Polskie sztandary wojskowe – znaki polskich jednostek wojskowych, symbole sławy wojennej i tradycji oraz wierności, honoru i męstwa żołnierza polskiego. == Znaki bojowe i chorągwie I Rzeczypospolitej == W Polsce chorągwie i znaki bojowe występują już we wczesnym średniowieczu. Gall Anonim wspomina o urzędzie specjalnego wojownika noszącego znak (chorągiew). Miały one różne kształty. Nanoszono na nie krzyże proste i ukośne, postacie ludzkie, a nawet gwiazdy. W XIII w. na chorągwie wprowadzano herby rycerskie. Zachowały one swoje barwy bądź też chorągwie przyjęły barwy herbu. Z chwilą wyniesienia orła do rangi godła Królestwa Polskiego pojawiła się pierwsza chorągiew państwowa. Stanowiła ona znak króla polskiego. Od tego momentu zaczęły się w Polsce wyraźnie wykształcać trzy zasadnicze typy chorągwi: królewska, ziemska i rodowa (rycerska). Jan Długosz w relacji o bitwie pod Grunwaldem podaje opis polskiej chorągwi królewskiej: „była to chorągiew wielka, na której wyszyty był misternie orzeł biały z rozciągnionemi skrzydły, dziobem rozwartym i z koroną na głowie, jako herb i godło całego Królestwa Polskiego”. Do ochrony chorągwi utworzono urząd wielkiego koronnego chorążego, który to podczas uroczystości państwowych zajmował miejsce z prawej strony króla. Od połowy XVI w. każdy oddział wojska posiadał chorągiew, której płat złożony był z kolorów układanych w pasy, trójkąty lub szachownice. Na niektórych z nich zaczęły się pojawiać różnego rodzaju dewizy. Wojska zaciężne otrzymywały chorągiew w momencie rozpoczęcia formowania oddziału. Niszczono ją uroczyście w obecności wszystkich żołnierzy podczas jego rozwiązywania. Jazda używała małych chorągwi – kornetów. Ówczesne chorągwie i proporce różniły się znacznie między sobą wielkością płata, materiałem, z którego został wykonany, wykonaniem i kształtem. Barwy biało-czerwone pojawiły się na chorągwiach na początku XVII w. Poziome biało czerwone pasy nawiązywały do barw herbowych. Nie zawsze jednak były zestawione na płachcie w heraldycznej kolejności. W tym też okresie barwę czerwoną często zastępowano karmazynową. Chorągwie wyróżniały oddział wojskowy, wskazywały kierunek uderzenia lub miejsca zbiórki. W czasie walki chorągiew była zawsze chroniona przez doborowy pododdział. Otaczano ją czcią, oddawano honory i na nią składano żołnierskie przysięgi. Podczas uroczystości z udziałem chorągwi żołnierzy obowiązywał mundur galowy. Reformy wojskowe w XVIII w. ujednoliciły wygląd chorągwi wojskowych. Wprowadzono też dwa terminy: chorągiew i sztandar. Ta pierwsza stanowiła znak oddziałów pieszych, a sztandar – znak oddziałów jazdy. Płaty sztandaru ze względów praktycznych były znacznie mniejsze od chorągwianych. Pierwsze prawne uregulowanie w armii polskiej dotyczące sztandarów znajdujemy w regulaminie musztry z roku 1767. Przewidywał on poświęcenie znaków i wbijanie w ich drzewce gwoździ. Szczególnie uroczyste ceremonie wręczania sztandarów odbywały się w okresie Sejmu Czteroletniego. Licznie uczestniczyła w nich ludność cywilna, wygłaszano patriotyczne mowy. Pod swymi sztandarami i chorągwiami walczyły regularne jednostki wojska polskiego w powstaniu kościuszkowskim. Pod wpływem rewolucji francuskiej na znakach bojowych zaczęły się pojawiać nowe symbole. Na karmazynowej chorągwi batalionu kosynierów krakowskich obok snopa żyta oraz skrzyżowanej piki i kosy znajdowało się hasło insurekcji: ŻYWIĄ Y BRONIĄ. == Sztandary okresu zaborów == Sztandary Legionów Polskich we Włoszech Dąbrowski nalegał, aby sztandary utrzymane były w polskich barwach narodowych: biało-karmazynowo-granatowych. Godził się na proponowane przez Lombardczyków napisy „Gli uomini liberi sono fratelli” i „Legion Polski Posiłkowy Lombardii”, ale nalegał, aby na sztandarze każdego batalionu był jeszcze napis z nazwą jednostki, np.: Batalion Grenadierów, Batalion Strzelców lub Batalion Fizylierów. Sztandary te wręczono Polakom już po wymarszu z Mediolanu 1 kwietnia 1797 roku. Chorągiew fizylierów z 1797 roku zachowała się do dziś i eksponowana jest w Heeresgeschichtliches Museum w Wiedniu. Orły wojsk Księstwa Warszawskiego W okresie Księstwa Warszawskiego Komisja Rządząca 16 marca 1807 uchwaliła wprowadzenie na wzór napoleoński orłów pułkowych. 3 maja 1807 w rocznicę uchwalenia konstytucji odbyła się uroczystość poświęcenia orłów i wręczenia ich wojsku. Jako pierwsze otrzymały je 1, 2 i 4 pułk z 1 Legii. Orły były darami społeczeństwa i miały na ogół jednolity wygląd. Na niewielkim amarantowym płacie o wymiarach ok. 50 × 50 cm koloru widniał orzeł biały w koronie z insygniami królewskimi w szponach. Obok znajdował się napis z nazwą i numerem pułku. Drzewce orła pułkowego wieńczył srebrny orzeł o wysokości ok. 20 cm i o rozpiętości skrzydeł do 30 cm Poniżej tabliczka z napisem: WOYSKO POLSKIE. Niektóre z „orłów pułkowych” nie posiadały płata, a jedynie zawiązane na drzewcu szarfy karmazynowe, biało-karmazynowe lub białe. Orłom oddawano honory. Prowadziła je kompania honorowa z orkiestrą. Nosili je najlepsi podoficerowie (orłowi) w towarzystwie straży orłowej. Po kampanii napoleońskiej 1812 roku oddziały Wojska Polskiego swoje orły złożyły w Warszawie przed ks. Józefem Poniatowskim. Po reorganizacji wojska znaki te również towarzyszyły żołnierzowi polskiemu w nowej kampanii 1813. Część znaków bojowych powróciła z wojskiem w 1814 do kraju. Złożono je w Arsenale Warszawskim. Sztandary i chorągwie w czasach Królestwa Polskiego W początkowym okresie Królestwa Polskiego Wojsko Polskie zachowało narodowy mundur i godło. 5 listopada 1815 oddziałom wojskowym wręczono chorągwie i sztandary. Na tle granatowego krzyża kawalerskiego umieszczony był w czerwonym polu biały orzeł w otoku z wieńca laurowego. Pola między ramionami krzyża dwukolorowe, różne dla poszczególnych pułków, a w rogach płata umieszczano królewskie inicjały: A I, a później M I. Na sztandarach jazdy orzeł haftowany był także srebrem, ale bez krzyża – na jednolitym karmazynowym tle. W okresie powstania listopadowego powszechnym symbolem narodowym wojska i ludności cywilnej stała się ustalona ustawą sejmową z 7 lutego 1831 r. biało-czerwona kokarda. Sztandary i chorągwie z inicjałami carskimi, decyzją Rządu Narodowego z 6 lutego, miały być zastąpione dawnymi orłami polskimi z napisem: Woysko Polskie. „Trudności techniczne” sprawiły, że oddziały używały swoich starych chorągwi i sztandarów. Wykorzystywane były również jako sztandary proporce z napisem: „W imię Boga, Za naszą i waszą wolność”. Michał Klimecki tak określa wspomniane trudności techniczne: wobec istnienia wątpliwości, kto ma wręczać sztandary[...], Skrzynecki odmówił w imieniu wojska ich przyjęcia. sztandary złożone w twierdzy Modlin dostały się po jej kapitulacji w ręce Rosjan Wraz z upadkiem powstania skończył się krótkotrwały okres używania symboli narodowych. Symbole te były kultywowane na emigracji. Na chorągwi Legionu Polskiego na Węgrzech umieszczono maksymę: Wolność, Równość, Braterstwo. Swój sztandar miał również tworzony w 1848 na ziemi włoskiej Legion Adama Mickiewicza. Płat: półczerwony z krzyżem białym i półbiały z krzyżem czerwonym. Na płacie widniał także orzeł srebrny na globie. Napisy: Pierwszy Zastęp Polski, na stronie odwrotnej: Słowiaństwo. W czasie powstania styczniowego, oprócz biało-czerwonych kokard, niektóre oddziały powstańcze posiadały sztandary ofiarowane im przez społeczności lokalne. Miały one różne kształty i kolory. Najczęściej powtarzającymi się hasłami były: Śmierć lub zwycięstwo; Boże, zbaw Polskę; Wolność, Niepodległość. Po upadku powstania obowiązywał surowy zakaz używania symboliki polskiej. W okresie I wojny światowej w większości tworzonych polskich oddziałów zbrojnych obowiązywały polskie mundury, oznaki i sztandary. Były różne pod względem kształtu i formy, ale o tradycyjnych barwach narodowych. Jednostkom polskim we Francji sztandary ufundowały miasta: Paryż, Verdun, Belfort i Nancy. Wręczenia ich dokonał prezydent Republiki Raymond Poincare. Sztandar Bajończyków projektował Ksawery Dunikowski. Właśnie ten sztandar podczas boju przeszyły 34 kule Został za to odznaczony francuskim Krzyżem Wojennym z Palmą i polskim Srebrnym Krzyżem Orderu Virtuti Militari. == Sztandary II RP == Pierwszy jednolity wzór chorągwi dla piechoty i sztandaru dla jazdy ustalony został ustawą z 1 sierpnia 1919. Określono w niej rozmiary i barwy sztandarów oraz ich podstawową treść. Chorągiew piechoty miała mieć kolor biały z czerwonym polskim krzyżem kawalerskim. Po stronie prawej w środku, w wieńcu wawrzynowym, znajdował się haftowany srebrny orzeł. Po rogach chorągwi w wieńcach laurowych umieszczano numer pułku. Chorągiew stanowiła kwadrat, którego bok wynosił 1 metr. Po stronie lewej w środku, w otoku z wieńca wawrzynowego, umieszczano dewizę „HONOR I OJCZYZNA”. W rogach sztandaru, w mniejszych wieńcach haftowano herby i wizerunki świętych na tarczach lub numer formacji. Poza tym na lewej stronie na ramionach krzyża umieszczano daty i nazwy miejscowości związanych z tradycją pułku. Boki płata obramowane były złotą frędzlą. Sztandar jazdy posiadał te same motywy. Był jednak mniejszy. Bok kwadratu wynosił 65 cm. Drzewce, najczęściej z jesionowego drewna, o długości 250 cm i średnicy 3,5 cm łączone z dwóch części za pomocą stalowych okuć i zakończone stalowym „trzewikiem”. Szczyt drzewca wieńczył orzeł metalowy, srebrzony, wsparty na tablicy z numerem pułku lub inicjałami. Pod orłem zawiązywano w kokardę wstęgę biało-czerwoną. Sztandary i chorągwie odznaczone Orderem Virtuti Militari ozdabiano niebiesko-czarną wstęgą orderu z przymocowaną odznaką. Płat przymocowywano do drzewca najczęściej za pomocą skórzanej tulei i gwoździ. W 1927, zgodnie z dekretem prezydenta państwa, zmieniony został rysunek godła państwowego. Minister Spraw Wojskowych wprowadził nowe godła na płaty sztandarów wojskowych. Orły na drzewcach pozostawiono bez zmiany „jako symbole i specjalne znaki wojskowo-historyczne i ornamentacyjne”. Ostatnim aktem normującym tematykę sztandarów wojskowych w okresi