Tybet (tyb. བོད, Wylie: Bod [pʰø̀ʔ], ZWPY: Poi; chiń.: 西藏, pinyin: Xīzàng) – kraina historyczna w Azji obejmująca Wyżynę Tybetańską i jej przyległości, obecnie w większości w granicach Chin. Tybet dawniej składał się z trzech prowincji (Amdo, Kham, Ü-Tsang) i miał powierzchnię około 2,5 mln km². Tybet położony jest na średniej wysokości około 4000-5000 metrów nad poziomem morza. Od południa i zachodu jest ograniczony przez Himalaje, Karakorum oraz masyw Pamiru, od północy przez Kunlun, Ałtyn-tag oraz Qilian Shan. Rozciągłość równoleżnikowa Tybetu wynosi około 2500 km. Na jego terenie biorą początek takie wielkie rzeki jak Jangcy, Brahmaputra, Indus, Mekong, Irawadi oraz mniejsze – Saluin, Satledź, Kali Gandaki, Trisuli, Manas-czʽu, Subansuri. Stolicą Tybetu jest Lhasa. Tybetańczycy posługują się językiem tybetańskim, w większości są buddystami, mają wielowiekową kulturę i tradycję. == Położenie geograficzne == Tybet uchodzi za jeden z najbardziej odizolowanych i trudno dostępnych regionów świata. Od południa, zachodu i północy otaczają go potężne systemy górskie o wysokościach od 6000 do 8000 m n.p.m. wzdłuż łańcuchów Himalaje i Karakorum, a także od 5000 do 7000 m n.p.m. w paśmie Kunlun. Średnia wysokość obszarów zachodnich i centralnych wynosi od 4000 do 5000 m n.p.m., przy czym niemal cały kraj przecinają dodatkowe łańcuchy górskie osiągające 6000 m i więcej. == Historia Tybetu == === Początki i dynastia z Jarlungu === Tybet był zamieszkany przez człowieka już w paleolicie, a najważniejszymi pomnikami jego prehistorii są odkryte na jego terenie megality. Przodków dzisiejszych Tybetańczyków poszukuje się często wśród ludu Qiang. Qiangowie byli koczownikami hodującymi owce, zamieszkującymi pierwotnie dzisiejszy północno-wschodni Tybet, region Kuku-noru i zachodnie pogranicze Gansu. Być może Tybetańczycy wywodzą się od grup Qiangów, które powędrowały na zachód, w kierunku doliny górnej Brahmaputry (tyb. Jarlung). Tradycyjna tybetańska historiografia opisuje dzieje tego kraju z punktu widzenia buddyzmu, dzieląc je na trzy epoki: „wczesne rozpowszechnienie” buddyzmu, „ciemny” okres, cechujący się nieobecnością buddyzmu i „późniejsze rozpowszechnienie” buddyzmu. Tybet jawi się w niej jako kraj, w którym zachowała się czysta nauka Buddy, a tybetański, religijny porządek świata zostaje podniesiony do wymiaru uniwersalnego. Jednak zachowane podanie na temat pierwszego króla Tybetu ma wyraźnie niebuddyjski charakter. Niatri Cenpo miał być „boskim synem”, który zstąpił z niebios za pomocą „niebiańskiego sznura” na świętą górę Jarlha Szampo w dolinie Jarlungu. Pierwszym po całym szeregu mitycznych królów władcą dynastii z Jarlungu, co do którego stoimy na pewniejszym historycznym gruncie, był Namri Lontsen (ok. 570 – ok. 618), któremu udało się zjednoczyć większość Tybetu. Jego syn, Songcen Gampo (ok. 618 – ok. 649), podporządkował sobie królestwa Szangszung oraz Tuyuhun i prowadził pomyślne wojny z Chinami. Polityka ekspansji była kontynuowana przez jego następców, zaś szczyt potęgi Tybet osiągnął za panowania Trisong Decena (755-797), kiedy Tybetańczycy wykorzystali osłabienie Chin rebelią An Lushana i w 763 roku zdobyli stolicę cesarstwa, Chang’an. Tybetańsko-chiński układ pokojowy z 783 roku potwierdzał panowanie Tybetu nad Chińskim Turkiestanem, Gansu i większą częścią Syczuanu. Tybetańskie imperium zaczęło się załamywać, kiedy za panowania Ralpaczena (815 – ok. 836) w rządzie królestwa coraz większe wpływy zaczęli uzyskiwać buddyjscy mnisi, co spotkało się ze sprzeciwem tradycyjnej arystokracji, która doprowadziła do zamachu na króla. Wskutek wewnętrznych napięć za jego następcy, Langdarmy (ok. 836-842), „wielkie królestwo” Tybetu uległo dezintegracji. Zmitologizowany obraz „wielkiego królestwa” stał się podstawą tożsamości kulturowej Tybetańczyków, przy czym w ich tradycji okres ten jest uważany przede wszystkim za czas „wczesnego rozpowszechnienia” buddyzmu. Songcen Gampo, który miał założyć Lhasę, patronować stworzeniu tybetańskiego pisma i sprowadzić pierwszych buddyjskich mnichów z Indii, co najmniej od XII wieku był przez Tybetańczyków ujmowany jako emanacja Bodhisattwy Awalokiteśwary. W tradycji buddyjskiej jest on jednym z trzech wielkich „królów religii”, obok Trisong Decena i Ralpaczena. Przechowała się w niej także pamięć o buddyjskich mnichach z Indii, propagujących tę religię w Tybecie, takich jak Śantarakszita i półlegendarny Padmasambhava, którzy w roku 779 mieli wspólnie założyć pierwszy buddyjski klasztor w Samje. Ten drugi w kulturowej pamięci Tybetańczyków stał się „bohaterem, który sprawił, że kraina Tybetu wraz ze swymi mieszkańcami – ludźmi i demonami – została wprowadzona w buddyzm”. Wydaje się jednak, że wbrew późniejszej tybetańskiej historiografii buddyzm nie stał się wówczas religią panującą Tybetu, mimo iż cieszył się królewskim poparciem. Współistniał on z tradycyjnymi wierzeniami i nawet taki protektor nowej religii jak Trisong Decen w swoich inskrypcjach występuje zarówno jako obrońca i bóstwo starej wiary, jak i „przebudzony” czciciel nowej. === Ciemne wieki i „późniejsze rozpowszechnienie” buddyzmu === Upadek dynastii z Jarlungu doprowadził do podziału Tybetu na niewielkie państwa, z których najważniejszymi były położone na zachodzie Guge i Purang oraz wschodnie Congkha. Ze względu na szczupłość źródeł okres ten to swoiste „ciemne wieki” historii Tybetu. Także według tradycji buddyjskiej był to „ciemny” okres, charakteryzujący się nieobecnością buddyjskiej nauki, która zanikła w rezultacie prześladowań ze strony zwolenników bönu. W rzeczywistości jednak buddyjskie instytucje raczej dotkliwie ucierpiały w wyniku wstrząsających krajem wojen, niż prześladowań ze strony bönu, który wówczas jeszcze się nie ukształtował. Nie było także tak, żeby buddyzm zanikł całkowicie, lecz początkowo ocaleni mnisi nie byli zdolni do odbudowy jego potęgi z braku możnych protektorów. Za początek „późniejszego rozpowszechnienia” buddyzmu na zachodzie Tybetu można uznać dekret króla Guge Songne (zm. 1024) z 986 roku, w którym potępił on dosłownie rozumiane tantryczne praktyki rytualne, nakazując ludowi kierować się naukami mahajany. Pod jego patronatem działał wykształcony w Indiach tłumacz z sanskrytu Rinczen Sangpo, a dzieła nawrócenia zachodniego Tybetu dokończył przybyły na zaproszenie następcy Songne bengalski mnich Atiśa. Wcześniej głosił on swe nauki w Tybecie Wschodnim, gdzie początki „późniejszego rozpowszechnienia” tradycja buddyjska wiąże jednak z działalnością mnicha Gongpa Rabsela (żył w latach 892-975). Od czasu misji Atiśy „panowania buddyzmu w tybetańskim życiu społecznym nigdy [...] poważnie niekwestionowano”. Jednocześnie wraz z upadkiem możnych rodów związanych z dynastią z Jarlungu „tybetańska historia jako całość zmieniła swój bieg i stała się historią grup i sekt religijnych”. Większość najważniejszych szkół tybetańskiego buddyzmu ukształtowała się w XI i XII w. Niejako w odpowiedzi na wzmocnienie się w wyniku działalności Atiśy monastycznego buddyzmu, mającego oparcie w nowo przełożonych z sanskrytu usystematyzowanych tekstach, zaczęli się organizować zwolennicy starszych form buddyzmu, sięgających czasów „wczesnego rozpowszechnienia” i silnie związanych z praktykami tantrycznymi. Tak doszło do powstania tradycji ningma. Inne tradycje powstały wokół klasztorów i były najczęściej związane z dziedzicznymi „dynastiami mnichów”. I tak szkoła sakja, która swoją nazwę wzięła od klasztoru założonego w roku 1073, była ściśle związana z wywodzącym swoje pochodzenie od dynastii z Jarlungu rodem Khon. Pochodzący z niego pierwsi lamowie sakja dziedziczyli stanowisko po swoim ożenionym bracie, potem zaś opat klasztoru zazwyczaj był żonaty. Inne powstałe wówczas szkoły to kadam, żalu i kagju, z której wywodziły się takie tradycje jak karma, phagmodru i drigung. W tym samym okresie ukształtowała się także religia bön. Bön „różni się nieznacznie od buddyzmu pod względem koncepcji metafizycznych, doktryn filozoficznych, jak również form organizacji monastycznej”. Bonpowie wierzą jednak, że historycznym Buddą naszej ery był nie Budda Siakjamuni, ale mityczny założyciel ich religii, Tonpa Sienrab Mibo. Bön miał być obecny w Tybecie na długo przed buddyzmem i cieszyć się opieką jego władców aż do czasów Trisong Decena. W przeciwieństwie do większości Tybetańczyków bonpowie budują zatem swą tożsamość w opozycji do buddyzmu, ponieważ o ile dla tych pierwszych „wczesne rozpowszechnienie” jest początkiem tybetańskiej historii zbawienia, dla wyznawców bönu jest ono początkiem katastrofy. === Panowanie mongolskie === W roku 1240 do Tybetu dotarły oddziały Mongołów wysłane przez Godana, syna Ugedeja (1229-1241), i tym samym Tybetańczycy stanęli w obliczu konfrontacji z mongolskim imperium. Mongołowie zgodnie ze swoją zwykłą praktyką dążyli do ustanowienia w Tybecie wasalnego władcy, który rządziłby w ich imieniu. Ich wybór padł na przywódcę potężnej szkoły sakja, Sakję Panditę, który dawał nadzieję na ustanowienie w rozdrobnionym Tybecie stabilnej władzy. Sakja Pandita w roku 1247 został zmuszony do złożenia hołdu Godanowi i zgodnie z późniejszą tybetańską tradycją w wyniku tego aktu doszło do przekazania mu w imieniu mongolskim władzy nad krajem. W rzeczywistości efektywną kontrolę nad Tybetem Mongołowie rozciągnęli jednak dopiero w roku 1265, kiedy przybył do niego dotychczas przebywający przy chanie Kubilaju (1259-1294) następca Sakji Pandity, jego bratanek Phagpa. Cieszył on się osobistym zaufaniem chana, który ustanowił go przełożonym buddyjskiego kleru w imperium. W roku 1268 w Tybecie został przeprowadzony spis ludności, który posłużył do ustanowienia obciążeń podatkowych na rzecz imperium, wprowadzono w nim także nowy podział administracyjny. Od początku ustanowiona za obcym pośrednictwem dominacja sakjapy spotykała się z oporem innych szkół. W roku 1287-1290 wybuchło wielkie powstanie wzniecone przez drigungpę, które ostatecznie zostało jednak stłumione przy pomocy wojsk mongolskich.