basenów. Na granicy paleogenu i neogenu (ok. 24-20 mln lat temu), podczas kolejnego fałdowania, Pieniny zostały ponownie spiętrzone. Wydźwignięte utwory wapienne zostały zgniecione między wypiętrzającymi się blokami Karpat Wewnętrznych i Zewnętrznych. Szerokość pienińskiego pasa skałkowego uległa redukcji, wynosi obecnie ok. 0,2–20 km. W miocenie struktura pasa została potrzaskana uskokami podłużnymi i poprzecznymi na całej długości. Uskokami tymi wydostawała się z głębi Ziemi magma andezytowa i krzepła pod powierzchnią. Jednostka tektoniczna Grajcarka oraz nowo powstała mioceńska płaszczowina fliszowa zostały pocięte niewielkimi intruzjami magmowymi (dajki i sille). Zjawiska wulkaniczne doprowadziły do powstania złóż wód mineralnych w Szczawnicy i Krościenku nad Dunajcem. W miocenie, pliocenie i czwartorzędzie, Pieniny podlegały silnym ruchom wznoszącym. Towarzyszyły im silne procesy erozyjne. Częściowo odsłonięte zostały bloki andezytowe (andezyt pieniński) tworzące górę Jarmutę, a także Wdżar w Gorcach i Bryjarkę w Beskidzie Sądeckim. Pasmo Pienin było rzeźbione przez potoki i rzeki (wąwozów i przełomów naliczono ok. 15), loka