# Śląsk: Kraina na styku kultur Śląsk (śl. Ślōnsk, Ślůnsk; niem. Schlesien; dś. Schläsing; cz. Slezsko; łac. Silesia) to malownicza kraina historyczna, rozciągająca się w dorzeczu górnej i środkowej Odry, na terenie Polski, Czech i Niemiec. Charakteryzuje się bogatą i burzliwą historią, będącą mieszanką wpływów polskich, czeskich, niemieckich i austriackich. Ten region, podzielony na Dolny i Górny Śląsk, ma do zaoferowania unikalne dziedzictwo kulturowe, przemysłowe i przyrodnicze. Historyczną stolicą Śląska jest Wrocław. ## Toponimia Nazwa Śląska ma długą i zawiłą historię. Początkowo pojawiała się w różnych formach w zależności od języka: Suevus, Guthalus (I-II w.), Sleenzane (IX w.), Zlasane (XI w.), Slezsko (XII w.), Silesia (XIV w.). Etymologia nazwy pozostaje przedmiotem dyskusji, ale najpopularniejsze teorie wskazują na związek z rzeką Ślęzą lub plemieniem Silingów. * **Ślęza:** Teoria ta łączy nazwę Śląska z rzeką Ślęzą i górą Ślężą, które miały być ważnymi miejscami kultu w czasach przedchrześcijańskich. Słowo „ślęg” lub „śląg” miało oznaczać wilgoć, mokrość. * **Silingowie:** Inna teoria wiąże nazwę Śląska z plemieniem Silingów, wzmiankowanych przez starożytnych historyków. * **Staroeuropejskie hydronimy:** Niektórzy językoznawcy sugerują, że nazwa Śląska ma korzenie przedindoeuropejskie, związane z hydronimami oznaczającymi „morze, jezioro, spokojną wodę”. W XI i XII wieku ziemie te nazywano provincia Wratislaviensi, regio Wratislaviensi, a także ducatus Wratislaviensi. ## Granice Granice Śląska ulegały zmianom na przestrzeni wieków. Pierwotnie granicę stanowił dział wodny Górnej Odry. Obecnie region dzieli się na: * **Dolny Śląsk:** (Silesia Inferior, Niederschlesien) * **Górny Śląsk:** (Silesia Superior, Oberschlesien) * **Śląsk Czeski:** (Śląsk Opawski i Zaolzie) * **Śląskie Łużyce Górne:** (Schlesische Oberlausitz) – w granicach Niemiec Obecny podział ukształtował się w wyniku wojen śląskich w XVIII wieku oraz konfliktów XX wieku. ## Historia ### Prehistoria i Starożytność Na terenie Śląska ślady osadnictwa sięgają epoki paleolitu. W starożytności ziemie te zamieszkiwały różne plemiona, w tym Celtowie (Boje), Lugiowie (Helizjowie, Manimowie, Naharwalowie), Wandalowie (Silingowie). ### Średniowiecze W VII wieku Śląsk znalazł się w strefie wpływów słowiańskich. Wymienia się plemiona takie jak Dziadoszanie, Bobrzanie, Ślężanie, Trzebowianie, Opolanie, Golęszyce i Głubczyce. Istnieją różne hipotezy dotyczące przynależności Śląska do państwa wielkomorawskiego i czeskiego w X wieku. W 990 roku Śląsk wszedł w skład państwa Mieszka I. Utworzone w 1000 roku biskupstwo wrocławskie objęło swoim zasięgiem cały region. W XI-XII wieku następowały najazdy czeskie i niemieckie na Śląsk. W 1138 roku, w wyniku testamentu Bolesława Krzywoustego, Śląsk stał się dzielnicą Władysława II Wygnańca, co zapoczątkowało rozbicie dzielnicowe Polski. ### Rozbicie Dzielnicowe i Rywalizacja Polsko-Czeska W okresie rozbicia dzielnicowego Śląsk podzielił się na liczne księstwa piastowskie. Od końca XIII wieku stały się one obiektem sporów między królami Czech i Polski. Większość księstw śląskich złożyło hołd Janowi Luksemburskiemu w latach 1327–1336. Karol IV Luksemburski formalnie inkorporował Śląsk do Świętego Cesarstwa Rzymskiego w 1348 roku. W 1372 roku formalna zależność ziem śląskich od Rzeczypospolitej zniknęła. ### Królestwo Czech i Monarchia Habsburgów W 1392 roku ostatnie niezależne księstwo śląskie (księstwo świdnicko-jaworskie) stało się dziedziczne dla Luksemburgów czeskich. W XV wieku część księstw przygranicznych z Małopolską została odłączona od Śląska i włączona do Królestwa Polskiego (oświęcimskie, zatorskie). W 1526 roku cały Śląsk przeszedł pod panowanie Habsburgów. Od XVI wieku na Śląsku rozwijała się reformacja, prowadząc do konfliktów religijnych. Wojna trzydziestoletnia przyniosła ogromne zniszczenia. Ostatni książę śląski z dynastii Piastów, Jerzy IV Wilhelm, zmarł w 1675 roku. ### Królestwo Prus W wyniku wojen śląskich w latach 1740–1763 większa część Śląska (wraz z ziemią kłodzką) przeszła pod panowanie Prus. W granicach Korony Czeskiej pozostał jedynie Śląsk Austriacki. Prusy prowadziły politykę germanizacyjną. W 1821 roku diecezja wrocławska została wyłączona z metropolii gnieźnieńskiej, zrywając ostatnią administracyjną więź z Polską. W XIX wieku nastąpił szybki rozwój gospodarczy i przemysłowy prowincji. ### XX wiek Po I wojnie światowej, w wyniku traktatu wersalskiego, do Polski przyłączono część Górnego Śląska, po powstaniach śląskich i plebiscycie. Utworzono autonomiczne województwo śląskie. W 1938 roku Polska zajęła Zaolzie. Po napaści Niemiec na Polskę w 1939 roku, cały Śląsk znalazł się pod okupacją niemiecką. Prowadzono politykę terroru i represji wobec Polaków. Po II wojnie światowej prawie cały niemiecki Śląsk został przekazany Polsce. Nastąpiły przymusowe wysiedlenia ludności niemieckiej oraz osiedlenie ludności polskiej z Kresów Wschodnich i centralnej Polski. Władze komunistyczne prowadziły politykę polonizacji i weryfikacji narodowościowej. Granica polsko-czechosłowacka pozostała bez zmian. ## Warunki Naturalne Śląsk położony jest w dolinie górnej Odry, a na południu i zachodzie opiera się o pasma Sudetów i Karpat. Krajobraz jest zróżnicowany, od górskiego po nizinny. Najwyższym szczytem jest Śnieżka (1603 m n.p.m.). Sieć wodną tworzą Odra i jej dopływy. ## Miasta Największym miastem jest Wrocław. Ważne ośrodki miejskie to Katowice, Opole, Gliwice, Zabrze, Bytom, Ruda Śląska, Rybnik, Legnica, Wałbrzych, Częstochowa. W pasie od Gliwic do Mysłowic znajduje się największe zgrupowanie miast Śląska, tworzące konurbację górnośląską. ## Symbole i barwy Symbolika Śląska wywodzi się z herbów Piastów śląskich. Herb Dolnego Śląska przedstawia czarnego orła w złotym polu ze srebrną przepaską na skrzydłach. Herb Górnego Śląska przedstawia złotego orła w błękitnym polu. Barwy Śląska to biel i żółć. ## Kultura ### Literatura Do najstarszych zabytków piśmiennictwa na Śląsku należy łaciński epos Carmen Mauri z XII wieku oraz Księga Henrykowska z XIII wieku, zawierająca najstarsze zapisane zdanie w języku polskim. ### Muzyka Na Śląsku działa wiele filharmonii, oper i teatrów muzycznych. Do znanych zespołów folklorystycznych należą Zespół Pieśni i Tańca „Śląsk” i Zespół Pieśni i Tańca „Mały Śląsk”. Śląsk ma także swoje tańce ludowe, takie jak Trojak, Mietlorz i Drybek. ### Malarstwo, rzeźba Znani artyści związani ze Śląskiem to Hans Bellmer, Teofil Ociepka i artyści z Grupy Janowskiej. Malarz Michael Willmann również był związany ze Śląskiem. ### Film Do tematyki śląskiej nawiązywali w swojej twórczości Kazimierz Kutz i Janusz Kidawa. Ze Śląska pochodzi wielu znanych aktorów. ### Kuchnia Śląska Kuchnia śląska jest bogata i zróżnicowana, z wpływami kuchni polskiej, czeskiej, niemieckiej i austriackiej. Charakterystyczne potrawy to rolada śląska, kluski śląskie i modra kapusta. ### Stroje Ludowe Na Śląsku występuje wiele regionalnych strojów ludowych, m.in. strój cieszyński, pszczyński, raciborski, góralski i wałbrzyski. ### Tradycje Śląskie Ślązacy posługują się specyficznymi formami grzecznościowymi, grają w skata i tysiąca, hodują gołębie, obchodzą Barbórkę i dzień św. Floriana, a nowi uczniowie otrzymują tyty. ## Edukacja i Nauka Ze Śląska pochodzi wielu laureatów nagrody Nobla, m.in. Theodor Mommsen, Gerhart Hauptmann, Paul Ehrlich i Otto Stern. Na Śląsku działa wiele uczelni wyższych i instytutów naukowych. ## Organizacje i Stowarzyszenia Na Śląsku działają organizacje społeczne, takie jak Ruch Autonomii Śląska i Silesia Restituta, które dążą do ochrony kultury i tożsamości regionalnej. ## Religia Na Górnym Śląsku dominującą religią jest katolicyzm, a ważnymi ośrodkami kultu religijnego są Piekary Śląskie i Góra Świętej Anny. Na Dolnym Śląsku ważnym miejscem pielgrzymkowym jest Trzebnica. Na Śląsku Cieszyńskim silne są wpływy protestantyzmu. ## Ludność Śląsk zamieszkują głównie Polacy, Niemcy, Czesi i Ślązacy. Istnieje spór dotyczący istnienia odrębnej narodowości śląskiej. Po II wojnie światowej nastąpiły przesiedlenia ludności i zmiany w strukturze etnicznej regionu. ## Mowa Ludność Śląska posługuje się językiem polskim, niemieckim, czeskim i śląskim. W niektórych gminach wprowadzono język niemiecki jako język pomocniczy. ## Architektura Na Śląsku znajdują się zabytki architektury romańskiej, gotyckiej, renesansowej i barokowej. W okresie renesansu Śląsk charakteryzowała bogata architektura sakralna, zachowana do dzisiaj przeważnie w kształcie i stylistyce drewnianych kościołów. Na liście UNESCO znajduje się Kościół Pokoju w Świdnicy. W XIX i XX wieku rozwinęła się architektura przemysłowa oraz modernistyczna. ## Gospodarka Śląsk jest ważnym ośrodkiem przemysłowym. Rozwinięte są górnictwo węgla kamiennego i miedzi, energetyka, hutnictwo, przemysł motoryzacyjny. Na Śląsku znajdują się liczne fabryki i elektrownie. ## Transport Przez Śląsk przebiegają autostrady A1, A4, A8 i A18 oraz drogi ekspresowe S1, S3, S5, S8 i S11. Ważną rolę odgrywa transport kolejowy i lotniczy. Na Śląsku znajdują się liczne porty lotnicze, w tym Katowice-Pyrzowice, Wrocław-Strachowice i Ostrawa-Mosznów. ## Sport Ze Śląska pochodzi wielu wybitnych sportowców, medalistów olimpijskich i mistrzów świata.