Puszcza Zielona (również Puszcza Kurpiowska, Puszcza Myszyniecka, Puszcza Północna, Puszcza Zagajnica) – kompleks leśny powierzchni ok. 800 km², położony w północno-wschodniej części Niziny Północnomazowieckiej, na Równinie Kurpiowskiej. Jej granice wyznaczają rzeki: Pisa (od wschodu), Narew (od południa) oraz Orzyc (na zachodzie). Północne krańce sięgają dawnej granicy Prus Wschodnich (dzisiejsza granica między województwem mazowieckim a warmińsko-mazurskim). == Nazwa == Puszczę nazywano Zagajnicą (pierwsze użycie określenia w 1471 – puszcza częścią władztwa Janusza II), dodając określenia pochodzące od starostw, w których się znajdowała dana część kompleksu leśnego: Puszcza-Zagajnica Łomżyńska, Puszcza-Zagajnica Nowogrodzka i Puszcza-Zagajnica Ostrołęcka (zwana też Szkwańską). Istniała też Puszcza Myszyniecka, Puszcza Różańska, Puszcza Płodownicka oraz Mazuch (między Chorzelami a Przasnyszem). W II połowie XVIII wieku upowszechniło się i utrwaliło określenia Puszcza Kurpiowska nawiązujące do mieszkańców potocznie zwanych Kurpiami. Wówczas też zaczęło się utrwalać wyobrażenie o Kurpiach jako dzielnym i walecznym ludzie. Z czasem wszystkie trzy Puszcze-Zagajnice nazwano Puszczą Zieloną. Nierzadko Zagajnicę oraz Puszczę Białą należącą do biskupów płockich określano jedną szeroką nazwą: Puszcza Kurpiowska. W XX wieku terminy te uległy zawężeniu i Puszczę Zieloną zaczęto utożsamiać z Kurpiowską. Nazwa Puszcza Zielona pochodzi od bujnej roślinności i zielonych borów sosnowych. Czasem na określenie Puszczy Zielonej używano przymiotnika Północna, by odróżnić ją od położonej na południe od Narwi Puszczy Białej. == Historia == === Prehistoria === Równina Kurpiowska, w obrębie której leży Puszcza Zielona, to piaszczysta równina sandrowa, która powstała w czasie zlodowacenia bałtyckiego na przedpolu lądolodu. Równina powstała z osadów zlodowacenia środkowopolskiego w stadium Warty. Większość obszaru równiny składa się z gleb rdzawych i bielicowych, które powstały z piasków gliniastych lub luźnych. W dolinach rzek występują torfy, mady i gleby mułowo-bagienne. Na przełomie IX i VIII wieku p.n.e. dzisiejsza Równina Kurpiowska miała już ukształtowaną powierzchnię, na której występowały wydmy. Proborealny umiarkowany klimat doprowadził do rozwoju rzadkich lasów mieszanych albo tajgi o niewielkiej zwartości drzewostanu. Stopniowe ocieplanie wpływało na zwiększenie obecności sosny, która pojawiła się zwłaszcza na piaszczystych glebach. Między VI a IV tysiącleciem p.n.e., dzięki zmianom klimatycznym (ocieplenie), w dolinach rzek zwiększył się udział drzew liściastych (grab, dąb, lipa, leszczyna), podczas gdy na obszarach wydmowych dominowała sosna. Puszczę porastały bory sosnowe z dodatkiem świerka, brzozy i dębu. W okolicach cieków wykształciły się olsy i łęgi. Pierwsze ślady zasiedlenia terenu obecnej Puszczy Zielonej znajdujemy ok. 10 tys. p.n.e. Gdy lądolód ustąpił, zaczęło się stopniowe zalesianie równiny sandrowej. Obozowiska paleolitycznych łowców reniferów, którzy przemieszczali się w ślad za stadami (kultura świderska), odkryto m.in. w Myszyńcu i na lewym brzegu Rozogi (Leśna Góra). Pozostałości po łowiecko-zbierackiej kulturze janisławickiej z mezolitu są nieliczne (przejściowe obozowiska i ślady obróbki krzemienia). W tym czasie zmienił się skład gatunkowy lasów. Wraz z pojawieniem się domieszki drzew liściastych teren zasiedliły jelenie, sarny, dziki, a w okolicach cieków bobry i wydry. Neolityczna kultura trzciniecka nie wchodziła na mało żyzne obszary lasów, a jej osady lokowano w pobliżu ujść do Narwi rzek: Omulwi, Rozogi i Szkwy. Przedstawiciele tej kultury, żyjący w czasach zwiększenia się odsetka sosny w składzie lasów w wyniku suchego i ciepłego klimatu kontynentalnego, prowadziły gospodarkę z przewagą łowiectwa i zbieractwa. W późnej epoce brązu zwiększyła się liczba stanowisk na terenie puszczy, ale ich zasięg na południu ograniczał się do doliny Orzyca. Do lasu udawano się tylko na polowania, by zbierać owoce laskowe, buczynę i owoce runa leśnego. Może puszczę wykorzystywano w celach bartniczych. Między VI a II wiekiem p.n.e. do puszczy od północy trafili przedstawiciele kultury kurhanów zachodniobałtyjskich. Pozostawione przez nich szczątki ceramiki znaleziono w środkowych biegach Omulwi, Szkwy i Orzycy. W okresie wpływów rzymskich omawiany obszar zasiedlali nieliczni przedstawiciele kultury przeworskiej. Generalnie puszcza stanowiła pustkę osadniczą. Niemniej stanowiska kultury przeworskiej znaleziono w Todzi i Dylewie. W kolejnych wiekach obszar puszczy nie został zasiedlony w większym stopniu przez plemiona germańskie i stopniowo przybywających tu Słowian. Materialne ślady obecności ludzi w Puszczy Zielonej do powstania państwowości polskiej przechowywane są w muzeach: Państwowym Muzeum Archeologicznym w Warszawie, Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce i Muzeum Historycznym w Przasnyszu. === Okres wczesnopiastowski === W X wieku teren Puszczy Zielonej wszedł w skład monarchii wczesnopiastowskiej i był własnością Piastów. Puszcza stanowiła naturalną strefę graniczną i zaporową, broniącą przed plemionami pruskimi (Galindowie oraz Sasinowie). Do XII wieku puszcza mogła być czasowo i częściowo użytkowana przez bartników książęcych, stanowiących ludność służebną. Świadczyć może o tym istnienie osady Bartniki, która w źródłach pisanych pojawia się w 1413. Jej położenie na obrzeżach puszczy wiązało ją z grodami w Grudusku i Ciechanowie, które pojawiają się w XI w. Nazwa osady Świniary położonej na obrzeżach Puszczy Mazuch nawiązuje do książęcych służebników wypasających zwierzynę w lasach bukowych i mieszanych sposobem półpasterskim. Generalnie puszcza była użytkowana w niewielkim stopniu, bo książęta piastowscy mieli do dyspozycji dogodniej położone i bogatsze w zwierzynę kompleksy leśne (Puszcza Wiskicka na południowym Mazowszu z ostatnią ostoją turów w Europie). === Wieki XII–XV === Dzisiejsza Puszcza Zielona nie ma nic wspólnego z nowożytną puszczą, a tym bardziej wczesnośredniowieczną. Puszcza składała się z lasów sosnowych i świerkowych przeplatanych lasem liściastym (dąb, lipa, brzoza, olcha, wiąz, osika, jesion, klon, grab, wierzba, topola, jawor, buk) z domieszką cisu i jałowca. Bogate było runo leśne (jałowiec, jarzębina, leszczyna, czeremcha, kruszyna, dzika grusza, dzika jabłoń, paproć, wrzos, borówka, jeżyna, głóg, dzika róża, malina, barszcz, trawy i porosty. W Puszczy Kurpiowskiej najdłużej na Mazowszu przetrwały żubry i niedźwiedzie. Zwierzynę stanowiły: tarpany, dziki, wilki, jelenie, łosie, borsuki, lisy, kuny, wiewiórki, zające, cietrzewie, kuropatwy, jarząbki, głuszce, bobry, wydry, a na bagnach żurawie i czaple. W puszczy gnieździły się dzikie pszczoły. W puszczy były jeziora (Rozoga, Karaska, Krusko), torfowiska, moczary, bagna i trzęsawiska. Oprócz Orzyca, Omulwi, Płodownicy, Szkwy, Rozogi, Pisy i Narwi występowało wiele nieistniejących dziś cieków i strug, które w czasie obfitych opadów występowały z brzegów i zalewały okolicę, powodując podtopienia i powodzie. Koryta rzek były zmienne. Wskutek rozbicia dzielnicowego właścicielami puszczy zostali książęta mazowieccy. Na obrzeżach puszczy powstały niewielkie grody administracyjno-obronne (najprawdopodobniej blisko Nowogrodu, koło dzisiejszej Ostrołęki (Nowy Susk), Łomży i w okolicy Kozła. Osadnictwo rozwijało się bardzo powoli i głównie na obrzeżach Zagajnicy. W XIII wieku północno-wschodnie Mazowsze wyludniło się z powodu najazdów pruskich i jaćwieskich. Niemniej siatka osadnicza zagęszczała się przez nadania książęce. Nowi właściciele ziem starali się czerpać korzyści z terenów łowieckich i spieniężyć bartnictwo, by potomkowie mogli rozbudować majątki. W 1400 notujemy łowisku Płodownica nad rzeką o tej samej nazwie, które mogło być nadane w końcu XIII lub na początku XIV wieku. W XIII i I połowie XIV wieku próby odbudowy siatki osadniczej niweczyły najazdy litewskie. Za Kazimierza Wielkiego, kiedy Mazowsze przejściowo było polskim lennem, miał w Nowogrodzie powstać zamek i murowany kościół. W 1373 książę Siemowit III lokował na skraju Puszczy książęcą Ostrołękę. Jego syn Janusz I władał nad całym Mazowszem północno-wschodnim i zaczął nadawać ziemię na prawie rycerskim zasłużonym współpracownikom (Dylewo – nadanie w 1393, Białobrzeg). Puszcza zyskała na znaczeniu. W 1401 Janusz I zawarł w statutach mazowieckich pierwsze regale bartne. W końcu XIV i na początku XV wieku puszczy stała się najważniejszym książęcym łowiskiem. Powstały dwory książęce w Nowogrodzie i Ostrołęce, a w puszczy dwór myśliwski Szkwa nad dolnym biegiem rzeki Szkwy. Możliwe, że dworem książęcym była Przejma (dziś Przejmy) na zachodnim skraju Zagajnicy notowana jako miejsce pobytu księcia Bolesława IV podczas łowów w 1442. Zorganizowano miejscową służbę łowiecką, która była przygotowana do prowadzenia polowań z naganką psów myśliwskich. Nadane przez księcia dobra ich nowi właściciele, rycerze, zagospodarowywali i zasiedlali osadnikami. Na przełomie XIV i XV wieku powstały świątynie w Łomży i Ostrołęce. W 1418 prawa miejskie otrzymała Łomża, w 1425 Kolno, a w 1427 Nowogród i Przasnysz. W 1495 Zagajnica stała się częścią księstwa czersko-warszawskiego. Mamy poświadczenia pobytu w Puszczy na łowach lub odpoczynku książąt Bolesława i Janusza, synów Janusza I, następnie Konrada III Rudego, księżnej Anny z synami i Janusza III. === Wieki XVI–XVIII === Od połowy XVI wieku klimat zmieniał się w kierunku kontynentalnego, co spowodowało ochłodzenie z apogeum w II połowie XVII wieku. Ocieplenie nastąpiło na początku XVIII wieku, co wpłynęło na częste powodzie. Warunki te sprawiały, że w okresie nowożytnym zmieniał się skład fauny i flory Puszczy Zielonej. Po śmierci Janusza III (1526) księstwo mazowieckie z Puszczą Zagajnicą inkorporowano do Korony. Stał się własnością królów polskich jako część województwa mazowieckiego oraz ziem: ciechanowskiej i łomżyńskiej. W każdej ziemi przedstawicielem króla była starosta. Lasy nie były karczowane. Puszcza, która liczy