Sudety (332.2-6) – zrębowy łańcuch górski na obszarze południowo-zachodniej Polski i północnych Czech, stosunkowo niewielki skrawek znajduje się w Niemczech; najwyższy szczyt Śnieżka – 1603 m n.p.m.. Znajdują się w Pozaalpejskiej Europie Środkowej, są najwyższą częścią Masywu Czeskiego oraz najwyższymi górami Czech. Na południowym zachodzie graniczą z Płytą Północnoczeską, Podgórzem Rudawskim i Górami Połabskimi, na północnym zachodzie z Przedgórzem Północnozachodniołużyckim (niem. Westlausitzer Hügel- und Bergland), a na wschodzie Sudety od Karpat oddziela Brama Morawska, Kotlina Ostrawska i Płaskowyż Głubczycki. Od północnego wschodu obcięte są wyraźnym uskokiem – uskokiem sudeckim brzeżnym od Przedgórza Sudeckiego. Północna granica z Niziną Śląsko-Łużycką na linii Zgorzelec – Bolesławiec – Złotoryja jest umowna. Również południowa granica na obszarze Czech i Moraw jest dość zawikłana. Sudety są hercynidami. == Nazwa == Nazwa Sudety pochodzi z II w. n.e. Po raz pierwszy użyto jej w Grecji (astronom Klaudiusz Ptolemeusz, autor Wstępu do geografii), umieszczając na mapie Germanii Wielkiej i Sarmacji. Zachodnią część tych gór Ptolemeusz nazwał grc. τὰ Σούδητα ὄρη, Soudeta ore (Geographia, Księga 2, Chapter 10), la. Suditi montes: „Suditi montes; sub quibus est Cabrita silva, inter quos in Sarmaticos monteis est saltus Hercynius”. W czasach późniejszych używana była nazwa Góry Czeskie. Na temat pochodzenia nazwy „Sudety” nie ma wśród naukowców jednoznacznej opinii, większość opowiada się jednak za celtyckim jej pochodzeniem. Wyraz „Sudéta” posiada rdzeń „sud” oznaczający dzika oraz przyrostek „-éta” oznaczający las. Pierwotne znaczenie mogło więc brzmieć las dzików lub las dzikich świń. Niektóre opracowania podają również literackie źródła nazwy. Po raz pierwszy nazwa Sudetów pojawiła się w 150 (lub 130) roku n.e. Geograf Klaudiusz Ptolemeusz na swojej mapie Europy środkowej zaznaczył „Sudéta óre” dla określenia rejonu Rudaw Janowickich i przyległych masywów górskich. Ten sam autor w swoim dziele Geographica Hyptegensis stosował nazwę „Sudéta Montés”. Ponieważ osadnictwo celtyckie (tzw. oppida) rozwijało się tu w II i I wieku p.n.e., można przyjąć, że nazwa Sudetów przetrwała do czasów Ptolemeusza wśród mieszkańców tych terenów. Czesi określali ten region do 1979 r. jako Sudety lub Sudecki system (cz. Sudety, Sudetská soustava), a od tamtego czasu jako Karkonosko-jesionicką subprowincję (cz. Krkonošsko-jesenická subprovincie) lub Karkonosko-jesionicki system. Nazwa „Sudety” jest również używana, choć rzadko; przy tym posiada nieco negatywne konotacje z powodów historycznych (Kraj Sudetów w latach 1918–1945). Pojęcie „System Sudecki” w czasach współczesnych pojawiło się w podziale orograficznym Czechosłowacji z 1945 r. opracowanym przez prof. Hromádko oraz w publikacjach V. Häuflera, J. Korčáka i V. Krála z 1960 r. Po 1989 r. określa się ten region jako Karkonosko-jesionicka subprowincja, Sudecka subprowincja, subprowincja Sudety albo Sudety. Niemcy niezmiennie nazywają ten rejon Sudeten. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił łańcuch w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jego łacińską nazwę: Hercynia sylva. == Podstawowy podział Sudetów == Sudety dzielą się na: najwyższe Sudety Zachodnie – najwyższy szczyt Śnieżka (cz. Sněžka, niem. Schneekoppe) 1603 m n.p.m. w Karkonoszach, Sudety Środkowe – najwyższy szczyt Wielka Desztna (cz. Velká Deštná, niem. Deschneyer Großkoppe) 1115 m n.p.m. w Górach Orlickich, a po polskiej stronie Orlica (cz. Vrchmezí niem. Hohe Menze) 1084 m n.p.m. również w Górach Orlickich, Sudety Wschodnie – najwyższy szczyt Pradziad (cz. Praděd, niem. Altvater) 1492 m n.p.m. w Jesionikach, a po polskiej stronie Śnieżnik (cz. Králický Sněžník, niem. Glatzer Schneeberg) 1426 m n.p.m. w Masywie Śnieżnika. dodatkowo: Przedgórze Sudeckie przez niektórych autorów jest włączane w skład Sudetów, albo jako osobna jednostka, albo jako część Sudetów Środkowych. Dokładniejszy podział znajduje się na końcu artykułu. === Wysokie Sudety === Określenie Wysokie Sudety (cz. Vysoké Sudety, niem. Hochsudeten) jest używane do wspólnego opisu trzech najwyższych pasm górskich w łańcuchu Sudetów, wznoszących się ponad górną granicę lasu (Karkonosze, Wysoki Jesionik, Masyw Śnieżnika). ==== Najwyższe szczyty Sudetów ==== Śnieżka – 1603 m Łączna Góra – 1555 m Studzienna Góra – 1554 m Wielki Szyszak – 1509 m Pradziad – 1491 m Smogornia – 1491 m Łabski Szczyt – 1471 m Vysoká hole – 1465 m Petrovy kameny – 1446 m Mały Szyszak – 1439 m Kocioł – 1435 m Śnieżnik – 1425 m == Geologia == === Budowa mozaikowa === Geolodzy dzielą cały masyw (blok sudecki) na Sudety Zachodnie i Sudety Wschodnie. Ich granica nie pokrywa się jednak z podziałem geograficznym, lecz przebiega na obszarze Czech, na wschód od Ziemi Kłodzkiej. Różnorodne skały (magmowe, metamorficzne i osadowe) różnego wieku, od prekambru do kenozoiku, budują niewielkie jednostki tektoniczne, pooddzielane uskokami, tworzące tzw. mozaikową budowę geologiczną. Obecnie są to typowe góry zrębowe – poszczególne jednostki są pooddzielane od siebie uskokami. Obszar Przedgórza Sudeckiego należy do bloku przedsudeckiego, a w opracowaniach geotektonicznych jest włączany w obręb Sudetów. === Jednostki tektoniczne === W obrębie Sudetów można wyróżnić następujące jednostki geologiczne: blok karkonosko-izerski, nieckę północnosudecką, metamorfik kaczawski, nieckę śródsudecką, depresję Świebodzic, blok sowiogórski, strukturę bardzką, masyw gabrowo-diabazowy Nowej Rudy, metamorfik kłodzki, metamorfik bystrzycko-orlicki, masyw kudowski, Rów Górnej Nysy, masyw kłodzko-złotostocki, metamorfik Lądka i Śnieżnika, strefę Starego Miasta. Na obszarze Czech występują: niecka podkarkonoska, kopuła Keprnika, kopuła Desny, masyw Żulowej, masyw Jesenika, masyw Sobotina, kulm wschodniosudecki (strefa morawsko-śląska). Większa część Sudetów zbudowana jest ze skał metamorficznych, w mniejszej ilości występują skały magmowe – głębinowe i wulkaniczne oraz skały osadowe. Przedgórze Sudeckie i część Niziny Śląskiej obejmuje blok przedsudecki. Niektóre jednostki sudeckie obcięte uskokiem sudeckim brzeżnym przechodzą na obszar bloku przedsudeckiego. Są to: metamorfik kaczawski (strefa kaczawska), blok sowiogórski, kopuła Keprnika, Kopuła Desny, masyw Żulowej, kulm wschodniosudecki. Inne jednostki bloku przedsudeckiego, to: metamorfik środkowej Odry, metamorfik Płaskich Wzgórz, masyw granitowy Strzegom-Sobótka, masyw serpentynitowy Gogołów-Jordanów, masyw gabrowy Ślęży, masyw serpentynitowy Sobótki, masyw serpentynitowy Szklar, masyw serpentynitowy Braszowic, masyw gabrowy Brzeźnicy, lineament Niemczy (strefa Niemczy), metamorfik Wzgórz Niemczańskich, metamorfik Doboszowic, metamorfik Wzgórz Strzelińskich. === Rozwój === Sudety zostały wypiętrzone podczas orogenezy hercyńskiej. Wtedy nastąpiła metamorfoza wcześniej powstałych skał osadowych i wulkanicznych oraz intruzje skał magmowych, głównie granitów. Następnie, przez około 200 mln lat, Sudety były niszczone przez czynniki zewnętrzne. W wyniku ich działania Sudety zostały niemal całkowicie zrównane, a następnie pokryte dość grubą warstwą osadów, zarówno lądowych, jak i morskich, głównie piaskowców. Gdyby nie kolejna orogeneza – alpejska – Sudetów w sensie orograficznym by nie było. Sztywne i grube warstwy skorupy ziemskiej nie zostały jednak sfałdowane, lecz potrzaskane na kilkanaście części, z których każda została wyniesiona na inną wysokość. Tak powstały góry zrębowe, natomiast obszar bloku przedsudeckiego nie został wydźwignięty i tworzy Przedgórze Sudeckie i Nizinę Śląską. W trzeciorzędzie, w okresie od 30–18 mln lat temu i od 5,5–3,8 mln lat temu, doszło też do licznych erupcji wulkanicznych na obszarze Sudetów i bloku przedsudeckiego. Najmłodsze skały wulkaniczne (3,7–0,8 mln lat) są w Niskim Jesioniku. Wulkanizm został wywołany ryftem Ochrzy (ang. Eger rift), którego NE koniec znajduje się na Dolnym Śląsku. Ryft ten jest częścią środkowoeuropejskiej prowincji bazaltowej. === Surowce mineralne === Liczne surowce mineralne: węgiel kamienny, antracyt i węgiel brunatny, surowce skalne (granity, granodioryty, sjenity, gabra, diabazy, bazalty, porfiry, melafiry, marmury, marmury dolomityczne, wapienie, piaskowce, gnejsy, łupki łyszczykowe, amfibolity, zieleńce, kruszywa naturalne), baryt, fluoryt, rudy metali (żelaza, miedzi, srebra, arsenu, cyny, kobaltu, niklu, uranu), złoto rodzime, kamienie półszlachetne itp. == Rzeźba terenu == Uwarunkowana zróżnicowaną budową i długą przeszłością geologiczną oraz zmiennymi warunkami klimatycznymi w czasie geologicznym. Występują różne typy krajobrazów i form terenu (rozległe masywy górskie – wydłużone albo o kształcie rozrogu, góry płytowe, kopulaste wzniesienia, stożki, strome ściany skalne, urwiska, skałki, rozległe kotliny śródgórskie). Większość pasm sudeckich ma rozciągłość północny zachód – południowy wschód. Doliny rzeczne o zmiennym przebiegu, miejscami szerokie, o płaskim dnie, w innych miejscach wąskie, o stromych zboczach, przełomowe. Przedgórze Sudeckie oddzielone od Sudetów i Pogórza Zachodniosudeckiego wyraźną krawędzią sudecką – sudeckim uskokiem brzeżnym. Jest to teren łagodnie pofalowany, z różnej wysokości pagórkami, zajęty pod uprawy rolne i z rzadka porośnięty drzewami i krzewami. == Klimat == Klimat Sudetów kształtowany jest przez morskie masy powietrza, w samych górach jest typowo górski – chłodny i wilgotny, natomiast na pogórzu – ciepły i wilgotny. Występują tu typowe piętra klimatyczne. W latach 1966–2007 średnia roczna temperatura powietrza w profilu pionowym Sudetów i ich przedpola wynosiła od 8,9 °C (Legnica) do 0,7 °C (Śnieżka). Pionowy gradient rocznej temperatury powietrza określony na podstawie danych z 11 stacji z obszaru Sudetów wynosi 0,56 °C/100 m. == Wody == === Zlewiska === Rzeki Sudetów należą do zlewisk trzech mórz: Morza Bałtyckiego – dorzecze Odry, Morza Północnego – dorzecze Łaby, Morza