Janusz Marian Majewski, ps. „Patrick G. Clark”, „G.J. Sandbarmay” (ur. 5 sierpnia 1931 we Lwowie, zm. 10 stycznia 2024 w Warszawie) – polski reżyser filmowy, dramatopisarz, pisarz, scenarzysta, w latach 1969–1991 wykładowca w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej w Łodzi, w latach 2012–2024 rektor Warszawskiej Szkoły Filmowej. Znany był przede wszystkim z kina gatunkowego utrzymanego w estetyce retro. Zasłynął filmami takimi jak Awatar, czyli zamiana dusz (1965), Sublokator (1966), Zazdrość i medycyna (1973), Zaklęte rewiry (1975), Sprawa Gorgonowej (1977), Lekcja martwego języka (1979), C.K. Dezerterzy (1985). Realizował też seriale historyczne, np. Królową Bonę (1980). Laureat licznych nagród i wyróżnień, m.in. nagród FIPRESCI (1966, 1967) za Awatara i Sublokatora, nagrody za reżyserię Zaklętych rewirów na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Panamie (1977) oraz Platynowych Lwów za całokształt twórczości na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych. W 2009 odznaczony Złotym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”, w 2013 – Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. == Życiorys == === Młodość i wykształcenie === Urodził się 5 sierpnia 1931 we Lwowie jako syn Tadeusza (pracownika administracji) i Marii; miał też młodszą siostrę Zofię. Przed wybuchem II wojny światowej rodzina Majewskich mieszkała w kamienicy przy ul. Pochyłej. Już we Lwowie fascynował się sztuką filmową, oglądając disnejowską Królewnę Śnieżkę i siedmiu krasnoludków (1938). Wybuch wojny przerwał już praktykowany przez Majewskiego zwyczaj chodzenia do kina, co zrekompensował on sobie, tworząc wraz z kuzynem prymitywny projektor, na którym obaj wyświetlali pocięte kartki książeczki z Przygodami Koziołka Matołka Kornela Makuszyńskiego. W 1944 rodzina Majewskich ewakuowała się ze Lwowa, gdyż już wtedy naziści rozpoczęli intensywne aresztowania żołnierzy Armii Krajowej, do której Tadeusz Majewski należał. Ukrywali się do końca wojny w Pantalowicach pod Przeworskiem, u proboszcza, wuja Marii Majewskiej. Zdawszy maturę, pod wpływem fascynacji fotografią, zamierzał zapisać się do Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi, ale spotkał się z odmową rodziców. Podjął więc studia z architektury na Politechnice Krakowskiej, ukończone w 1955. Jego praca dyplomowa była poświęcona projektowi wytwórni filmów fabularnych, przy konsultacji z wykładowcą łódzkiej szkoły filmowej, operatorem Stanisławem Wohlem. Za namową Wohla ostatecznie zapisał się na wydział operatorski, kończąc studia w 1958. Poznawszy na fali odwilży popaździernikowej twórczość literacką takich pisarzy jak Franz Kafka, Bruno Schulz i Witold Gombrowicz, podjął następnie studia na Wydziale Reżyserii, ukończone w 1961. Jego debiutanckim filmem była groteskowa etiuda studencka Rondo (1958), z udziałem Sławomira Mrożka i Stefana Szlachtycza. === Kariera filmowa === ==== Lata 60. XX wieku ==== Po ukończeniu łódzkiej szkoły filmowej zatrudnił się w Wytwórni Filmów Dokumentalnych, gdzie zdobył uznanie za film Róża (1962) wspominający Zagładę Żydów oraz przełomowy dokument Album Fleischera (1962), relacjonujący II wojnę światową z perspektywy niemieckiego okupanta. W kolejnym swym filmie, Pojedynku (1964), ukazywał walkę dwóch sportowców, kulomiotów Davida Davisa i Alfreda Sosgórnika.Jego pierwszym filmem fabularnym był telewizyjny Awatar, czyli zamiana dusz (1964) na podstawie prozy Théophile’a Gautiera, mieszającej wątek nieszczęśliwej miłości z tajemniczą wizytą przybysza z Indii. Po latach Joanna Wojnicka komentowała: „Kameralność i ograniczone środki realizatorskie [Majewski] zrekompensował komediowym tonem całości oraz pysznym aktorstwem (zwłaszcza Gustawa Holoubka)”. Awatar był początkiem cyklu telewizyjnego Opowieści niezwykłych, w ramach którego Majewski zrealizował m.in. Błękitny pokój (1965) według Prospera Meriméego, Ja gorę (1967) według Henryka Rzewuskiego, Wenus z Ille (1967) ponownie na podstawie Meriméego. Uznanie przyniósł mu już pełnometrażowy debiut fabularny, Sublokator (1966). Była to opowieść o intelektualiście (Jan Machulski), który wprowadza się do wilii pod Warszawą, gdzie stopniowo ubezwłasnowolnia się pod wpływem trzech kobiet z różnych pokoleń: przedwojennej „reakcjonistki” (Barbara Ludwiżanka), zaangażowanej komunistki (Katarzyna Łaniewska) i nastolatki (Magdalena Zawadzka). Majewski wyjaśniał sens filmu, traktując go jako analizę socjologiczną: „Istnieje w społeczeństwie pokolenie, które nie zdążyło wziąć udziału w wojnie, nie chciało uczestniczyć w rewolucji społecznej i nie potrafi porozumieć się z nową, wstępującą, bezideową generacją. […] Rozczarowani po fiasku październikowej odwilży, pozbawieni złudzeń i apatyczni”. Sublokator otrzymał m.in. nagrodę FIPRESCI na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Mannheim oraz trzy wyróżnienia na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Panamie. Wpływowy krytyk amerykański Roger Ebert określił Sublokatora mianem jednej z najzabawniejszych komedii, jakie kiedykolwiek obejrzał. Następnie na kanwie powieści Krzysztofa Kąkolewskiego, już wówczas doświadczonego reportażysty, Majewski nakręcił kryminał Zbrodniarz, który ukradł zbrodnię (1969). Jego bohaterem jest kapitan Milicji Obywatelskiej (Zygmunt Hübner), który przeczuwa, że oskarżony w sprawie zabójstwa przywłaszczył sobie winę za cudzy czyn. Film został dobrze przyjęty przez krytyków, a po latach krytyk Piotr Śmiałowski wskazywał dzieło Majewskiego jako przełomowy „kryminał z prawdziwego zdarzenia”, którego potencjał gatunkowy w polskiej kinematografii nie został później wykorzystany. ==== Lata 70. XX wieku ==== Kolejny film Majewskiego, Lokis (1970), ponownie był adaptacją Mériméego. Tym razem reżyser opowiedział na poły fantastyczną historię mężczyzny, który przeistacza się w niedźwiedzia. Tytuł filmu wziął się od litewskiego określenia niedźwiedzia. Od momentu powstania Lokisa Majewski stopniowo zwracał się w stronę poetyki kina retro, której ironicznym manifestem była Zazdrość i medycyna (1973) na podstawie powieści Michała Choromańskiego. Adaptację powieści zlecił Majewskiemu jego mentor Antoni Bohdziewicz, który niedługo potem zmarł. Zazdrość i medycynę traktowano jako pastisz kina dwudziestolecia międzywojennego, dla którego studium zazdrości małżeńskiej było pretekstem. W filmie wyświetlana jest operetka filmowa Manewry miłosne Jana Nowiny-Przybylskiego i Konrada Toma, pojawia się też cytat z piosenki Henryka Warsa Powróćmy jak za dawnych lat. Za najwybitniejsze dzieło Majewskiego utrzymane w konwencji kina retro uchodzą Zaklęte rewiry (1975) na podstawie Henryka Worcella, koprodukcja polsko-czechosłowacka o chłopaku (Marek Kondrat), który boleśnie pnie się po szczeblach kariery kelnerskiej, lecz w porę zauważa, że toksyczne otoczenie krakowskiego Grand Hotelu go demoralizuje. Na potrzeby filmu krakowski Grand Hotel udawała restauracja Obecní dům w Pradze; zdjęcia zrealizował Miroslav Ondřiček. Majewski uznawał Zaklęte rewiry za swój najlepszy film: „Jest w nim sporo humoru, a jednocześnie problem wyboru drogi i opowieść o odrzuceniu rzeczywistości, w której panują korupcja i obłuda”. Problematykę społeczną przefiltrowaną przez kino retro podjął także w Sprawie Gorgonowej (1977), dramacie sądowym rekonstruującym historię autentycznego morderstwa młodej dziewczyny, o które w poszlakowym śledztwie oskarżono opiekunkę denatki, Ritę Gorgonową (Ewa Dałkowska). W 1979 nakręcił Lekcję martwego języka, rozgrywającą się podczas I wojny światowej adaptację prozy Andrzeja Kuśniewicza. Bohaterem filmu był chory na gruźlicę porucznik, który zostaje przesunięty na zaplecze frontu do miasteczka w Galicji. Film za pomocą losów jednostki ukazywał rozkład monarchii austro-węgierskiej. Film został zignorowany przez publiczność, do tego zupełnie pominięto go na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych ze względu na możliwe protesty Ukraińców. ==== Lata 80. XX wieku ==== W 1980 podjął się realizacji serialu historycznego Królowa Bona, poświęconego życiu Bony Sforzy, żony króla Zygmunta I Starego. Królowa Bona była wielkim przedsięwzięciem, o budżecie szacowanym na 60 milionów złotych, w dużej mierze ze względu na propagandową wymowę serialu (nawoływanie do pozbawionej anarchii, silnej władzy w dobie strajków solidarnościowych, a także antyniemiecki wydźwięk). Serial zebrał wielomilionową widownię, a jego sukces Majewski wykorzystał, montując w 1982 film fabularny Epitafium dla Barbary Radziwiłłówny, gdzie przedstawił historię miłości Zygmunta II Augusta i Barbary Radziwiłłówny. Słona róża (1982), kolejna koprodukcja polsko-czechosłowacka, powstała na kanwie powieści działacza komunistycznego Ryszarda Frelka. Upolityczniona historia romansu kombatanta w hiszpańskiej wojnie domowej i czeskiej Żydówki w interpretacji Majewskiego została pozbawiona propagandowego wydźwięku i zbliżona stylistycznie do filmów BiIly’ego Wildera. Największy sukces frekwencyjny (około 7,5 miliona widzów) odniósł za sprawą komedii C.K. Dezerterzy (1985) na kanwie powieści Kazimierza Sejdy, gdzie przedstawił losy cwaniaków w szeregach armii cesarsko-królewskiej Austro-Węgier, którzy dworują sobie z koszarowego drylu wojskowego. Majewski zauważał, że sukces filmu mógł wynikać z jednoznacznych skojarzeń, jakie nasuwały się widowni w związku ze stanem wojennym w Polsce, co uczyniło film kultowym „manifestem anarchizmu”. W drugiej połowie lat 80. XX wieku Majewski spowolnił tempo pracy w charakterze reżysera filmowego. Skupił się na realizacji filmów telewizyjnych i teatralnych. Zrealizował w 1985 Mrzonkę na podstawie opowiadania Antoniego Słonimskiego Jak to było naprawdę, a także cykl telewizyjny Temida. ==== Twórczość po transformacji ustrojowej ==== Po filmie Czarny wąwóz (1989) nie był w stanie odnaleźć się w Polsce epoki transformacji ustrojowej; zajął się reżyserią skromnych widowisk takich jak Napoleon (1990), Skok (1993, nowela filmu zbiorowego Do widzenia wczoraj), Diabelska edukacja (1994), Bar „Atlantic” (1996) i Siedlisko (1998). Próbą powrotu do twórczości kinowej była komedia Złoto dezerterów (1998), kon